મહાભારત · અધ્યાય 12.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.74.1
ब्रह्मक्षत्रस्य सामर्थ्यं कथितं ते पितामह ।
पुरोहितप्रभावश्च लक्षणं च पुरोधसः ॥ १२.७४.१ ॥
હે પિતામહ, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયનું સામર્થ્ય આપે મને કહ્યું, અને પુરોહિતનો પ્રભાવ તથા પુરોહિતનાં લક્ષણો પણ.
12.74.2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि ब्रह्मक्षत्रविनिर्णयम् ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वस्य कारणं जगतः परम्।
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य ताभ्यामायत्त एव च ॥ १२.७४.२ ॥
હવે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયનો નિર્ણય સાંભળવાની ઇચ્છા છે. બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય જ જગતનું પરમ કારણ છે; રાષ્ટ્રનું યોગક્ષેમ તેમના પર આધારિત છે.
12.74.3
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते ।
योगक्षेमो हि राज्ञो हि समायत्तः पुरोहिते ॥ १२.७४.३ ॥
રાષ્ટ્રનું યોગક્ષેમ રાજા પર આધારિત કહેવાય છે; અને રાજાનું યોગક્ષેમ પુરોહિત પર સંપૂર્ણપણે આધારિત છે.
12.74.4
यत्रादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत ।
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राज्यं सुखमेधते ॥ १२.७४.४ ॥
જ્યાં બ્રાહ્મણ પ્રજાનો અદૃશ્ય ભય શાંત કરે છે, અને રાજા પોતાના બાહુબળથી દૃશ્ય ભય શમાવે છે, તે રાજ્ય સુખમાં વધે છે.
12.74.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥ १२.७४.५ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — મુચુકુંદ અને રાજા વૈશ્રવણ (કુબેર) વચ્ચેનો સંવાદ.
12.74.6
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
जिज्ञासमानः स बलमभ्ययादलकाधिपम् ॥ १२.७४.६ ॥
મુચુકુંદ આ પૃથ્વી જીતીને પૃથ્વીપતિ બન્યો; પોતાનું બળ જાણવાની ઇચ્છાથી તે અલકાપુરીના અધિપતિ (કુબેર) તરફ સૈન્ય સાથે ગયો.
12.74.7
ततो वैश्रवणो राजा राक्षसानसृजत्तदा ।
ते बलान्यवमृद्गन्त मुचुकुन्दस्य नैर्ऋताः ॥ १२.७४.७ ॥
ત્યારે વૈશ્રવણ રાજાએ રાક્ષસોને સર્જ્યા. તે નૈર્ઋતો મુચુકુંદની સેનાઓને કચડી નાખવા (આવ્યા).
12.74.8
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः ।
गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिन्दमः ॥ १२.७४.८ ॥
પોતાની સેના હણાતી હતી ત્યારે શત્રુદમન નરાધિપ મુચુકુંદે વિદ્વાન પુરોહિતની નિંદા કરી.
12.74.9
तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो धर्मवित्तमः ।
रक्षांस्युपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत ॥ १२.७४.९ ॥
ત્યારે ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠે ઉગ્ર તપ કરીને ત્યાં રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો અને માર્ગ પણ મેળવ્યો.
12.74.10
ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमगर्हयत् ।
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १२.७४.१० ॥
ત્યારે વૈશ્રવણ રાજાએ મુચુકુંદની નિંદા કરી અને સેનાઓ હણાતી હતી ત્યારે આ વચન કહ્યું.
12.74.11
बलवन्तस्त्वया पूर्वे राजानः सपुरोहिताः ।
न चैवं समवर्तन्त यथा त्वमिव वर्तसे ॥ १२.७४.११ ॥
પહેલાં તારા જેવા બળવાન રાજાઓ પોતાના પુરોહિતો સાથે હતા, પણ તું વર્તે છે તેમ તેઓ વર્તતા ન હતા.
12.74.12
ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः ।
आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः ॥ १२.७४.१२ ॥
શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને બળવાન રાજાઓ પણ આવીને સુખદુઃખના સ્વામી એવા મારી ઉપાસના કરે છે.
12.74.13
यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि ।
किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे ॥ १२.७४.१३ ॥
જો તારા બાહુમાં વીર્ય હોય તો તે બતાવવું જોઈએ. બ્રાહ્મણોના બળથી તું આટલો અતિરેક કેમ કરે છે?
12.74.14
मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् ।
न्यायपूर्वमसंलब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥ १२.७४.१४ ॥
ત્યારે ક્રોધિત મુચુકુંદે ધનેશ્વરને ઉત્તર આપ્યો. આ વચન ન્યાયયુક્ત, નિઃસંકોચ અને અવિચલિત હતું.
12.74.15
ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा ।
पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिपालयेत् ॥ १२.७४.१५ ॥
સ્વયંભૂએ બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયને એક જ મૂળમાંથી સર્જ્યા; તેમના બળનું વિધાન જુદું છે; તેમણે લોકનું પાલન કરવું જોઈએ.
12.74.16
तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् ।
अस्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२.७४.१६ ॥
તપ અને મંત્રનું બળ સદા બ્રાહ્મણોમાં સ્થિત છે; શસ્ત્રધારી બાહુનું બળ સદા ક્ષત્રિયોમાં સ્થિત છે.
12.74.17
ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् ।
तथा च मां प्रवर्तन्तं किं गर्हस्यलकाधिप ॥ १२.७४.१७ ॥
આ બંનેએ મળીને પ્રજાનું પાલન કરવું જોઈએ. તો હું જે કરી રહ્યો છું તેની તું કેમ નિંદા કરે છે, હે અલકાધિપ?
12.74.18
ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् ।
नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत ॥ १२.७४.१८ ॥
ત્યારે વૈશ્રવણે પુરોહિત સહિત રાજાને કહ્યું, "હું નિર્દિષ્ટ ન કરેલું રાજ્ય કોઈને પણ આપતો નથી."
12.74.19
नाच्छिन्दे वाऽप्यनिर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव ।
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां मद्दत्तामखिलामिमाम्।
एवमुक्तः प्रत्युवाच मुचुकुन्दो महीपतिः ॥ १२.७४.१९ ॥
હે રાજન, જે નિર્દિષ્ટ નથી તે હું છીનવતો નથી, એ જાણ. મારા દ્વારા આપેલી આ સંપૂર્ણ પૃથ્વીનું શાસન કર. આમ કહેવાતાં મહીપતિ મુચુકુંદે ઉત્તર આપ્યો.
12.74.20
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव ।
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये ॥ १२.७४.२० ॥
હે રાજન, તમે આપેલું રાજ્ય ભોગવવાની મારી ઇચ્છા નથી. મારા બાહુબળથી જીતેલું રાજ્ય ભોગવવાની હું ઇચ્છા રાખું છું.
12.74.21
ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ ।
क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमरिन्दमम् ॥ १२.७४.२१ ॥
ત્યારે રાજા વૈશ્રવણ (કુબેર) અત્યંત વિસ્મિત થયા, શત્રુદમન મુચુકુંદને ક્ષાત્રધર્મમાં સ્થિર જોઈને.
12.74.22
ततो राजा मुचुकुन्दः सोन्वशासद्वसुंधराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ १२.७४.२२ ॥
ત્યારે રાજા મુચુકુંદે ક્ષાત્રધર્મનું યથાયોગ્ય પાલન કરતાં, બાહુબળથી જીતેલી પૃથ્વી પર શાસન કર્યું.
12.74.23
एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते ।
स भुङ्क्ते विजितामुवीं यशश्च महदश्नुते ॥ १२.७४.२३ ॥
આ રીતે જે બ્રહ્મજ્ઞ રાજા બ્રાહ્મણોને આગળ રાખીને વર્તે છે, તે જીતેલી પૃથ્વી ભોગવે છે અને મહાન યશ પામે છે.
12.74.24
नित्योदकी ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः ।
तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥ १२.७४.२४ ॥
બ્રાહ્મણ સદા જળકર્મમાં તત્પર રહે, અને ક્ષત્રિય સદા શસ્ત્રધારી રહે. કારણ કે જગતમાં જે કંઈ છે તે સર્વ આ બંનેને આધીન છે.
12.74.25
यशश्च तेजश्व महीं च कृत्स्नां ।
प्राप्नोति राजन्विपुलां च कीर्तिम्।
प्रधानधर्मं नृपते नियच्छ ।
तथा च धर्मस्य चतुर्थमंशम् ॥ १२.७४.२५ ॥
યશ, તેજ, સમગ્ર પૃથ્વી અને વિશાળ કીર્તિ પણ તે પ્રાપ્ત કરે છે. હે રાજન્, પ્રધાન ધર્મનું પાલન કરો; અને ધર્મનો ચોથો ભાગ પણ.