महाभारत · अध्याय 12.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.74.1
ब्रह्मक्षत्रस्य सामर्थ्यं कथितं ते पितामह ।
पुरोहितप्रभावश्च लक्षणं च पुरोधसः ॥ १२.७४.१ ॥
हे पितामहा, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांचे सामर्थ्य आपण मला सांगितले, आणि पुरोहिताचा प्रभाव व पुरोहिताची लक्षणेही सांगितली.
12.74.2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि ब्रह्मक्षत्रविनिर्णयम् ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वस्य कारणं जगतः परम्।
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य ताभ्यामायत्त एव च ॥ १२.७४.२ ॥
आता ब्राह्मण व क्षत्रिय यांचा निर्णय ऐकण्याची मला इच्छा आहे. ब्राह्मण आणि क्षत्रिय हेच जगताचे परम कारण आहेत; राष्ट्राचे योगक्षेम त्या दोघांवरच अवलंबून आहे.
12.74.3
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते ।
योगक्षेमो हि राज्ञो हि समायत्तः पुरोहिते ॥ १२.७४.३ ॥
राष्ट्राचे योगक्षेम राजावर अवलंबून असते असे म्हटले जाते; आणि राजाचे योगक्षेम पुरोहितावर पूर्णपणे अवलंबून असते.
12.74.4
यत्रादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत ।
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राज्यं सुखमेधते ॥ १२.७४.४ ॥
जिथे ब्राह्मण प्रजेचे अदृश्य भय शांत करतो आणि राजा आपल्या बाहुबलाने दृश्य भय शमवतो, ते राज्य सुखाने वाढते.
12.74.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥ १२.७४.५ ॥
या विषयात लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — मुचुकुंद आणि राजा वैश्रवण (कुबेर) यांचा संवाद.
12.74.6
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
जिज्ञासमानः स बलमभ्ययादलकाधिपम् ॥ १२.७४.६ ॥
मुचुकुंद हा पृथ्वी जिंकून पृथ्वीपती झाला; आपले बल जाणण्याच्या इच्छेने तो अलकापुरीच्या अधिपतीकडे (कुबेराकडे) सैन्यासह गेला.
12.74.7
ततो वैश्रवणो राजा राक्षसानसृजत्तदा ।
ते बलान्यवमृद्गन्त मुचुकुन्दस्य नैर्ऋताः ॥ १२.७४.७ ॥
तेव्हा वैश्रवण राजाने राक्षस निर्माण केले. ते नैर्ऋत मुचुकुंदाच्या सैन्याला चिरडण्यासाठी (आले).
12.74.8
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः ।
गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिन्दमः ॥ १२.७४.८ ॥
आपले सैन्य मारले जात असताना, शत्रुदमन नराधिप मुचुकुंदाने विद्वान पुरोहिताची निंदा केली.
12.74.9
तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो धर्मवित्तमः ।
रक्षांस्युपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत ॥ १२.७४.९ ॥
तेव्हा धर्मज्ञांत श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठाने घोर तप करून तेथे राक्षसांचा संहार केला आणि मार्गही शोधला.
12.74.10
ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमगर्हयत् ।
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १२.७४.१० ॥
तेव्हा वैश्रवण राजाने मुचुकुंदाची निंदा केली आणि सैन्य मारले जात असताना हे वचन म्हटले.
12.74.11
बलवन्तस्त्वया पूर्वे राजानः सपुरोहिताः ।
न चैवं समवर्तन्त यथा त्वमिव वर्तसे ॥ १२.७४.११ ॥
पूर्वी तुझ्यासारखे बलवान राजे आपल्या पुरोहितांसह होते, पण तू वागतोस तसे ते वागले नव्हते.
12.74.12
ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः ।
आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः ॥ १२.७४.१२ ॥
अस्त्रविद्येत निपुण आणि बलवान राजेही येऊन सुख-दुःखांचा स्वामी अशा माझी उपासना करतात.
12.74.13
यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि ।
किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे ॥ १२.७४.१३ ॥
तुझ्या बाहूंत वीर्य असेल तर ते दाखवावे. ब्राह्मणांच्या बळावर तू इतका अतिरेक का करतोस?
12.74.14
मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् ।
न्यायपूर्वमसंलब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥ १२.७४.१४ ॥
तेव्हा संतप्त झालेल्या मुचुकुंदाने धनेश्वराला उत्तर दिले. हे वचन न्याययुक्त, निःसंकोच आणि विचलित न झालेले होते.
12.74.15
ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा ।
पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिपालयेत् ॥ १२.७४.१५ ॥
स्वयंभूने ब्राह्मण आणि क्षत्रिय एकाच मूळातून निर्माण केले; त्यांच्या बळाचे विधान वेगळे आहे; त्यांनी लोकाचे पालन करावे.
12.74.16
तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् ।
अस्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२.७४.१६ ॥
तप आणि मंत्राचे बळ सदैव ब्राह्मणांच्या ठायी प्रतिष्ठित आहे; शस्त्रधारी बाहूंचे बळ सदैव क्षत्रियांच्या ठायी प्रतिष्ठित आहे.
12.74.17
ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् ।
तथा च मां प्रवर्तन्तं किं गर्हस्यलकाधिप ॥ १२.७४.१७ ॥
या दोघांनी मिळून प्रजेचे पालन करावे. मग मी जे करत आहे ते तू का निंदतोस, हे अलकाधिपा?
12.74.18
ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् ।
नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत ॥ १२.७४.१८ ॥
तेव्हा वैश्रवण पुरोहितासह असलेल्या राजाला म्हणाला, "मी निर्देशित न केलेले राज्य कोणालाही देत नाही."
12.74.19
नाच्छिन्दे वाऽप्यनिर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव ।
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां मद्दत्तामखिलामिमाम्।
एवमुक्तः प्रत्युवाच मुचुकुन्दो महीपतिः ॥ १२.७४.१९ ॥
हे राजा, जे नियत नाही ते मी हिरावून घेत नाही, हे जाण. माझ्याकडून दिलेली ही संपूर्ण पृथ्वी तू शासन कर. असे सांगितल्यावर महीपती मुचुकुंद उत्तरला.
12.74.20
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव ।
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये ॥ १२.७४.२० ॥
हे राजा, तुम्ही दिलेले राज्य भोगण्याची माझी इच्छा नाही. माझ्या बाहुबलाने मिळवलेले राज्य भोगावे अशी माझी इच्छा आहे.
12.74.21
ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ ।
क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमरिन्दमम् ॥ १२.७४.२१ ॥
तेव्हा राजा वैश्रवण (कुबेर) अत्यंत विस्मित झाला, शत्रूंचे दमन करणारा मुचुकुंद क्षत्रधर्मात स्थिर आहे हे पाहून.
12.74.22
ततो राजा मुचुकुन्दः सोन्वशासद्वसुंधराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ १२.७४.२२ ॥
तेव्हा राजा मुचुकुंदाने क्षत्रधर्माचे यथायोग्य पालन करीत, बाहुबलाने जिंकलेल्या पृथ्वीवर शासन केले.
12.74.23
एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते ।
स भुङ्क्ते विजितामुवीं यशश्च महदश्नुते ॥ १२.७४.२३ ॥
अशा प्रकारे जो ब्रह्मज्ञ राजा ब्राह्मणांना पुढे ठेवून वागतो, तो जिंकलेल्या पृथ्वीचा उपभोग घेतो आणि मोठे यश मिळवतो.
12.74.24
नित्योदकी ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः ।
तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥ १२.७४.२४ ॥
ब्राह्मणाने नेहमी उदककर्मात रत असावे, आणि क्षत्रियाने नेहमी शस्त्रधारी असावे. कारण जगात जे काही आहे ते सर्व या दोघांच्याच अधीन आहे.
12.74.25
यशश्च तेजश्व महीं च कृत्स्नां ।
प्राप्नोति राजन्विपुलां च कीर्तिम्।
प्रधानधर्मं नृपते नियच्छ ।
तथा च धर्मस्य चतुर्थमंशम् ॥ १२.७४.२५ ॥
यश, तेज, संपूर्ण पृथ्वी आणि विपुल कीर्ती तो प्राप्त करतो. हे राजा, प्रधान धर्माचे पालन कर; तसेच धर्माचा चौथा अंशही.