મહાભારત · અધ્યાય 12.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.75.1
यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान् ।
पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.७५.१ ॥
જે વૃત્તિથી મહીપાળ મનુષ્યોને વિકસાવે છે અને પુણ્યલોકો જીતે છે, તે મને કહો, હે પિતામહ.
12.75.2
दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत ।
उपवासतपः शीलः प्रजानां पालने रतः ॥ १२.७५.२ ॥
રાજા દાનશીલ અને યજ્ઞશીલ હોવો જોઈએ, હે ભારત; ઉપવાસ અને તપનું આચરણ કરીને પ્રજાપાલનમાં રત રહેવો.
12.75.3
सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयन् ।
उत्थानेन प्रदानेन पूजयेच्चापि धार्मिकान् ॥ १२.७५.३ ॥
રાજાએ સર્વ પ્રજાનું સદા ધર્મથી પાલન કરતાં, ઉત્થાન અને દાન વડે ધાર્મિક જનોનું સન્માન કરવું.
12.75.4
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते ।
यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां स्म रोचते ॥ १२.७५.४ ॥
રાજા દ્વારા સન્માનિત ધર્મ પછી સર્વત્ર સન્માનિત થાય છે; રાજા જે આચરે છે તે જ પ્રજાને ગમે છે.
12.75.5
नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु ।
निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न राज्ञो दस्युषु क्षमा ॥ १२.७५.५ ॥
રાજાએ સદા દંડ ઉગામેલો રાખવો, શત્રુઓ માટે મૃત્યુ જેવો થવું; ચારેબાજુથી લૂંટારાઓને હણવા; લૂંટારાઓ પ્રત્યે રાજાને ક્ષમા ન હોવી જોઈએ.
12.75.6
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं च विन्दति ॥ १२.७५.६ ॥
અહીં રાજાથી સારી રીતે સુરક્ષિત પ્રજા જે ધર્મ આચરે છે, તે ધર્મનો ચોથો ભાગ રાજા મેળવે છે.
12.75.7
यदधीते यद्ददाति यञ्जुहोति यदर्चति ।
राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.७५.७ ॥
જે કોઈ અધ્યયન કરે, દાન આપે, હોમ કરે, પૂજા કરે, તેનો ચોથો ભાગ ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરનાર રાજા પામે છે.
12.75.8
यद्राष्ट्रोऽकुशलं किंचिद्राज्ञो रक्षयतः प्रजाः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति ॥ १२.७५.८ ॥
રાષ્ટ્રમાં જે કોઈ અકુશળ થાય, પ્રજાની રક્ષા કરતા રાજાને, હે ભારત, તે પાપનો ચોથો ભાગ મળે છે.
12.75.9
अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
कर्मणा पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि ॥ १२.७५.९ ॥
'આ બધું તેનું જ' એમ કેટલાક કહે છે; પછી તે અર્ધું થાય છે એ નિશ્ચિત. હે પૃથ્વીપાલ, કર્મથી ક્રૂર અને જૂઠું બોલનાર પણ (એ જ રીતે).
12.75.10
तादृशात्किल्बिपाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते ।
प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि।
तत्स्वकोशात्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवतः ॥ १२.७५.१० ॥
એવા પાપથી રાજા જે રીતે મુક્ત થાય તે સાંભળો. ચોરોએ હરેલું ધન પાછું મેળવવું અશક્ય હોય, તો તેના પર જીવનાર અસમર્થને તે પોતાના ખજાનામાંથી આપવું જોઈએ.
12.75.11
सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणा यथा ।
न स्थेयं विषये तेन योऽपकुर्याद्द्विजातिषु ॥ १२.७५.११ ॥
બધા વર્ણોએ હંમેશાં બ્રાહ્મણોની સંપત્તિનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. જે દ્વિજોનો અપકાર કરે, તેણે રાજ્યમાં ન રહેવું જોઈએ.
12.75.12
ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे तु सर्वं भवति रक्षितम् ।
तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः ॥ १२.७५.१२ ॥
બ્રાહ્મણોની સંપત્તિનું રક્ષણ થાય તો બધું રક્ષિત થાય છે. તેમની કૃપા મળે તો રાજા કૃતકૃત્ય થાય છે.
12.75.13
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ।
नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम् ॥ १२.७५.१३ ॥
જેમ પ્રાણીઓ મેઘ પર અને પક્ષીઓ મહાવૃક્ષ પર આધાર રાખે છે, તેમ સર્વ કાર્યો સાધનાર રાજા પર મનુષ્યો આધાર રાખે છે.
12.75.14
न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना ।
नृशंनेनातिलुब्धेन शक्यं पालयितुं प्रजाः ॥ १२.७५.१४ ॥
કામને વશ, સદા કપટબુદ્ધિ, ક્રૂર અને અતિ લોભી રાજાથી પ્રજાનું પાલન થઈ શકતું નથી.
12.75.15
नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम् ।
धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते ॥ १२.७५.१५ ॥
હું રાજ્યસુખનો શોધક નથી; ક્ષણભર પણ રાજ્યની ઇચ્છા કરતો નથી. ધર્મ માટે જ રાજ્ય સ્વીકારું છું, પણ અહીં ધર્મ જણાતો નથી.
12.75.16
तदल मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते ।
वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया ॥ १२.७५.१६ ॥
તેથી જ્યાં ધર્મ નથી એવા રાજ્યથી મારે કંઈ કામ નથી. ધર્મ આચરવાની ઇચ્છાથી હું વનમાં જ જઈશ.
12.75.17
तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः ।
धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः ॥ १२.७५.१७ ॥
ત્યાં પવિત્ર વનોમાં, દંડ ત્યજીને, ઇન્દ્રિયો જીતીને, મૂળ-ફળ ખાનાર મુનિ બનીને હું ધર્મની આરાધના કરીશ.
12.75.18
वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्येऽगुणैव सा ।
न च नित्यानृशंसेन शक्यं राज्यमुपासितुम् ॥ १२.७५.१८ ॥
તારી બુદ્ધિ દયા તરફ છે એ હું જાણું છું; એ દયા પણ ગુણહીન છે. સદા દયાળુ રહીને રાજ્યની ઉપાસના થઈ શકતી નથી.
12.75.19
सदैव त्वां मृदुप्रज्ञमत्यार्यमतिधार्मिकम् ।
क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहुमन्यते ॥ १२.७५.१९ ॥
હંમેશાં તને મૃદુ બુદ્ધિવાળો, અતિ આર્ય મનવાળો અને અતિ ધાર્મિક માને છે; પરંતુ લોકો તને ક્લીબ અને ધર્મ-કરુણાયુક્ત સમજીને માન આપતા નથી.
12.75.20
राजधर्ममवेक्षस्व पितृपैतामहोचितम् ।
नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि ॥ १२.७५.२० ॥
તારા પિતા અને પિતામહોને યોગ્ય રાજધર્મનો વિચાર કર; તું જે આચરણમાં સ્થિર રહેવા ઇચ્છે છે તે રાજાઓનું આચરણ નથી.
12.75.21
न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं प्राप्तो धर्मफलं ह्यसि ॥ १२.७५.२१ ॥
ભીરુતા સાથે ભળેલી કરુણાનો આશ્રય લઈને તું અહીં પ્રજાપાલનથી ઉત્પન્ન થતું ધર્મફળ પામીશ નહીં.
12.75.22
न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यभ्यभाषत ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा चित्रवीर्यो नराधिपः ॥ १२.७५.२२ ॥
પાંડુએ આ આશીર્વાદ આપ્યો નથી, કુંતીએ પણ આ કહ્યું નથી; ધર્માત્મા વિચિત્રવીર્ય અને નરાધિપ ચિત્રવીર્યે પણ આવું કહ્યું નથી.
12.75.23
शन्तनुश्च महीपालः सर्वक्षत्रस्य पूजितः ।
तवैतां प्राज्ञतां तात यथा चरसि मेधया ॥ १२.७५.२३ ॥
પૃથ્વીનો પાલક શંતનુ, જે સર્વ ક્ષત્રિયો દ્વારા પૂજિત હતો, તેણે પણ આવું કહ્યું નથી. હે તાત, બુદ્ધિથી તું જેમ આચરે છે તે તારી પ્રજ્ઞા છે.
12.75.24
शौर्यं बलं च सत्यं च पिता तव सदाऽब्रवीत् ।
महत्त्वं बलमौदार्यं भवतः कुन्त्ययाचत ॥ १२.७५.२४ ॥
તારા પિતા હંમેશાં શૌર્ય, બળ અને સત્યની વાત કરતા. તારા માટે કુંતીએ મહત્ત્વ, બળ અને ઔદાર્ય માગ્યાં હતાં.
12.75.25
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं चोभे मानुषदैवते ।
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ॥ १२.७५.२५ ॥
સ્વાહા અને સ્વધા સદા; આ બંને મનુષ્ય અને દેવોને દેવતા માનનારાં છે. પિતૃઓ અને દેવો સદા પુત્રોની આશા રાખે છે.
12.75.26
दानमध्ययनं यज्ञं प्रजानां परिपालनम् ।
धर्म्यमेतदधर्म्यं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः ॥ १२.७५.२६ ॥
દાન, અધ્યયન, યજ્ઞ, પ્રજાપાલન—આ ધર્મ્ય છે કે અધર્મ્ય; તું એ જન્મથી જ પામ્યો છે.
12.75.27
कुले धुरि च युक्तानां वहतां भारमीदृशम् ।
सीदतामपि कौन्तेय कीर्तिर्न परिहीयते ॥ १२.७५.२७ ॥
કુળની ધૂંસરીએ જોડાયેલા, આવો ભાર વહેનારાઓની, હે કૌન્તેય, ડૂબતાં પણ કીર્તિ ઘટતી નથી.
12.75.28
समन्ततो विनीतो यो वहत्यस्खलितो हि सः ।
निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा ॥ १२.७५.२८ ॥
જે સર્વ રીતે વિનીત થઈને લથડ્યા વિના ભાર વહે છે, તે જ નિર્દોષ કર્મના વચનથી કર્મસિદ્ધિ પામે છે.
12.75.29
नैकान्ते विनिपातेऽपि विहरेदिह कश्चन ।
धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथवा द्विजः ॥ १२.७५.२९ ॥
એકાંતમાં, વિનાશ વખતે પણ અહીં કોઈએ વ્યર્થ વિહાર ન કરવો—ધર્માત્મા, ગૃહસ્થ, રાજા, બ્રહ્મચારી કે દ્વિજ હોય.
12.75.30
अल्पं हि सारभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत् ।
कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्य कर्मणः ॥ १२.७५.३० ॥
અલ્પ હોય છતાં સારથી ભરેલું, ઉદાર કર્મ જ કરવું; કરેલું કર્મ ન કરવા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; આ કર્મ કરતાં વધુ પાપકારક કંઈ નથી.
12.75.31
यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम् ।
योगक्षेमस्तदा राज्ञः कुशलायैव कल्पते ॥ १२.७५.३१ ॥
કુલીન અને ધર્મજ્ઞ પુરુષ ઉત્તમ ઐશ્વર્ય પામે ત્યારે રાજાનો યોગક્ષેમ કલ્યાણ માટે જ થાય છે.
12.75.32
दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥ १२.७५.३२ ॥
દાનથી એકને, બળથી બીજાને અને મધુર સત્યવાણીથી ત્રીજાને; રાજ્ય પામીને ધાર્મિકે બધી દિશાઓમાંથી ગ્રહણ કરવું.
12.75.33
यं हि वैद्याः कुले जाता ह्यवृत्तिभयपीडिताः ।
प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥ १२.७५.३३ ॥
આજીવિકાના ભયથી પીડિત કુળમાં જન્મેલા વૈશ્યો તે પામીને તૃપ્ત થઈને સ્થિર રહે છે; તેથી વધુ ધર્મ કયો?
12.75.34
किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का ततः प्रीतिरुत्तमा ।
किं ततः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि पश्यसि ॥ १२.७५.३४ ॥
આથી વધુ સ્વર્ગદાયક શું? તેથી ઉત્તમ પ્રીતિ કઈ? તેથી પરમ ઐશ્વર્ય શું? જો તમે જુઓ તો મને કહો.
12.75.35
यस्मिन्भयार्दिताः सन्तः क्षेमं विन्दन्त्यपि क्षणम् ।
स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२.७५.३५ ॥
ભયથી પીડિત સજ્જનો જેમાં ક્ષણ માટે પણ ક્ષેમ પામે છે, તે જ આપણા માટે સ્વર્ગ જીતનાર શ્રેષ્ઠ છે; આ સત્ય હું તને કહું છું.
12.75.36
त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम ।
भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षाऽसतो जहि ॥ १२.७५.३६ ॥
તેથી કુરુઓમાં તું જ પ્રિય છે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ. રાજા થા, સ્વર્ગ જીત; સજ્જનોનું રક્ષણ કર, દુષ્ટોનો નાશ કર.
12.75.37
अनु त्वां तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह ।
पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिव द्विजाः ॥ १२.७५.३७ ॥
હે વત્સ, તારા સજ્જન શુભચિંતકો તારા આશ્રયે જીવે; જેમ પ્રાણીઓ મેઘના આશ્રયે જીવે અને દ્વિજો મધુર ફળવાળા વૃક્ષના આશ્રયે જીવે.
12.75.38
धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम् ।
वत्सलं संविभक्तारमुपजीवन्तु बान्धवाः ॥ १२.७५.३८ ॥
ધૈર્યવાન, શૂરવીર, પ્રહાર કરનાર, દયાળુ, ઇન્દ્રિયજયી, સ્નેહાળ અને દાન વહેંચનાર એવા તારા આશ્રયે બાંધવો જીવે.