महाभारत · अध्याय 12.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.75.1
यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान् ।
पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.७५.१ ॥
ज्या वृत्तीने महीपाल मानवांची वृद्धी करतो आणि पुण्यलोक जिंकतो, ते हे पितामहा, मला सांगा.
12.75.2
दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत ।
उपवासतपः शीलः प्रजानां पालने रतः ॥ १२.७५.२ ॥
राजा दानशील आणि यज्ञशील असावा, हे भारता; उपवास व तपाचे आचरण करून प्रजापालनात रत असावा.
12.75.3
सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयन् ।
उत्थानेन प्रदानेन पूजयेच्चापि धार्मिकान् ॥ १२.७५.३ ॥
राजाने सर्व प्रजेचे नित्य धर्माने पालन करीत, उन्नती व दानाने धार्मिकांचा सन्मान करावा.
12.75.4
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते ।
यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां स्म रोचते ॥ १२.७५.४ ॥
राजाने सन्मानित केलेला धर्म मग सर्वत्र सन्मानित होतो; राजा जे आचरण करतो तेच प्रजेला आवडते.
12.75.5
नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु ।
निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न राज्ञो दस्युषु क्षमा ॥ १२.७५.५ ॥
राजाने नेहमी दंड उगारलेला राहून शत्रूंना मृत्यूसारखे असावे; सर्व बाजूंनी दरोडेखोरांचा वध करावा; दरोडेखोरांविषयी राजाला क्षमा नसावी.
12.75.6
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं च विन्दति ॥ १२.७५.६ ॥
येथे राजाने चांगले रक्षिलेली प्रजा जो धर्म आचरते, त्या धर्माचा चौथा भाग राजा मिळवतो.
12.75.7
यदधीते यद्ददाति यञ्जुहोति यदर्चति ।
राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.७५.७ ॥
जो अध्ययन करतो, दान देतो, होम करतो, पूजा करतो, त्याचा चौथा भाग धर्माने प्रजेचे पालन करणारा राजा मिळवतो.
12.75.8
यद्राष्ट्रोऽकुशलं किंचिद्राज्ञो रक्षयतः प्रजाः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति ॥ १२.७५.८ ॥
राष्ट्रात जे काही अकुशल घडते, प्रजेचे रक्षण करणाऱ्या राजाला, हे भारता, त्या पापाचा चौथा भाग मिळतो.
12.75.9
अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
कर्मणा पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि ॥ १२.७५.९ ॥
'हे सर्व त्याचेच' असे काही लोक म्हणतात; मग ते अर्धे होते हे निश्चित. हे पृथ्वीपाला, कर्माने क्रूर आणि असत्यवादी असलेलाही (तसाच).
12.75.10
तादृशात्किल्बिपाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते ।
प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि।
तत्स्वकोशात्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवतः ॥ १२.७५.१० ॥
अशा पापातून राजा कोणत्या उपायाने मुक्त होतो ते ऐक. चोरांनी हरण केलेले धन परत मिळवणे अशक्य असेल, तर त्याच्यावर उपजीविका करणाऱ्या असमर्थाला ते स्वतःच्या तिजोरीतून द्यावे.
12.75.11
सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणा यथा ।
न स्थेयं विषये तेन योऽपकुर्याद्द्विजातिषु ॥ १२.७५.११ ॥
सर्व वर्णांनी नेहमी ब्राह्मणांची मालमत्ता जपली पाहिजे. जो द्विजांचे अपकार करेल, त्याने राज्यात राहू नये.
12.75.12
ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे तु सर्वं भवति रक्षितम् ।
तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः ॥ १२.७५.१२ ॥
ब्राह्मणांची मालमत्ता जपली असता सर्व काही जपले जाते. त्यांची कृपा मिळाली की राजा कृतकृत्य होतो.
12.75.13
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ।
नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम् ॥ १२.७५.१३ ॥
ज्याप्रमाणे प्राणी मेघावर आणि पक्षी महावृक्षावर अवलंबून असतात, त्याप्रमाणे सर्व कार्ये साधणाऱ्या राजावर माणसे अवलंबून असतात.
12.75.14
न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना ।
नृशंनेनातिलुब्धेन शक्यं पालयितुं प्रजाः ॥ १२.७५.१४ ॥
कामवासनेच्या आहारी गेलेला, सदैव कपटी बुद्धीचा, क्रूर आणि अत्यंत लोभी राजा प्रजेचे पालन करू शकत नाही.
12.75.15
नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम् ।
धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते ॥ १२.७५.१५ ॥
मी राज्यसुखाचा शोध घेणारा नाही; क्षणभरही राज्याची इच्छा करीत नाही. धर्मासाठीच राज्य स्वीकारतो, पण येथे धर्म आढळत नाही.
12.75.16
तदल मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते ।
वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया ॥ १२.७५.१६ ॥
म्हणून जिथे धर्म नाही अशा राज्याचे मला प्रयोजन नाही. धर्माचरणाच्या इच्छेने मी वनातच जाईन.
12.75.17
तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः ।
धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः ॥ १२.७५.१७ ॥
तेथे पवित्र अरण्यांत, दंड टाकून, इंद्रिये जिंकून, कंदमूळ-फळे खाणारा मुनी होऊन मी धर्माची आराधना करीन.
12.75.18
वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्येऽगुणैव सा ।
न च नित्यानृशंसेन शक्यं राज्यमुपासितुम् ॥ १२.७५.१८ ॥
तुझी बुद्धी अहिंसेकडे झुकलेली आहे हे मला ठाऊक आहे; तीही गुणहीन आहे. सदैव कठोरता न दाखवता राज्याची उपासना करता येत नाही.
12.75.19
सदैव त्वां मृदुप्रज्ञमत्यार्यमतिधार्मिकम् ।
क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहुमन्यते ॥ १२.७५.१९ ॥
नेहमी तुला मृदु बुद्धीचा, अत्यंत आर्य मनाचा आणि अत्यंत धार्मिक मानतात; पण लोक तुला क्लीब आणि धर्मकरुणेने युक्त समजून मान देत नाहीत.
12.75.20
राजधर्ममवेक्षस्व पितृपैतामहोचितम् ।
नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि ॥ १२.७५.२० ॥
तुझ्या पिता आणि पितामहांना योग्य असा राजधर्म पहा; तू ज्या आचरणात स्थिर राहू इच्छितोस ते राजांचे आचरण नाही.
12.75.21
न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं प्राप्तो धर्मफलं ह्यसि ॥ १२.७५.२१ ॥
भ्याडपणाने मिसळलेल्या दयेचा आधार घेऊन तू प्रजापालनातून उत्पन्न होणारे धर्मफळ मिळवणार नाहीस.
12.75.22
न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यभ्यभाषत ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा चित्रवीर्यो नराधिपः ॥ १२.७५.२२ ॥
पांडूने हा आशीर्वाद दिला नाही, कुंतीही असे म्हणाली नाही; धर्मात्मा विचित्रवीर्य आणि नराधिप चित्रवीर्य यांनीही असे म्हटले नाही.
12.75.23
शन्तनुश्च महीपालः सर्वक्षत्रस्य पूजितः ।
तवैतां प्राज्ञतां तात यथा चरसि मेधया ॥ १२.७५.२३ ॥
पृथ्वीचा पालक शंतनू, जो सर्व क्षत्रियांनी पूजिलेला होता, त्यानेही असे म्हटले नाही. हे तात, बुद्धीने तू जसा वागतोस, ही तुझी प्रज्ञा आहे.
12.75.24
शौर्यं बलं च सत्यं च पिता तव सदाऽब्रवीत् ।
महत्त्वं बलमौदार्यं भवतः कुन्त्ययाचत ॥ १२.७५.२४ ॥
तुझे वडील नेहमी शौर्य, बल आणि सत्य यांविषयी बोलत. तुझ्यासाठी कुंतीने महत्त्व, बल आणि औदार्य मागितले होते.
12.75.25
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं चोभे मानुषदैवते ।
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ॥ १२.७५.२५ ॥
स्वाहा आणि स्वधा नेहमी; ही दोन्ही मानव व देव यांना दैवत मानणारी आहेत. पितर आणि देव नेहमी पुत्रांकडून अपेक्षा करतात.
12.75.26
दानमध्ययनं यज्ञं प्रजानां परिपालनम् ।
धर्म्यमेतदधर्म्यं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः ॥ १२.७५.२६ ॥
दान, अध्ययन, यज्ञ, प्रजापालन—ही धर्म्य की अधर्म्य; तू ती जन्मानेच प्राप्त केलीस.
12.75.27
कुले धुरि च युक्तानां वहतां भारमीदृशम् ।
सीदतामपि कौन्तेय कीर्तिर्न परिहीयते ॥ १२.७५.२७ ॥
कुलाच्या धुरेला जुंपलेल्या, असा भार वाहणाऱ्यांची, हे कौन्तेया, बुडत असतानाही कीर्ती कमी होत नाही.
12.75.28
समन्ततो विनीतो यो वहत्यस्खलितो हि सः ।
निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा ॥ १२.७५.२८ ॥
जो सर्व प्रकारे विनीत होऊन न अडखळता भार वाहतो, तोच निर्दोष कर्माच्या वचनामुळे कर्मसिद्धी मिळवतो.
12.75.29
नैकान्ते विनिपातेऽपि विहरेदिह कश्चन ।
धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथवा द्विजः ॥ १२.७५.२९ ॥
एकांतात, विनाशकाळीही इथे कोणी व्यर्थ विहार करू नये—धर्मात्मा, गृहस्थ, राजा, ब्रह्मचारी किंवा द्विज असो.
12.75.30
अल्पं हि सारभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत् ।
कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्य कर्मणः ॥ १२.७५.३० ॥
अल्प असले तरी सारसंपन्न, उदार कर्मच करावे; केलेले कर्म न केल्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे; या कर्मापेक्षा पापकारक काही नाही.
12.75.31
यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम् ।
योगक्षेमस्तदा राज्ञः कुशलायैव कल्पते ॥ १२.७५.३१ ॥
कुलीन आणि धर्मज्ञ पुरुषाला उत्तम ऐश्वर्य प्राप्त होते, तेव्हा राजाचा योगक्षेम कल्याणासाठीच ठरतो.
12.75.32
दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥ १२.७५.३२ ॥
दानाने एकाला, बलाने दुसऱ्याला आणि गोड सत्यवाणीने तिसऱ्याला; राज्य मिळवून धार्मिकाने सर्वत्रून ग्रहण करावे.
12.75.33
यं हि वैद्याः कुले जाता ह्यवृत्तिभयपीडिताः ।
प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥ १२.७५.३३ ॥
जीविकेच्या भयाने पीडित कुलात जन्मलेले वैश्य ते मिळवून तृप्त होऊन स्थिर राहतात; त्याहून श्रेष्ठ धर्म कोणता?
12.75.34
किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का ततः प्रीतिरुत्तमा ।
किं ततः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि पश्यसि ॥ १२.७५.३४ ॥
यापेक्षा श्रेष्ठ स्वर्गप्रद काय? त्यापेक्षा उत्तम प्रीती कोणती? त्यापेक्षा परम ऐश्वर्य कोणते? तुम्ही पाहत असाल तर मला सांगा.
12.75.35
यस्मिन्भयार्दिताः सन्तः क्षेमं विन्दन्त्यपि क्षणम् ।
स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२.७५.३५ ॥
भयाने पीडित सज्जनांना ज्यात क्षणभरही क्षेम मिळते, तेच आमच्यासाठी स्वर्ग जिंकणारे सर्वोत्तम; हे सत्य मी तुला सांगतो.
12.75.36
त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम ।
भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षाऽसतो जहि ॥ १२.७५.३६ ॥
म्हणून कुरूंमध्ये तूच प्रिय आहेस, हे कुरुश्रेष्ठा. राजा हो, स्वर्ग जिंक; सज्जनांचे रक्षण कर, दुष्टांचा नाश कर.
12.75.37
अनु त्वां तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह ।
पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिव द्विजाः ॥ १२.७५.३७ ॥
हे वत्सा, तुझे सज्जन हितचिंतक तुझ्या आश्रयाने जगोत; जसे प्राणी मेघाच्या आश्रयाने जगतात आणि द्विज गोड फळांच्या वृक्षाच्या आश्रयाने जगतात.
12.75.38
धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम् ।
वत्सलं संविभक्तारमुपजीवन्तु बान्धवाः ॥ १२.७५.३८ ॥
धैर्यशील, शूर, प्रहार करणारा, दयाळू, इंद्रियजयी, प्रेमळ आणि दान वाटणारा अशा तुझा आश्रय घेऊन बांधव जगोत.