महाभारत · अध्याय 12.76
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.76.1
स्वकर्मण्यपरे युक्तास्तथैवान्ये विकर्मणि ।
तेषां विशेषमाचक्ष्व ब्राह्मणानां पितामह ॥ १२.७६.१ ॥
जे स्वकर्मात गुंतलेले आहेत आणि जे इतरांच्या विकर्मात गुंतलेले आहेत, त्या ब्राह्मणांमधील भेद मला सांगा, हे पितामह.
12.76.2
विद्यालक्षणसंपन्नाः सर्वत्राम्नायदर्शिनः ।
एते ब्रह्मसमा राजन्ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः ॥ १२.७६.२ ॥
विद्येच्या लक्षणांनी संपन्न, सर्वत्र वेदज्ञ — हे राजा, हे ब्रह्मसम ब्राह्मण म्हणून वर्णिले गेले आहेत.
12.76.3
ऋत्विगाचार्यसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः ।
एते देवसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२.७६.३ ॥
ऋत्विज आणि आचार्य पदांनी संपन्न, आपापल्या कर्मात स्थिर — हे राजा, हे ब्राह्मणांमध्ये देवतुल्य होतात.
12.76.4
गोऽजाविमहिषाणां च बडवानां च पोषकाः ।
वृत्त्यर्थं प्रतिपद्यन्ते तान्वैश्यान्संप्रचक्षते ॥ १२.७६.४ ॥
गाई, शेळ्या, मेंढ्या, म्हशी आणि घोडय़ा पाळणारे — उपजीविकेसाठी हे कर्म स्वीकारणाऱ्यांना वैश्य म्हटले जाते.
12.76.5
ऐश्वर्यकामा ये चापि सामिपा वाऽपि भारत ।
निग्रहानुग्रहरतांस्तान्द्विजान्क्षत्रियान्विदुः ॥ १२.७६.५ ॥
हे भारता, जे ऐश्वर्याची इच्छा करतात, किंवा मांसप्रिय आहेत आणि शिक्षा व अनुग्रहात रमतात — त्या द्विजांना क्षत्रिय समज.
12.76.6
अश्वारोहा गजारोहा रथिनोऽथ पदातयः ।
एते वैश्यसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२.७६.६ ॥
घोडेस्वार, हत्तीस्वार, रथी आणि पायदळ — हे राजा, हे ब्राह्मणांमध्ये वैश्यांसमान होतात.
12.76.7
जन्मकर्मविहीना ये कदर्या ब्रह्मबन्धवः ।
एते शूद्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२.७६.७ ॥
जन्म आणि कर्म दोन्हीहीन, कंजूष, केवळ नावापुरते ब्राह्मणबांधव — हे राजा, ते ब्राह्मणांमध्ये शूद्रांसमान होतात.
12.76.8
अश्रोत्रियाः सर्वे एते सर्वे चानाहिताग्नयः ।
तान्सर्वान्धार्मिको राजा बलिं विष्टिं च कारयेत् ॥ १२.७६.८ ॥
हे सर्व वेदज्ञानहीन आहेत व कोणीही अग्निहोत्र करीत नाहीत; धार्मिक राजाने त्या सर्वांकडून कर आणि वेठ घ्यावी.
12.76.9
आह्वायका देवलका नाक्षत्रा ग्रामयाजकाः ।
एते ब्राह्मणचाण्डाला महापथिकपञ्चमाः ॥ १२.७६.९ ॥
आह्वायक, देवलक, नक्षत्रविद्या करणारे, ग्रामयाजक — हे ब्राह्मण-चांडाळ आहेत; महापथिक पाचवे.
12.76.10
ऋत्विक्पुरोहितो मन्त्री दूतो वार्तानुकर्षकः ।
एते क्षत्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२.७६.१० ॥
ऋत्विज, पुरोहित, मंत्री, दूत, वार्ता काढणारा — हे राजा, ते ब्राह्मणांमध्ये क्षत्रियांसमान होतात.
12.76.11
म्लेच्छदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता नरैः ।
गत्वा तु ब्राह्मणस्तांश्च चण्डालः प्रेत्य चेह च ॥ १२.७६.११ ॥
पापी लोकांनी वसवलेल्या काही म्लेच्छ देशांत जाऊन ब्राह्मण चांडाळ होतो — मरणानंतरही आणि इथेही.
12.76.12
व्रात्यान्म्लेच्छांश्च शूद्रांश्च याजयित्वा द्विजाधमः ।
अकीर्तिमिह संप्राप्य नरकं प्रतिपद्यते ॥ १२.७६.१२ ॥
व्रात्य, म्लेच्छ आणि शूद्र यांच्याकडून यज्ञ करवणारा द्विजांमध्ये अधम आहे; तो येथे अपकीर्ती मिळवून नरकाला जातो.
12.76.13
महावृन्दसमुद्राभ्यां पर्यायेणैकविंशतिम् ।
ब्राह्मणो ऋग्यजुः साम्नां मूढः कृत्वा तु विप्लवम् ॥ १२.७६.१३ ॥
महावृंद आणि समुद्रांद्वारे क्रमाने एकवीस वेळा. ऋक्, यजुः, साम वेदांबाबत मोहाने विप्लव करणारा ब्राह्मण.
12.76.14
कल्पमेकं कृमिस्थोऽथ नानाविष्ठासु जायते ।
व्रात्ये म्लेच्छे तथा शूद्रे तस्करे पत्तितेऽशुचौ ॥ १२.७६.१४ ॥
एक कल्प कृमी होऊन राहून नंतर नाना प्रकारच्या विष्ठांमध्ये जन्म घेतो — व्रात्य, म्लेच्छ, शूद्र, चोर, पतित, अशुचि यांच्यासाठी (यज्ञ केल्यास).
12.76.15
कुदेशे च सुरापे च ब्रह्मघ्ने वृषलीपतौ ।
अनधीतेषु सर्वत्र भुञ्जाने यत्र तत्र वा ॥ १२.७६.१५ ॥
वाईट देशात, मद्यपी, ब्रह्महत्यारा, शूद्र स्त्रीचा पती, अनध्यायी लोकांत — सर्वत्र, जिथे तिथे भोजन करणारा (यज्ञ केल्यास).
12.76.16
वालस्त्रीवृद्धहन्तुश्च मातापित्रोर्गुरोस्तथा ।
मित्रद्रुहि कृतघ्ने च गोघ्ने चैव कथंचन ॥ १२.७६.१६ ॥
बालक, स्त्री, वृद्धांचा घातक, माता-पित्यांचा व गुरूचा घातक, मित्रद्रोही, कृतघ्न आणि गोघातक — यांच्यासाठी कोणत्याही प्रकारे.
12.76.17
पुत्रघातिनि शत्रौ च न मन्त्राद्याजयेद्द्विजः ।
स तेषां विप्लवः प्रोक्तो मन्त्रविद्भिः सनातनैः ॥ १२.७६.१७ ॥
पुत्रघातकाचा व शत्रूचा द्विजाने मंत्राने यज्ञ करवू नये. तोच त्यांचा 'विप्लव' असे सनातन मंत्रवेत्ते सांगतात.
12.76.18
यदि विप्रो विदेशस्थस्तीर्थयात्रां गतोऽपि वा ।
यदि भीतः प्रपन्नो वा कुदेशं शौचवर्जितम् ॥ १२.७६.१८ ॥
ब्राह्मण परदेशात असेल, किंवा तीर्थयात्रेला गेला असेल, किंवा भयाने शरण गेला असेल, किंवा शौचरहित वाईट देशात असेल (तर).
12.76.19
सुसयतः शुचिर्भुत्वा मन्त्रानुच्चारयेद्द्विजः ।
आर्तश्चोच्चारयेन्मन्त्रमार्तत्राणपरोऽथवा।
हीनेष्वपि प्रयुञ्जानो नासौ विप्लावकः स्मृतः ॥ १२.७६.१९ ॥
संयमी आणि शुचिर्भूत होऊन द्विजाने मंत्रोच्चार करावा; पीडित असला किंवा पीडितांच्या रक्षणात तत्पर असला तरी त्याने मंत्र म्हणावा; हीनांमध्ये प्रयोग केला तरी तो विप्लावक मानला जात नाही.
12.76.20
क्रूरकर्मा विकर्मा वा कर्मभिर्वञ्चितोऽथवा ।
तत्त्ववित्तरते पापं शीलवान्सयतेन्द्रियः ॥ १२.७६.२० ॥
क्रूरकर्मा किंवा विकर्मी असला, अथवा कर्मांनी वंचित झालेला असला, तरी जो तत्त्ववेत्ता, शीलवान आणि इंद्रियसंयमी आहे तो पापातून तरून जातो.
12.76.21
एतेभ्यो बलिमादद्याद्धीनकोशो महीपतिः ।
ऋते ब्रह्मसमेभ्यश्च देवकल्पेभ्य एव च ॥ १२.७६.२१ ॥
ज्याचा खजिना क्षीण झाला आहे अशा राजाने यांच्याकडून कर (बलि) घ्यावा; परंतु ब्रह्मसमान आणि देवतुल्य ब्राह्मणांना वगळून.
12.76.22
अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति नः श्रुतिः ।
ब्राह्मणानां च येकेचिद्विकर्मस्था इति श्रुतिः।
प्रागुक्तांश्चाप्यनुक्तांश्च सर्वास्तान्दापयेत्करान् ॥ १२.७६.२२ ॥
अब्राह्मणांच्या धनाचा स्वामी राजा आहे, असे आम्ही ऐकले आहे; आणि विकर्मात रत असलेले काही ब्राह्मणही आहेत, असेही श्रुती सांगते. पूर्वी सांगितलेल्या आणि न सांगितलेल्या सर्वांकडून राजाने कर वसूल करवावा.
12.76.23
विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन ।
नियम्याः संविभज्याश्च धर्मानुग्रहकाम्यया ॥ १२.७६.२३ ॥
विकर्मात रत असलेल्या ब्राह्मणांची राजाने कोणत्याही प्रकारे उपेक्षा करू नये. धर्माच्या अनुग्रहाच्या इच्छेने त्यांना नियंत्रित करावे आणि त्यांच्यात वाटून द्यावे.
12.76.24
यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते तद्विदो जनाः ॥ १२.७६.२४ ॥
ज्या राजाच्या राज्यात एखादा द्विज चोर बनतो, तो अपराध जाणणारे लोक राजाचाच अपराध मानतात.
12.76.25
अवृत्त्या यो भवेत्स्तेनो वेदवित्स्नातकस्तथा ।
राजन्स राज्ञा भर्तव्य इति वेदविदो विदुः ॥ १२.७६.२५ ॥
उपजीविकेअभावी जो चोर बनतो, आणि वेदज्ञ स्नातक — हे राजन्, त्याचे पालन राजाने करावे, असे वेदज्ञ जाणतात.
12.76.26
स चेन्नापि निवर्तेत कृतवृत्तिः परन्तप ।
ततो निर्वासनीयः स्यात्तस्माद्देशात्सबान्धवः ॥ १२.७६.२६ ॥
उपजीविका दिल्यानंतरही तो सुधारला नाही, तर हे परंतप, त्याला नातेवाइकांसह त्या देशातून हद्दपार करावे.
12.76.27
यज्ञः श्रुतमपैशुन्यमर्हिसाऽतिथिपूजनम् ।
दमः सत्यं तपो दानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम् ॥ १२.७६.२७ ॥
यज्ञ, शास्त्रज्ञान, चहाडी न करणे, अहिंसा, अतिथिपूजा, इंद्रियनिग्रह, सत्य, तप, दान — हीच ब्राह्मणाची लक्षणे आहेत.