મહાભારત · અધ્યાય 12.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.78.1
व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत ।
कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा ॥ १२.७८.१ ॥
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: હે ભારત, રાજધર્મ દ્વારા આપત્તિકાળમાં આજીવિકા સમજાવવામાં આવી છે. શું બ્રાહ્મણ કોઈ પ્રકારે વૈશ્યધર્મથી જીવે કે નહીં?
12.78.2
अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् ।
कृषिं गोरक्ष्यमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये ॥ १२.७८.२ ॥
ભીષ્મે કહ્યું: ક્ષત્રધર્મમાં અસમર્થ વ્યક્તિએ સંકટમાં અને આજીવિકા નષ્ટ થતાં ખેતી અને ગોરક્ષા અપનાવીને વૈશ્યધર્મથી જીવવું.
12.78.3
कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते ।
ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ ॥ १२.७८.३ ॥
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વૈશ્યધર્મથી જીવતો બ્રાહ્મણ કયા માલનો વેપાર કરે તો સ્વર્ગલોક ગુમાવતો નથી?
12.78.4
सुरालवणमित्येतत्तिलान्केसरिणः पशून् ।
वृषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ॥ १२.७८.४ ॥
ભીષ્મે કહ્યું: હે યુધિષ્ઠિર, સુરા, મીઠું, આ તલ, કેસરીવાળાં પશુ, બળદ, મધ, માંસ અને રાંધેલું અન્ન — આ.
12.78.5
सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् ।
एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरके पतेत् ॥ १२.७८.५ ॥
ભીષ્મે કહ્યું: સર્વ પરિસ્થિતિમાં બ્રાહ્મણે આનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો. હે વત્સ, આને વેચવાથી બ્રાહ્મણ નરકમાં પડે છે.
12.78.6
अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन ॥ १२.७८.६ ॥
ભીષ્મે કહ્યું: અજ (બકરો), અગ્નિ, વરુણ, મેષ (ઘેટો), સૂર્ય, અશ્વ, પૃથ્વી, વિરાટ, ધેનુ (ગાય), યજ્ઞ અને સોમ — આ કોઈ પણ રીતે વેચવાં નહીં.
12.78.7
पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः ।
निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत ॥ १२.७८.७ ॥
રાંધેલા અન્નનો આની સાથે વિનિમય સજ્જનો પ્રશંસતા નથી. હે ભારત, ભોજન માટે રાંધેલાનો કાચા સાથે વિનિમય કરવો.
12.78.8
वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम् ।
एवं संवीक्ष्य समयं नाधर्मोऽस्ति कथंचन ॥ १२.७८.८ ॥
અમે તૈયાર થયેલું ખાઈશું; તમે આ તૈયાર કરો. આ રીતે કરારને જોતાં કોઈ પણ રીતે અધર્મ નથી.
12.78.9
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा कर्मः सनातनः ।
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.७८.९ ॥
અહીં હું તને સનાતન આચાર કહીશ. વ્યવહારમાં પ્રવૃત્ત લોકોનો તે નિયમ સમજ, યુધિષ્ઠિર.
12.78.10
भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु ।
उचितो वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते ॥ १२.७८.१० ॥
હું તને આ આપું છું; તું તે આપ. આ જ ઉચિત ધર્મ છે; બળથી આ ચાલતું નથી.
12.78.11
इत्येवं संप्रवर्तन्ते व्यवहाराः पुरातनः ।
ऋषीणामितरेषां च साधु चैतदसंशयम् ॥ १२.७८.११ ॥
આ રીતે પ્રાચીન વ્યવહારો ચાલે છે. ઋષિઓ અને અન્યોનો પણ આ જ છે, અને આ નિઃસંશય ઉત્તમ છે.
12.78.12
अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः ।
व्युत्क्रमन्ते स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ १२.७८.१२ ॥
હવે, હે તાત, જ્યારે સર્વ પ્રજા શસ્ત્ર ઉપાડે છે અને પોતાના ધર્મથી વિચલિત થાય છે, ત્યારે ક્ષત્રિયોનું બળ ક્ષીણ થાય છે.
12.78.13
तदा त्राता तु को नु स्यात्को धर्मः किं परायणम् ।
एतं मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥ १२.७८.१३ ॥
ત્યારે રક્ષક કોણ થશે? ધર્મ શું છે અને તેનો આશ્રય શો છે? હે પિતામહ, મારી આ શંકા વિસ્તારથી કહો.
12.78.14
दानेन तपसा यज्ञैदद्रोहेण दमेन च ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः ॥ १२.७८.१४ ॥
દાન, તપ, યજ્ઞ, અહિંસા અને સંયમથી, બ્રાહ્મણોને આગળ રાખીને, સર્વ વર્ણોએ પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છવું.
12.78.15
तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः ।
राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः ॥ १२.७८.१५ ॥
તેમાંથી જે વેદબળવાળા છે, તેઓ ચારેય બાજુથી ઊઠીને, દેવો જેમ મહેન્દ્રનું બળ વધારે તેમ રાજાનું બળ વધારે.
12.78.16
राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् ।
तस्माद्ब्राह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता ॥ १२.७८.१६ ॥
ક્ષીણ થતા રાજાનો આશ્રય બ્રહ્મ જ કહેવાય છે. તેથી જાણનારે બ્રાહ્મબળથી જ ઊઠવું જોઈએ.
12.78.17
यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसन्दधेत् ।
तदा वर्णा यथाधर्मं निविशेयुः स्वकर्मसु ॥ १२.७८.१७ ॥
વિજયી રાજા રાષ્ટ્રમાં કલ્યાણ સ્થાપે ત્યારે, વર્ણો ધર્મ અનુસાર પોતપોતાના કર્મમાં સ્થિર થાય છે.
12.78.18
उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते ।
सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२.७८.१८ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, મર્યાદા તૂટીને લૂંટારાઓથી વર્ણસંકર થાય ત્યારે પણ શસ્ત્રધારી સર્વ વર્ણો દૂષિત ન થાય.
12.78.19
अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणं प्रति ।
कस्तत्र ब्राह्मणांस्त्राता को धर्मः किं परायणम् ॥ १२.७८.१९ ॥
જો ક્ષત્રિય વર્ગ ચારેબાજુ બ્રાહ્મણો વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટ થઈ જાય, તો ત્યાં બ્રાહ્મણોનું રક્ષણ કોણ કરશે? કયો ધર્મ, અને શું પરમ આશ્રય?
12.78.20
तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च ।
अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत् ॥ १२.७८.२० ॥
તપથી, બ્રહ્મચર્યથી, શસ્ત્રથી અને બળથી, તથા નિષ્કપટતાથી અને કપટથી પણ ત્યારે તેને નિયંત્રિત કરવો પડે.
12.78.21
क्षत्रियस्यातिवृत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः ।
ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ १२.७८.२१ ॥
બ્રાહ્મણો પ્રત્યે ખાસ કરીને મર્યાદા ઓળંગેલા ક્ષત્રિયને બ્રહ્મ જ નિયંત્રિત કરે; કારણ કે ક્ષત્ર બ્રહ્મમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે.
12.78.22
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वस्वयोनिषु शाम्यति ॥ १२.७८.२२ ॥
જળમાંથી અગ્નિ, બ્રહ્મમાંથી ક્ષત્ર, પથ્થરમાંથી લોખંડ ઊભાં થયાં. તેમનું સર્વવ્યાપી તેજ પોતપોતાના મૂળમાં શાંત થાય છે.
12.78.23
यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिहन्ति च ।
क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः ॥ १२.७८.२३ ॥
જ્યારે લોખંડ પથ્થરને કાપે, અગ્નિ જળ પર પ્રહાર કરે, અને ક્ષત્ર બ્રાહ્મણનો દ્વેષ કરે, ત્યારે તે ત્રણેય શાંત થાય છે.
12.78.24
तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च ॥ १२.७८.२४ ॥
તેથી, હે યુધિષ્ઠિર, ઊઠેલાં ક્ષત્રિયોનાં અજેય તેજ અને બળ બ્રહ્મમાં જ શાંત થાય છે.
12.78.25
ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले ।
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति भारत ॥ १२.७८.२५ ॥
હે ભારત, બ્રાહ્મણોનું વીર્ય મૃદુ થાય, ક્ષત્રિયોનું વીર્ય દુર્બળ થાય, અને સર્વ વર્ણોમાં દુષ્ટો બ્રાહ્મણો સામે થાય ત્યારે.
12.78.26
ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति तेषां लोका भवन्ति के ॥ १२.७८.२६ ॥
જેઓ ત્યાં પોતાના પ્રાણનો ત્યાગ કરીને યુદ્ધ કરે છે અને બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરે છે, તેમને કયા લોક મળે છે?
12.78.27
ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ।
मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्याँल्लोकान्व्रजन्त्यमी।
ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणभिष्यते ॥ १२.७८.२७ ॥
બ્રાહ્મણો, ધર્મ અને પોતાની રક્ષા કરતા આ મનસ્વી અને ઉત્સાહી વીરો પુણ્યલોકમાં જાય છે; બ્રાહ્મણો માટે જ સર્વ માટે શસ્ત્રગ્રહણ ઇચ્છિત છે.
12.78.28
अतिस्विष्टमधीतानां लोकानतितपस्विनाम् ।
अनाशकाग्न्याहितानां शूरा यान्ति परां गतिम् ॥ १२.७८.२८ ॥
અતિ યજ્ઞ કરનારા, વેદાધ્યયન કરનારા, મહાન તપસ્વીઓ અને ઉપવાસ વિના અગ્નિહોત્ર રાખનારાઓના લોક કરતાં પણ શૂરવીરો પરમ ગતિ પામે છે.
12.78.29
ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
एष एवात्मनस्त्यागो नान्यं धर्मं विदुर्जना ॥ १२.७८.२९ ॥
બ્રાહ્મણ ત્રણેય વર્ણોમાં શસ્ત્ર ગ્રહણ કરે તો દોષી થતો નથી; આ જ આત્મત્યાગ છે; લોકો આને જ ધર્મ જાણે છે, બીજો ધર્મ નથી.
12.78.30
तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति ।
ब्रह्मद्विपो जिघांसन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता ॥ १२.७८.३० ॥
બ્રાહ્મણદ્વેષીઓને મારવાની ઇચ્છાથી જેઓ પોતાના શરીરની આહુતિ આપે છે, તેમને નમસ્કાર અને કલ્યાણ; તેમની સાથે અમારો પણ એક જ લોક હો.
12.78.31
ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरव्रवीत् ।
यथाऽश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत।
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ॥ १२.७८.३१ ॥
મનુએ એ વીરો વિશે કહ્યું: તેઓ બ્રહ્મલોક જીતનારા અને સ્વર્ગના અધિકારી છે. અશ્વમેધના અવભૃથ સ્નાન કરનારા જેમ પવિત્ર થાય છે, તેમ દુષ્કૃત અને સુકૃત બંને યુદ્ધમાં શસ્ત્રથી હણાય તો પવિત્ર થાય છે.
12.78.32
भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्मोऽधर्मो भवत्युत ।
कारणाद्देशकालस्य देशः कालः स तादृशः ॥ १२.७८.३२ ॥
દેશ અને કાળના કારણે અધર્મ ધર્મ બને છે અને ધર્મ અધર્મ બને છે. તે દેશ અને તે કાળ એવા જ હોય છે.
12.78.33
मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम् ।
धर्म्याः पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.७८.३३ ॥
મૈત્રભાવવાળા ક્રૂર કર્મો કરતાં ઉત્તમ સ્વર્ગ જીતે છે. ધર્માત્મા પાપ કરતાં પરમ ગતિ પામે છે.
12.78.34
ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
आत्मत्राणे दस्युदोषे सर्वस्वहरणे तथा ॥ १२.७८.३४ ॥
ત્રણ સમયે શસ્ત્ર ગ્રહણ કરનાર બ્રાહ્મણ દૂષિત થતો નથી: આત્મરક્ષણમાં, લૂંટારાઓના ભયમાં, અને સર્વસ્વ હરણ થાય ત્યારે.
12.78.35
अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसङ्करे ।
संप्रमूढेषु वर्णेषु यदन्योऽभिभवेद्वली ॥ १२.७८.३५ ॥
લૂંટારાઓનું બળ ઊભું થાય ત્યારે, ક્ષત્રિય ધર્મ માટે, વર્ણસંકર થાય ત્યારે, વર્ણો મૂંઝાય ત્યારે, જો કોઈ બળવાન બીજો તેમના પર પ્રભુત્વ મેળવે—
12.78.36
ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
दस्युभ्यो यः प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयेत् ॥ १२.७८.३६ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણ, વૈશ્ય કે શૂદ્ર હોય, જે લૂંટારાઓથી પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે, તેણે ધર્મપૂર્વક દંડ ધારણ કરવો—
12.78.37
कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्स वार्यो वा भवेन्न वा ।
न स्म शस्त्रं गृहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥ १२.७८.३७ ॥
કાર્ય કરે અથવા ન કરે, તેને રોકવામાં આવે કે ન આવે; પરંતુ ક્ષત્રિય બંધુ સિવાય બીજાએ શસ્ત્ર ગ્રહણ ન કરવું.
12.78.38
अपारे यो भवेत्पारमप्लवेः यः प्लवो भवेत् ।
शूद्रो वा यदि वाऽप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति ॥ १२.७८.३८ ॥
અપાર જળમાં પાર ઉતારનારી નાવ જે હોય, તે શૂદ્ર હોય કે બીજો કોઈ, સર્વથા સન્માનને યોગ્ય છે.
12.78.39
यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम् ।
अनाथास्तप्यमानाश्च दस्युभिः परिपीडिताः ॥ १२.७८.३९ ॥
હે રાજા, જેનો આશ્રય લઈને માણસો સુખેથી જીવે છે, અને અનાથ થઈને દસ્યુઓથી પીડાયેલા લોકો સંતપ્ત થાય છે.
12.78.40
तमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम् ।
यहद्ध्यभीष्टं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति ॥ १२.७८.४० ॥
હે કૌરવ્ય, તેઓએ તેને જ પ્રેમથી પોતાના બંધુની જેમ પૂજવો; જે ઇચ્છિત કાર્ય કરે છે તે જ સન્માનને યોગ્ય છે.
12.78.41
किमनडुहा यो न वहेत्किं धेन्वा वाऽप्यदुग्धया ।
बन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाऽप्यरक्षता ॥ १२.७८.४१ ॥
જે બળદ ભાર ન વહે તેનાથી શું લાભ? જે ગાય દૂધ ન આપે તેનાથી શું? વાંઝણી પત્ની સાથે શું પ્રયોજન? જે રાજા રક્ષા ન કરે તેનાથી શું પ્રયોજન?
12.78.42
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यथा ह्यदक्षः पुरुषः पथि क्षेत्रं यथोपरम् ॥ १२.७८.४२ ॥
લાકડાના હાથી જેવો, ચામડાના મૃગ જેવો, અકુશળ માણસ જેવો, માર્ગ પરના પડતર ખેતર જેવો (નિરુપયોગી).
12.78.43
यथा विप्रोऽनधीयानो राजा यश्च न रक्षिता ।
मेघो न वर्षते यश्च सर्व एव निरर्थकाः ॥ १२.७८.४३ ॥
અધ્યયન ન કરનાર બ્રાહ્મણ, રક્ષણ ન કરનાર રાજા અને વરસાદ ન વરસાવનાર મેઘ — આ બધા નિરર્થક છે.
12.78.44
नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत् ।
स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम् ॥ १२.७८.४४ ॥
જે સદા સજ્જનોનું રક્ષણ કરે અને દુર્જનોને રોકે, એ જ રાજા થવા યોગ્ય છે; તેના દ્વારા જ આ સર્વ ધારણ થાય છે.