മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.78.1
व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत ।
कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा ॥ १२.७८.१ ॥
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു: ഭാരതാ, രാജധർമ്മത്താൽ ആപത്തുകാലത്തെ ജീവനോപാധി വിവരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ബ്രാഹ്മണന് എങ്ങനെയെങ്കിലും വൈശ്യധർമ്മത്താൽ ജീവിക്കാമോ, ഇല്ലയോ?
12.78.2
अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् ।
कृषिं गोरक्ष्यमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये ॥ १२.७८.२ ॥
ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു: ക്ഷത്രധർമ്മത്തിന് ശക്തനല്ലാത്തവൻ ആപത്തിലും ജീവനോപാധി നശിക്കുമ്പോഴും കൃഷിയും ഗോരക്ഷയും സ്വീകരിച്ച് വൈശ്യധർമ്മത്താൽ ജീവിക്കണം.
12.78.3
कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते ।
ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ ॥ १२.७८.३ ॥
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു: ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, വൈശ്യധർമ്മത്താൽ ജീവിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ ഏതൊക്കെ ചരക്കുകൾ വിൽക്കുമ്പോഴാണ് സ്വർഗ്ഗലോകം നഷ്ടപ്പെടാത്തത്?
12.78.4
सुरालवणमित्येतत्तिलान्केसरिणः पशून् ।
वृषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ॥ १२.७८.४ ॥
ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു: യുധിഷ്ഠിരാ, മദ്യം, ഉപ്പ്, ഈ എള്ള്, കേസരമുള്ള മൃഗങ്ങൾ, കാളകൾ, തേൻ, മാംസം, പാകം ചെയ്ത അന്നം എന്നിവയാണ്.
12.78.5
सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् ।
एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरके पतेत् ॥ १२.७८.५ ॥
ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു: എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും ബ്രാഹ്മണൻ ഇവയെ പൂർണമായി ഒഴിവാക്കണം. പ്രിയനേ, ഇവ വിറ്റാൽ ബ്രാഹ്മണൻ നരകത്തിൽ വീഴും.
12.78.6
अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन ॥ १२.७८.६ ॥
ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു: അജൻ (ആട്), അഗ്നി, വരുണൻ, മേഷം (ചെമ്മരിയാട്), സൂര്യൻ, അശ്വം, ഭൂമി, വിരാട്, ധേനു (പശു), യജ്ഞം, സോമം എന്നിവ ഒരു വിധത്തിലും വിൽക്കരുത്.
12.78.7
पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः ।
निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत ॥ १२.७८.७ ॥
വേവിച്ചതിനെ ഇതുമായി കൈമാറ്റം ചെയ്യുന്നതിനെ സജ്ജനങ്ങൾ പ്രശംസിക്കുന്നില്ല. ഭാരതാ, ഭക്ഷണത്തിനായി വേവിച്ചതിനെ പച്ചയ്ക്ക് പകരം നൽകണം.
12.78.8
वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम् ।
एवं संवीक्ष्य समयं नाधर्मोऽस्ति कथंचन ॥ १२.७८.८ ॥
ഞങ്ങൾ തയ്യാറായതിനെ ഭക്ഷിക്കും; നിങ്ങൾ ഇത് തയ്യാറാക്കുക. ഇങ്ങനെ കരാർ പരിശോധിച്ചാൽ ഒരുവിധത്തിലും അധർമ്മമില്ല.
12.78.9
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा कर्मः सनातनः ।
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.७८.९ ॥
ഇവിടെ നിനക്ക് സനാതനമായ ആചാരം ഞാൻ പറഞ്ഞുതരാം. വ്യവഹാരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവരുടെ അത് അറിയുക, യുധിഷ്ഠിരാ.
12.78.10
भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु ।
उचितो वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते ॥ १२.७८.१० ॥
നിനക്ക് ഞാനിത് തരുന്നു; നീ അത് തരിക. ഇതാണ് ഉചിതമായ ധർമ്മം; ബലംകൊണ്ട് ഇത് നടക്കുന്നില്ല.
12.78.11
इत्येवं संप्रवर्तन्ते व्यवहाराः पुरातनः ।
ऋषीणामितरेषां च साधु चैतदसंशयम् ॥ १२.७८.११ ॥
ഇങ്ങനെയാണ് പുരാതനമായ വ്യവഹാരങ്ങൾ നടക്കുന്നത്. ഋഷിമാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും ഇതും നല്ലതാണ്, സംശയമില്ല.
12.78.12
अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः ।
व्युत्क्रमन्ते स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ १२.७८.१२ ॥
ഇനി, താതാ, എല്ലാ പ്രജകളും ആയുധമെടുത്ത് സ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കുമ്പോൾ ക്ഷത്രിയരുടെ ബലം ക്ഷയിക്കുന്നു.
12.78.13
तदा त्राता तु को नु स्यात्को धर्मः किं परायणम् ।
एतं मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥ १२.७८.१३ ॥
അപ്പോൾ രക്ഷകൻ ആരായിരിക്കും? ധർമ്മം എന്ത്, അതിന്റെ ആശ്രയം എന്ത്? പിതാമഹാ, എന്റെ ഈ സംശയം വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞാലും.
12.78.14
दानेन तपसा यज्ञैदद्रोहेण दमेन च ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः ॥ १२.७८.१४ ॥
ദാനം, തപസ്സ്, യജ്ഞം, അഹിംസ, ദമം എന്നിവയാൽ, ബ്രാഹ്മണരെ മുൻനിർത്തി, എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളും തങ്ങളുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കണം.
12.78.15
तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः ।
राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः ॥ १२.७८.१५ ॥
അവരിൽ വേദബലമുള്ളവർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റ്, മഹേന്ദ്രന്റെ ബലം ദേവന്മാർ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ രാജാവിന്റെ ബലം വർദ്ധിപ്പിക്കണം.
12.78.16
राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् ।
तस्माद्ब्राह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता ॥ १२.७८.१६ ॥
ക്ഷയിക്കുന്ന രാജാവിന് ബ്രഹ്മമാണ് ആശ്രയം എന്ന് പറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് അറിവുള്ളവൻ ബ്രാഹ്മബലത്താൽ തന്നെ ഉയരണം.
12.78.17
यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसन्दधेत् ।
तदा वर्णा यथाधर्मं निविशेयुः स्वकर्मसु ॥ १२.७८.१७ ॥
വിജയിയായ രാജാവ് രാഷ്ട്രത്തിൽ ക്ഷേമം സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ, വർണ്ണങ്ങൾ ധർമ്മാനുസാരം തങ്ങളുടെ കർമ്മങ്ങളിൽ ഉറയ്ക്കുന്നു.
12.78.18
उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते ।
सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२.७८.१८ ॥
യുധിഷ്ഠിരാ, മര്യാദകൾ ലംഘിക്കപ്പെട്ട്, കൊള്ളക്കാരാൽ വർണ്ണസങ്കരം സംഭവിക്കുമ്പോഴും ആയുധമേന്തിയ എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളും ദുഷിക്കരുത്.
12.78.19
अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणं प्रति ।
कस्तत्र ब्राह्मणांस्त्राता को धर्मः किं परायणम् ॥ १२.७८.१९ ॥
ക്ഷത്രിയവർഗം എല്ലായിടത്തും ബ്രാഹ്മണർക്കെതിരെ ദുഷിച്ചുപോയാൽ, അവിടെ ബ്രാഹ്മണരെ ആര് രക്ഷിക്കും? ഏതാണ് ധർമം, ഏതാണ് പരമമായ ആശ്രയം?
12.78.20
तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च ।
अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत् ॥ १२.७८.२० ॥
തപസ്സുകൊണ്ടും ബ്രഹ്മചര്യംകൊണ്ടും, ആയുധംകൊണ്ടും ബലംകൊണ്ടും, നിഷ്കപടതകൊണ്ടും കപടംകൊണ്ടും അന്ന് നിയന്ത്രിക്കണം.
12.78.21
क्षत्रियस्यातिवृत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः ।
ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ १२.७८.२१ ॥
ബ്രാഹ്മണരോട് പ്രത്യേകിച്ച് അതിരുകടന്ന ക്ഷത്രിയനെ ബ്രഹ്മം തന്നെ നിയന്ത്രിക്കണം; ക്ഷത്രം ബ്രഹ്മത്തിൽനിന്നാണ് ജനിച്ചത്.
12.78.22
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वस्वयोनिषु शाम्यति ॥ १२.७८.२२ ॥
ജലത്തിൽനിന്ന് അഗ്നി, ബ്രഹ്മത്തിൽനിന്ന് ക്ഷത്രം, കല്ലിൽനിന്ന് ഇരുമ്പ് ഉയർന്നു. അവയുടെ സർവ്വവ്യാപിയായ തേജസ്സ് അവയുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനങ്ങളിൽ ശമിക്കുന്നു.
12.78.23
यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिहन्ति च ।
क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः ॥ १२.७८.२३ ॥
ഇരുമ്പ് കല്ലിനെ മുറിക്കുമ്പോഴും, അഗ്നി ജലത്തെ അടിക്കുമ്പോഴും, ക്ഷത്രം ബ്രാഹ്മണനെ വെറുക്കുമ്പോഴും ആ മൂന്നും ശമിക്കുന്നു.
12.78.24
तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च ॥ १२.७८.२४ ॥
അതിനാൽ, യുധിഷ്ഠിരാ, ഉയർന്നുവന്ന ക്ഷത്രിയരുടെ അജേയമായ തേജസ്സും ബലവും ബ്രഹ്മത്തിൽ ശമിക്കുന്നു.
12.78.25
ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले ।
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति भारत ॥ १२.७८.२५ ॥
ഭാരതാ, ബ്രാഹ്മണരുടെ വീര്യം മൃദുവാകുകയും ക്ഷത്രിയരുടെ വീര്യം ദുർബലമാകുകയും സർവവർണങ്ങളിലും ദുഷ്ടർ ബ്രാഹ്മണർക്കെതിരെ നിൽക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ.
12.78.26
ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति तेषां लोका भवन्ति के ॥ १२.७८.२६ ॥
അവിടെ സ്വന്തം ജീവൻ ത്യജിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണരെ രക്ഷിക്കുന്നവർക്ക് ഏത് ലോകങ്ങൾ ലഭിക്കും?
12.78.27
ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ।
मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्याँल्लोकान्व्रजन्त्यमी।
ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणभिष्यते ॥ १२.७८.२७ ॥
ബ്രാഹ്മണരെയും ധർമ്മത്തെയും സ്വയം തന്നെയും രക്ഷിക്കുന്ന ഈ മനസ്വികളും ഉത്സാഹികളുമായവർ പുണ്യലോകങ്ങളിൽ പോകുന്നു; ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടിയാണ് എല്ലാവർക്കും ആയുധമെടുക്കൽ വിധിക്കപ്പെട്ടത്.
12.78.28
अतिस्विष्टमधीतानां लोकानतितपस्विनाम् ।
अनाशकाग्न्याहितानां शूरा यान्ति परां गतिम् ॥ १२.७८.२८ ॥
അതിയജ്ഞം ചെയ്തവർ, വേദം പഠിച്ചവർ, മഹാതപസ്വികൾ, ഉപവാസമില്ലാതെ അഗ്നിഹോത്രം പാലിച്ചവർ എന്നിവരുടെ ലോകങ്ങളെക്കാൾ പോലും ശൂരന്മാർ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.
12.78.29
ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
एष एवात्मनस्त्यागो नान्यं धर्मं विदुर्जना ॥ १२.७८.२९ ॥
ബ്രാഹ്മണൻ മൂന്ന് വർണങ്ങളിലും ആയുധമെടുത്താൽ ദോഷമില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് ആത്മത്യാഗം; ജനങ്ങൾ ഇതിനെ തന്നെ ധർമ്മമായി അറിയുന്നു, മറ്റൊരു ധർമ്മമില്ല.
12.78.30
तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति ।
ब्रह्मद्विपो जिघांसन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता ॥ १२.७८.३० ॥
ബ്രാഹ്മണ ദ്വേഷികളെ വധിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് തങ്ങളുടെ ശരീരം ഹോമിക്കുന്നവർക്ക് നമസ്കാരവും മംഗളവും; അവരോടൊപ്പം ഞങ്ങൾക്കും ഒരേ ലോകം ഉണ്ടാകട്ടെ.
12.78.31
ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरव्रवीत् ।
यथाऽश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत।
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ॥ १२.७८.३१ ॥
മനു ആ വീരന്മാരെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു: അവർ ബ്രഹ്മലോകം ജയിച്ചവരും സ്വർഗ്ഗത്തിന് അർഹരുമാണ്. അശ്വമേധത്തിലെ അവഭൃഥസ്നാനം ചെയ്തവർ പവിത്രരാകുന്നതുപോലെ, ദുഷ്കർമ്മികളും സുകർമ്മികളും യുദ്ധത്തിൽ ആയുധത്താൽ വധിക്കപ്പെട്ടാൽ പവിത്രരാകുന്നു.
12.78.32
भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्मोऽधर्मो भवत्युत ।
कारणाद्देशकालस्य देशः कालः स तादृशः ॥ १२.७८.३२ ॥
ദേശത്തിന്റെയും കാലത്തിന്റെയും കാരണത്താൽ അധർമ്മം ധർമ്മമാകുന്നു, ധർമ്മം അധർമ്മമാകുന്നു. ആ ദേശവും ആ കാലവും അങ്ങനെയുള്ളതാണ്.
12.78.33
मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम् ।
धर्म्याः पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.७८.३३ ॥
സൗഹൃദമുള്ളവർ ക്രൂരകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ട് ഉത്തമസ്വർഗ്ഗം ജയിക്കുന്നു. ധർമ്മികൾ പാപങ്ങൾ ചെയ്തുകൊണ്ട് പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.
12.78.34
ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
आत्मत्राणे दस्युदोषे सर्वस्वहरणे तथा ॥ १२.७८.३४ ॥
മൂന്നു കാലങ്ങളിൽ ആയുധമെടുക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ ദുഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല: സ്വരക്ഷയിലും, കള്ളന്മാരുടെ ആപത്തിലും, സർവ്വസ്വം അപഹരിക്കപ്പെടുമ്പോഴും.
12.78.35
अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसङ्करे ।
संप्रमूढेषु वर्णेषु यदन्योऽभिभवेद्वली ॥ १२.७८.३५ ॥
കള്ളന്മാരുടെ ബലം ഉയരുമ്പോൾ, ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിനായി, വർണ്ണസങ്കരമുണ്ടാകുമ്പോൾ, വർണ്ണങ്ങൾ സംശയത്തിലാകുമ്പോൾ, ശക്തനായ മറ്റൊരാൾ അവരെ അഭിഭവിച്ചാൽ—
12.78.36
ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
दस्युभ्यो यः प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयेत् ॥ १२.७८.३६ ॥
രാജശ്രേഷ്ഠാ, ബ്രാഹ്മണനോ വൈശ്യനോ ശൂദ്രനോ ആയാലും, കള്ളന്മാരിൽനിന്ന് പ്രജകളെ രക്ഷിക്കുന്നവൻ ധർമ്മത്താൽ ദണ്ഡം ധരിക്കണം—
12.78.37
कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्स वार्यो वा भवेन्न वा ।
न स्म शस्त्रं गृहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥ १२.७८.३७ ॥
ഒരാൾ കർമ്മം ചെയ്യാം, ചെയ്യാതിരിക്കാം; അവനെ തടയാം, തടയാതിരിക്കാം. എന്നാൽ ക്ഷത്രിയ ബന്ധുവല്ലാതെ മറ്റാരും ആയുധം എടുക്കരുത്.
12.78.38
अपारे यो भवेत्पारमप्लवेः यः प्लवो भवेत् ।
शूद्रो वा यदि वाऽप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति ॥ १२.७८.३८ ॥
അപാരമായ വെള്ളത്തിൽ മറുകര എത്തിക്കുന്ന തോണി ആരാണോ, അവൻ ശൂദ്രനായാലും മറ്റൊരാളായാലും എല്ലാവിധത്തിലും ബഹുമാനത്തിന് അർഹനാണ്.
12.78.39
यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम् ।
अनाथास्तप्यमानाश्च दस्युभिः परिपीडिताः ॥ १२.७८.३९ ॥
രാജാവേ, ആരെ ആശ്രയിച്ച് മനുഷ്യർ സുഖമായി ജീവിക്കുന്നുവോ, അനാഥരായി കള്ളന്മാരാൽ പീഡിതരായി ദുഃഖിക്കുന്നവർ ആരെ ആശ്രയിക്കുന്നുവോ.
12.78.40
तमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम् ।
यहद्ध्यभीष्टं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति ॥ १२.७८.४० ॥
കൗരവ്യാ, അവർ അവനെത്തന്നെ സ്നേഹത്തോടെ സ്വന്തം ബന്ധുവെന്നപോലെ ആദരിക്കണം; ഇഷ്ടകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ തന്നെ യഥാർത്ഥ ബഹുമാനത്തിന് അർഹൻ.
12.78.41
किमनडुहा यो न वहेत्किं धेन्वा वाऽप्यदुग्धया ।
बन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाऽप्यरक्षता ॥ १२.७८.४१ ॥
ഭാരം വഹിക്കാത്ത കാളകൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം? പാൽ തരാത്ത പശുകൊണ്ട് എന്ത്? വന്ധ്യയായ ഭാര്യകൊണ്ട് എന്ത്? സംരക്ഷിക്കാത്ത രാജാവുകൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം?
12.78.42
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यथा ह्यदक्षः पुरुषः पथि क्षेत्रं यथोपरम् ॥ १२.७८.४२ ॥
മരംകൊണ്ടുള്ള ആനപോലെ, തോലുകൊണ്ടുള്ള മാൻപോലെ, കഴിവില്ലാത്ത മനുഷ്യനെപ്പോലെ, വഴിയിലെ തരിശായ നിലംപോലെ (ഉപയോഗശൂന്യൻ).
12.78.43
यथा विप्रोऽनधीयानो राजा यश्च न रक्षिता ।
मेघो न वर्षते यश्च सर्व एव निरर्थकाः ॥ १२.७८.४३ ॥
വേദം പഠിക്കാത്ത ബ്രാഹ്മണനും, രക്ഷിക്കാത്ത രാജാവും, മഴ പെയ്യാത്ത മേഘവും — ഇവയെല്ലാം നിരർത്ഥകമാണ്.
12.78.44
नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत् ।
स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम् ॥ १२.७८.४४ ॥
എപ്പോഴും സജ്ജനങ്ങളെ രക്ഷിക്കുകയും ദുർജനങ്ങളെ തടയുകയും ചെയ്യുന്നവനാണ് രാജാവാകേണ്ടത്; അവനാലാണ് ഇതെല്ലാം നിലനിൽക്കുന്നത്.