महाभारत · अध्याय 12.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.78.1
व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत ।
कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा ॥ १२.७८.१ ॥
युधिष्ठिर म्हणाला: हे भारता, राजधर्माने आपत्कालातील उपजीविका सांगितली आहे. ब्राह्मणाने कसेतरी वैश्यधर्माने जगावे की नाही?
12.78.2
अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् ।
कृषिं गोरक्ष्यमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये ॥ १२.७८.२ ॥
भीष्म म्हणाले: क्षत्रधर्मात असमर्थ असलेल्याने संकटात आणि उपजीविका नष्ट झाल्यावर शेती व गोरक्षण स्वीकारून वैश्यधर्माने जगावे.
12.78.3
कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते ।
ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ ॥ १२.७८.३ ॥
युधिष्ठिर म्हणाला: हे भरतश्रेष्ठा, वैश्यधर्माने जगणारा ब्राह्मण कोणत्या वस्तू विकल्या तर स्वर्गलोक गमावत नाही?
12.78.4
सुरालवणमित्येतत्तिलान्केसरिणः पशून् ।
वृषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ॥ १२.७८.४ ॥
भीष्म म्हणाले: हे युधिष्ठिरा, सुरा, मीठ, हे तीळ, केसाळ पशू, बैल, मध, मांस आणि शिजवलेले अन्न — हे (विकू नये).
12.78.5
सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् ।
एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरके पतेत् ॥ १२.७८.५ ॥
भीष्म म्हणाले: सर्व परिस्थितीत ब्राह्मणाने हे पूर्णपणे टाळावे. हे वत्सा, हे विकल्याने ब्राह्मण नरकात पडतो.
12.78.6
अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन ॥ १२.७८.६ ॥
भीष्म म्हणाले: अज (बकरा), अग्नी, वरुण, मेष (मेंढा), सूर्य, अश्व, पृथ्वी, विराट, धेनू (गाय), यज्ञ आणि सोम — हे कोणत्याही प्रकारे विकू नयेत.
12.78.7
पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः ।
निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत ॥ १२.७८.७ ॥
शिजवलेल्याची याच्याशी अदलाबदल सज्जन प्रशंसत नाहीत. हे भारता, भोजनासाठी शिजवलेले कच्च्याशी बदलावे.
12.78.8
वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम् ।
एवं संवीक्ष्य समयं नाधर्मोऽस्ति कथंचन ॥ १२.७८.८ ॥
आम्ही तयार झालेले खाऊ; तुम्ही हे तयार करा. अशा प्रकारे करार पाहिल्यास कोणत्याही प्रकारे अधर्म नाही.
12.78.9
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा कर्मः सनातनः ।
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.७८.९ ॥
येथे मी तुला सनातन आचार सांगेन. व्यवहारात गुंतलेल्यांचा तो नियम समज, युधिष्ठिरा.
12.78.10
भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु ।
उचितो वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते ॥ १२.७८.१० ॥
मी तुला हे देतो; तू ते दे. हाच उचित धर्म आहे; बळाने हे चालत नाही.
12.78.11
इत्येवं संप्रवर्तन्ते व्यवहाराः पुरातनः ।
ऋषीणामितरेषां च साधु चैतदसंशयम् ॥ १२.७८.११ ॥
अशा प्रकारे प्राचीन व्यवहार चालतात. ऋषी आणि इतरांचाही हाच आहे, आणि हे निःसंशय उत्तम आहे.
12.78.12
अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः ।
व्युत्क्रमन्ते स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ १२.७८.१२ ॥
आता, हे तात, जेव्हा सर्व प्रजा शस्त्र हाती घेते आणि आपल्या धर्मापासून ढळते, तेव्हा क्षत्रियांचे बल क्षीण होते.
12.78.13
तदा त्राता तु को नु स्यात्को धर्मः किं परायणम् ।
एतं मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥ १२.७८.१३ ॥
तेव्हा रक्षणकर्ता कोण असेल? धर्म कोणता आणि त्याचा आधार कोणता? हे पितामह, माझा हा संशय विस्ताराने सांगा.
12.78.14
दानेन तपसा यज्ञैदद्रोहेण दमेन च ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः ॥ १२.७८.१४ ॥
दान, तप, यज्ञ, अहिंसा आणि संयम यांद्वारे, ब्राह्मणांना पुढे ठेवून सर्व वर्णांनी आपले कल्याण इच्छावे.
12.78.15
तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः ।
राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः ॥ १२.७८.१५ ॥
त्यांच्यापैकी जे वेदबलसंपन्न आहेत, त्यांनी सर्वत्र उठून, देवांनी महेंद्राचे बल वाढवावे तसे राजाचे बल वाढवावे.
12.78.16
राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् ।
तस्माद्ब्राह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता ॥ १२.७८.१६ ॥
क्षीण होत असलेल्या राजाचा आधार ब्रह्मच असे म्हटले आहे. म्हणून जाणत्याने ब्राह्मबलानेच उठावे.
12.78.17
यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसन्दधेत् ।
तदा वर्णा यथाधर्मं निविशेयुः स्वकर्मसु ॥ १२.७८.१७ ॥
विजयी राजा राष्ट्रात कल्याण स्थापित करतो तेव्हा वर्ण धर्मानुसार आपापल्या कर्मात स्थिर होतात.
12.78.18
उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते ।
सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२.७८.१८ ॥
हे युधिष्ठिरा, मर्यादा मोडून दरोडेखोरांमुळे वर्णसंकर घडला तरीही शस्त्रधारी सर्व वर्ण दूषित होऊ नयेत.
12.78.19
अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणं प्रति ।
कस्तत्र ब्राह्मणांस्त्राता को धर्मः किं परायणम् ॥ १२.७८.१९ ॥
जर सर्वत्र क्षत्रिय वर्ग ब्राह्मणांविरुद्ध दूषित झाला, तर तेथे ब्राह्मणांचे रक्षण कोण करील? कोणता धर्म, आणि कोणता परम आश्रय?
12.78.20
तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च ।
अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत् ॥ १२.७८.२० ॥
तप, ब्रह्मचर्य, शस्त्र आणि बल यांनी, तसेच निष्कपटता आणि कपट यांनीही तेव्हा त्याचे नियंत्रण करावे लागेल.
12.78.21
क्षत्रियस्यातिवृत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः ।
ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ १२.७८.२१ ॥
ब्राह्मणांबाबत विशेषतः मर्यादा ओलांडलेल्या क्षत्रियाला ब्रह्मच नियंत्रित करील; कारण क्षत्र ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहे.
12.78.22
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वस्वयोनिषु शाम्यति ॥ १२.७८.२२ ॥
पाण्यापासून अग्नी, ब्रह्मापासून क्षत्र, दगडापासून लोखंड उत्पन्न झाले. त्यांचे सर्वत्र पसरलेले तेज आपापल्या उगमस्थानी शांत होते.
12.78.23
यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिहन्ति च ।
क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः ॥ १२.७८.२३ ॥
लोखंड दगडाला छेदते, अग्नी पाण्यावर प्रहार करतो, आणि क्षत्र ब्राह्मणाचा द्वेष करते, तेव्हा ते तिन्ही शांत होतात.
12.78.24
तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च ॥ १२.७८.२४ ॥
म्हणून, हे युधिष्ठिरा, उसळलेले क्षत्रियांचे अजेय तेज आणि बल ब्रह्मातच शांत होते.
12.78.25
ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले ।
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति भारत ॥ १२.७८.२५ ॥
हे भारता, ब्राह्मणांचे वीर्य मृदू झाले, क्षत्रियांचे वीर्य दुर्बल झाले आणि सर्व वर्णांतील दुष्ट लोक ब्राह्मणांविरुद्ध उठले, तेव्हा.
12.78.26
ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति तेषां लोका भवन्ति के ॥ १२.७८.२६ ॥
जे तेथे आपल्या प्राणांचा त्याग करून युद्ध करतात आणि ब्राह्मणांचे रक्षण करतात, त्यांना कोणते लोक प्राप्त होतात?
12.78.27
ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ।
मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्याँल्लोकान्व्रजन्त्यमी।
ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणभिष्यते ॥ १२.७८.२७ ॥
ब्राह्मणांचे, धर्माचे आणि स्वतःचे रक्षण करणारे हे मनस्वी आणि उत्साही योद्धे पुण्यलोकांना जातात; ब्राह्मणांसाठीच सर्वांना शस्त्रग्रहण विहित आहे.
12.78.28
अतिस्विष्टमधीतानां लोकानतितपस्विनाम् ।
अनाशकाग्न्याहितानां शूरा यान्ति परां गतिम् ॥ १२.७८.२८ ॥
अतियज्ञ करणारे, वेदाध्ययन करणारे, महान तपस्वी आणि उपवास न करता अग्निहोत्र राखणारे यांच्या लोकांपेक्षाही शूर परम गती प्राप्त करतात.
12.78.29
ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
एष एवात्मनस्त्यागो नान्यं धर्मं विदुर्जना ॥ १२.७८.२९ ॥
ब्राह्मण तिन्ही वर्णांमध्ये शस्त्र घेतल्याने दोषी होत नाही; हाच आत्मत्याग आहे; लोक याला धर्म मानतात, दुसरा धर्म नाही.
12.78.30
तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति ।
ब्रह्मद्विपो जिघांसन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता ॥ १२.७८.३० ॥
ब्राह्मणद्वेष्ट्यांना मारण्याच्या इच्छेने जे आपली शरीरे आहुत करतात, त्यांना नमस्कार आणि कल्याण असो; त्यांच्यासह आम्हांलाही एकच लोक लाभो.
12.78.31
ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरव्रवीत् ।
यथाऽश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत।
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ॥ १२.७८.३१ ॥
मनू त्या वीरांविषयी म्हणाला: ते ब्रह्मलोक जिंकणारे आणि स्वर्गाचे अधिकारी आहेत. अश्वमेधाच्या अवभृथ स्नानाने स्नान केलेले जसे पवित्र होतात, तसेच दुष्कृत आणि सुकृत दोघेही युद्धात शस्त्राने मारले गेल्यास पवित्र होतात.
12.78.32
भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्मोऽधर्मो भवत्युत ।
कारणाद्देशकालस्य देशः कालः स तादृशः ॥ १२.७८.३२ ॥
देश आणि काल यांच्या कारणाने अधर्म धर्म होतो आणि धर्म अधर्म होतो. तो देश आणि तो काल तसाच असतो.
12.78.33
मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम् ।
धर्म्याः पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२.७८.३३ ॥
मैत्र भावाचे लोक क्रूर कर्मे करून उत्तम स्वर्ग जिंकतात. धर्मात्मे पापे करत परम गती प्राप्त करतात.
12.78.34
ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
आत्मत्राणे दस्युदोषे सर्वस्वहरणे तथा ॥ १२.७८.३४ ॥
तीन प्रसंगी शस्त्र धारण करणारा ब्राह्मण दूषित होत नाही: आत्मसंरक्षणात, दरोडेखोरांच्या संकटात आणि सर्वस्व हरण होत असताना.
12.78.35
अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसङ्करे ।
संप्रमूढेषु वर्णेषु यदन्योऽभिभवेद्वली ॥ १२.७८.३५ ॥
दरोडेखोरांचे बल उठले असता, क्षत्रिय धर्मासाठी, वर्णसंकर झाला असता, वर्ण संभ्रमित झाले असता, जर एखादा बलवान दुसरा त्यांच्यावर वर्चस्व गाजवील—
12.78.36
ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
दस्युभ्यो यः प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयेत् ॥ १२.७८.३६ ॥
हे राजश्रेष्ठा, ब्राह्मण असो, वैश्य असो वा शूद्र असो, जो दरोडेखोरांपासून प्रजेचे रक्षण करतो, त्याने धर्माने दंड धारण करावा—
12.78.37
कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्स वार्यो वा भवेन्न वा ।
न स्म शस्त्रं गृहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥ १२.७८.३७ ॥
कार्य करावे किंवा करू नये, त्याला अडवावे किंवा अडवू नये; परंतु क्षत्रियबंधूवाचून इतरांनी शस्त्र हाती घेऊ नये.
12.78.38
अपारे यो भवेत्पारमप्लवेः यः प्लवो भवेत् ।
शूद्रो वा यदि वाऽप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति ॥ १२.७८.३८ ॥
अपार पाण्यात पैलतीरी नेणारी नाव जो असेल, तो शूद्र असो वा अन्य कोणी, सर्वथा सन्मानास पात्र आहे.
12.78.39
यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम् ।
अनाथास्तप्यमानाश्च दस्युभिः परिपीडिताः ॥ १२.७८.३९ ॥
हे राजा, ज्याचा आश्रय घेऊन माणसे सुखाने जगतात, आणि अनाथ होऊन दस्युंनी पीडिलेले लोक ज्याचा आश्रय घेतात.
12.78.40
तमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम् ।
यहद्ध्यभीष्टं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति ॥ १२.७८.४० ॥
हे कौरव्या, त्यांनी त्यालाच प्रेमाने आपल्या बांधवाप्रमाणे पूजावे; जो इष्ट कार्य करतो तोच सन्मानास पात्र आहे.
12.78.41
किमनडुहा यो न वहेत्किं धेन्वा वाऽप्यदुग्धया ।
बन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाऽप्यरक्षता ॥ १२.७८.४१ ॥
जो बैल ओझे वाहत नाही त्याचा काय उपयोग? जी गाय दूध देत नाही तिचा काय? वंध्या पत्नीचा काय उपयोग? रक्षण न करणाऱ्या राजाचा काय उपयोग?
12.78.42
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यथा ह्यदक्षः पुरुषः पथि क्षेत्रं यथोपरम् ॥ १२.७८.४२ ॥
लाकडाच्या हत्तीप्रमाणे, चामड्याच्या हरणाप्रमाणे, अकुशल माणसाप्रमाणे, वाटेवरील पडीक शेतीप्रमाणे (निरुपयोगी).
12.78.43
यथा विप्रोऽनधीयानो राजा यश्च न रक्षिता ।
मेघो न वर्षते यश्च सर्व एव निरर्थकाः ॥ १२.७८.४३ ॥
अध्ययन न करणारा ब्राह्मण, रक्षण न करणारा राजा आणि वर्षाव न करणारा मेघ — हे सर्व निरर्थक आहेत.
12.78.44
नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत् ।
स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम् ॥ १२.७८.४४ ॥
जो नेहमी सज्जनांचे रक्षण करतो आणि दुर्जनांना परावृत्त करतो, तोच राजा होण्यास योग्य आहे; त्याच्याद्वारेच हे सर्व धारण केले जाते.