महाभारत · अध्याय 12.79
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.79.1
क्व समर्थाः कथंशीला ऋत्विजः स्युः पितामह ।
कथंविधाश्च राजेन्द्र तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२.७९.१ ॥
हे पितामह, ऋत्विज कहाँ समर्थ होते हैं और किस स्वभाव के होते हैं? हे राजेंद्र, वक्ताओं में श्रेष्ठ, वह बताइए, कि वे किस प्रकार के होते हैं।
12.79.2
प्रतिकर्मपरा राजन्वृत्तिरस्य विधीयते ।
छन्दः सामादि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेवच ॥ १२.७९.२ ॥
हे राजन, उनका आचरण ऐसा विहित है कि वे अपने कर्तव्यों में लगे रहें। छंद, साम आदि को जानकर और द्विजों के शास्त्रज्ञान को भी जानकर।
12.79.3
ये त्वेकरतयो नित्यं धीराश्च प्रियवादिनः ।
परस्परस्य सुहृदः समन्तात्समदर्शिनः ॥ १२.७९.३ ॥
जो सदा एक ही आनंद में रत रहते हैं, धीर हैं, प्रिय बोलते हैं, परस्पर मित्र हैं और सर्वत्र समदृष्टि रखते हैं।
12.79.4
आनृशंस्यं सत्यवाक्यमहिंसा दम आर्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ १२.७९.४ ॥
करुणा, सत्य वाणी, अहिंसा, संयम, सरलता, द्रोह न करना, अभिमान न होना, लज्जा, सहनशीलता, इंद्रिय-निग्रह और शांति।
12.79.5
यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते स पुरोहित उच्यते ।
धीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसकः।
अकामद्वेषसंयुक्तस्त्रिभिः शुक्लैः समन्वितः ॥ १२.७९.५ ॥
जिसमें ये गुण दिखाई देते हैं, वही पुरोहित कहलाता है। वह बुद्धिमान, सत्य में दृढ़, संयमी और प्राणियों को न सताने वाला होता है। वह काम और द्वेष से रहित और तीन शुक्ल गुणों से युक्त होता है।
12.79.6
अहिंसको ज्ञानतृप्तः स ब्रह्मासनमर्हति ।
एते महर्त्विजस्तात सर्वे मान्या यथार्हतः ॥ १२.७९.६ ॥
जो अहिंसक है और ज्ञान से तृप्त है, वह ब्रह्मासन के योग्य है। हे वत्स, ये सब महान ऋत्विज हैं, जो यथोचित सम्मान के पात्र हैं।
12.79.7
यदिदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते ।
इदं देयमिदं देयं न क्वचिव्द्यवतिष्ठते ॥ १२.७९.७ ॥
जो यह वेदवचन दक्षिणाओं के विषय में विधान करता है—'यह दिया जाए, यह दिया जाए'—वह कहीं भी स्थिर नहीं रहता।
12.79.8
देयं प्रतिधनं शास्त्रमापद्धर्मा न शास्त्रतः ।
आज्ञा शास्त्रस्य घोरे यं न शक्तिं समवेक्षते ॥ १२.७९.८ ॥
जो देय है वह प्रतिधन के रूप में है; शास्त्र और आपद्धर्म शास्त्र से नहीं (आते)। शास्त्र की वह भयंकर आज्ञा (व्यक्ति की) शक्ति का विचार नहीं करती।
12.79.9
श्रद्धामालम्ब्य यष्टव्यमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किमु श्रद्धा करिष्यति ॥ १२.७९.९ ॥
'श्रद्धा का आश्रय लेकर यज्ञ करना चाहिए' — यह वैदिक श्रुति है। किंतु मिथ्या रूप से किए गए यज्ञ के लिए श्रद्धा क्या करेगी?
12.79.10
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
कश्चिन्महदवाप्नोति मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १२.७९.१० ॥
वेदों के तिरस्कार से, न छल से, न माया से कोई महान फल पाता है। तुम्हारी बुद्धि ऐसी न हो।
12.79.11
यज्ञाङ्गं दक्षिणा तात मन्त्राणां परिबृंहणम् ।
न मन्त्रा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन ॥ १२.७९.११ ॥
हे तात, दक्षिणा यज्ञ का अंग है और मंत्रों की वृद्धि भी वही है। दक्षिणा से रहित मंत्र किसी भी प्रकार (यजमान को) पार नहीं लगाते।
12.79.12
शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण संमिता नावमा भवेत् ।
अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर्वर्णैर्थथाबलम् ॥ १२.७९.१२ ॥
परंतु शक्ति पूर्ण पात्र से मापी जाए, न्यून न हो। हे तात, तीनों वर्णों को अपने बल के अनुसार अवश्य यज्ञ करना चाहिए।
12.79.13
सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न तथा वृत्तिरिष्यते ॥ १२.७९.१३ ॥
सोम ब्राह्मणों का राजा है, ऐसी वैदिक श्रुति है। फिर भी लोग उसे बेचना चाहते हैं, परंतु यह आचरण ठीक नहीं माना जाता।
12.79.14
तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते ।
इत्येवं धर्ममाख्यातमृषिभिर्धर्मकोविदैः ॥ १२.७९.१४ ॥
उसी खरीदे हुए (सोम) से धर्मानुसार यज्ञ विस्तृत होता है। इस प्रकार धर्म को धर्मज्ञ ऋषियों ने कहा है।
12.79.15
पुमान्यज्ञश्च सोमश्च न्यायवृत्तो यदा भवेत् ।
अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः ॥ १२.७९.१५ ॥
जब मनुष्य, यज्ञ और सोम न्यायपूर्ण आचरण वाले हों (तभी फल मिलता है)। अन्यायी आचरण वाला मनुष्य न दूसरों का (हितकारी) होता है, न अपना।
12.79.16
शरीरं यज्ञपात्राणि इत्येषा श्रूयते श्रुतिः ।
तानि सम्यक्प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ १२.७९.१६ ॥
शरीर ही यज्ञपात्र हैं, ऐसी श्रुति सुनी जाती है। महात्मा ब्राह्मणों द्वारा वे भली प्रकार तैयार किए गए हैं।
12.79.17
तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः ।
तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वंस्तदपि मे शृणु ॥ १२.७९.१७ ॥
तप यज्ञ से भी श्रेष्ठ है, ऐसी यह परम श्रुति है। इसलिए हे विद्वान्, मैं तुम्हें तप का वर्णन करूँगा; उसे भी मुझसे सुनो।
12.79.18
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा ।
एतत्तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम् ॥ १२.७९.१८ ॥
अहिंसा, सत्य वचन, दयालुता, संयम और करुणा — इसे धीर पुरुष तप जानते हैं, शरीर को सुखाना नहीं।
12.79.19
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र तद्वै नाशनमात्मनः ॥ १२.७९.१९ ॥
वेदों और शास्त्रों को प्रमाण न मानना और उनका उल्लंघन करना, तथा सर्वत्र अव्यवस्था—यही निश्चय ही आत्मा का नाश है।
12.79.20
निबोध दशहोतॄणां विधानं पार्थ यादृशम् ।
चित्तिः स्रुक् चित्तमाज्यं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम्।
न शाठ्यं न च जिह्यत्वं कालो देशश्च ते दश ॥ १२.७९.२० ॥
हे पार्थ, दस होताओं का जैसा विधान है, उसे समझो: चित्त ही स्रुक् है, चित्त ही आज्य है, और उत्तम ज्ञान पवित्र है। न छल, न कुटिलता; काल और देश — ये दस हैं।
12.79.21
सर्वं दिह्नं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् ।
एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति ॥ १२.७९.२१ ॥
सब कुछ, जो छल है, वह मृत्यु का स्थान है; सरलता ब्रह्म का स्थान है। ज्ञान का विषय इतना ही है — व्यर्थ बकवाद क्या करेगा?