महाभारत · अध्याय 12.79
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.79.1
क्व समर्थाः कथंशीला ऋत्विजः स्युः पितामह ।
कथंविधाश्च राजेन्द्र तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२.७९.१ ॥
हे पितामहा, ऋत्विज कोठे समर्थ असतात आणि त्यांचा स्वभाव कसा असतो? हे राजेंद्रा, वक्त्यांत श्रेष्ठा, ते सांगा.
12.79.2
प्रतिकर्मपरा राजन्वृत्तिरस्य विधीयते ।
छन्दः सामादि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेवच ॥ १२.७९.२ ॥
हे राजा, त्यांचे आचरण आपल्या कर्तव्यांत तत्पर असावे असे विहित आहे. छंद, साम इत्यादी जाणून आणि द्विजांचे शास्त्रज्ञान जाणून.
12.79.3
ये त्वेकरतयो नित्यं धीराश्च प्रियवादिनः ।
परस्परस्य सुहृदः समन्तात्समदर्शिनः ॥ १२.७९.३ ॥
जे सदैव एकाग्र आनंदात रत, धीर, प्रियवादी, परस्परांचे सुहृद आणि सर्वत्र समदृष्टी असतात.
12.79.4
आनृशंस्यं सत्यवाक्यमहिंसा दम आर्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ १२.७९.४ ॥
अनृशंसता, सत्य वाणी, अहिंसा, दम, आर्जव, अद्रोह, अभिमानाचा अभाव, लज्जा, तितिक्षा, दम आणि शम.
12.79.5
यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते स पुरोहित उच्यते ।
धीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसकः।
अकामद्वेषसंयुक्तस्त्रिभिः शुक्लैः समन्वितः ॥ १२.७९.५ ॥
ज्याच्या ठायी हे गुण दिसतात तो पुरोहित म्हणवला जातो. तो बुद्धिमान, सत्यात स्थिर, संयमी आणि प्राण्यांचा हिंसक नसलेला असतो. तो काम-द्वेषरहित आणि तीन शुक्ल गुणांनी युक्त असतो.
12.79.6
अहिंसको ज्ञानतृप्तः स ब्रह्मासनमर्हति ।
एते महर्त्विजस्तात सर्वे मान्या यथार्हतः ॥ १२.७९.६ ॥
जो अहिंसक आणि ज्ञानाने तृप्त आहे तो ब्रह्मासनास योग्य आहे. वत्सा, हे सर्व महान ऋत्विज असून यथायोग्य मानास पात्र आहेत.
12.79.7
यदिदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते ।
इदं देयमिदं देयं न क्वचिव्द्यवतिष्ठते ॥ १२.७९.७ ॥
दक्षिणांविषयी वेदवचन जे विधान करते — 'हे द्यावे, हे द्यावे' — ते कुठेही स्थिर राहत नाही.
12.79.8
देयं प्रतिधनं शास्त्रमापद्धर्मा न शास्त्रतः ।
आज्ञा शास्त्रस्य घोरे यं न शक्तिं समवेक्षते ॥ १२.७९.८ ॥
जे द्यावयाचे ते धनाच्या बदल्यात द्यायचे; आपद्धर्म शास्त्रातून येत नाहीत. शास्त्राची ती भयंकर आज्ञा माणसाच्या शक्तीचा विचार करत नाही.
12.79.9
श्रद्धामालम्ब्य यष्टव्यमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किमु श्रद्धा करिष्यति ॥ १२.७९.९ ॥
'श्रद्धेचा आधार घेऊन यज्ञ करावा' — ही वैदिक श्रुती आहे. पण मिथ्या रीतीने केलेल्या यज्ञाचे श्रद्धा काय करील?
12.79.10
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
कश्चिन्महदवाप्नोति मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १२.७९.१० ॥
वेदांचा अपमान करून, कपटाने किंवा मायेने कोणालाही महान फल मिळत नाही. तुझी बुद्धी अशी नसावी.
12.79.11
यज्ञाङ्गं दक्षिणा तात मन्त्राणां परिबृंहणम् ।
न मन्त्रा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन ॥ १२.७९.११ ॥
हे तात, दक्षिणा हा यज्ञाचा अंग आहे; मंत्रांची वृद्धीही तीच. दक्षिणाहीन मंत्र कोणत्याही प्रकारे तारत नाहीत.
12.79.12
शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण संमिता नावमा भवेत् ।
अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर्वर्णैर्थथाबलम् ॥ १२.७९.१२ ॥
पण शक्ती पूर्ण पात्राने मोजली जावी; ती न्यून नसावी. हे तात, तिन्ही वर्णांनी आपल्या बलानुसार अवश्य यज्ञ करावा.
12.79.13
सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न तथा वृत्तिरिष्यते ॥ १२.७९.१३ ॥
सोम हा ब्राह्मणांचा राजा आहे, अशी वैदिक श्रुती आहे. तरीही लोक त्याला विकू इच्छितात; असे आचरण इष्ट मानले जात नाही.
12.79.14
तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते ।
इत्येवं धर्ममाख्यातमृषिभिर्धर्मकोविदैः ॥ १२.७९.१४ ॥
त्या विकत घेतलेल्या (सोमाने) धर्मानुसार यज्ञ विस्तारतो. अशा प्रकारे धर्मज्ञ ऋषींनी धर्म सांगितला आहे.
12.79.15
पुमान्यज्ञश्च सोमश्च न्यायवृत्तो यदा भवेत् ।
अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः ॥ १२.७९.१५ ॥
माणूस, यज्ञ आणि सोम हे न्यायवर्तनी असतात तेव्हाच (फल देतात). अन्यायवर्तनी माणूस इतरांचे नव्हे, स्वतःचेही कल्याण करत नाही.
12.79.16
शरीरं यज्ञपात्राणि इत्येषा श्रूयते श्रुतिः ।
तानि सम्यक्प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ १२.७९.१६ ॥
शरीरच यज्ञपात्रे आहेत, अशी ही श्रुती ऐकली जाते. महात्मा ब्राह्मणांनी ती चांगली तयार केली आहेत.
12.79.17
तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः ।
तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वंस्तदपि मे शृणु ॥ १२.७९.१७ ॥
तप यज्ञापेक्षाही श्रेष्ठ आहे, अशी ही परम श्रुती आहे. म्हणून हे विद्वाना, मी तुला तपाबद्दल सांगतो; तेही माझ्याकडून ऐक.
12.79.18
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा ।
एतत्तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम् ॥ १२.७९.१८ ॥
अहिंसा, सत्यवचन, दयाळूपणा, संयम आणि करुणा — हेच तप असे धीर पुरुष जाणतात; शरीर सुकवणे नव्हे.
12.79.19
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र तद्वै नाशनमात्मनः ॥ १२.७९.१९ ॥
वेदांना प्रमाण न मानणे, शास्त्रांचे उल्लंघन करणे आणि सर्वत्र अव्यवस्था — हाच आत्म्याचा नाश होय.
12.79.20
निबोध दशहोतॄणां विधानं पार्थ यादृशम् ।
चित्तिः स्रुक् चित्तमाज्यं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम्।
न शाठ्यं न च जिह्यत्वं कालो देशश्च ते दश ॥ १२.७९.२० ॥
हे पार्था, दहा होत्यांचे विधान कसे आहे ते जाण: चित्तच स्रुक्, मनच आज्य, उत्तम ज्ञानच पवित्र. शठता नाही, वक्रताही नाही; काल आणि देश — हे दहा.
12.79.21
सर्वं दिह्नं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् ।
एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति ॥ १२.७९.२१ ॥
सर्व कपट हे मृत्यूचे स्थान आहे; सरळपणा हे ब्रह्माचे स्थान आहे. ज्ञानाचा विषय एवढाच आहे — व्यर्थ बडबड काय करणार?