મહાભારત · અધ્યાય 12.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.8.1
अथार्जुन उवाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमी ।
अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः ॥ १२.८.१ ॥
ત્યારે અર્જુન અધીરા થયેલાની જેમ આ બોલ્યો — દૃઢ વાણીમાં પરાક્રમ ધરાવતા તેણે વધુ તીખા શબ્દો કહ્યા.
12.8.2
दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः ।
स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी परिसंलिहन् ॥ १२.८.२ ॥
ઇન્દ્ર જેવું પોતાનું રૂપ બતાવતા, ઉગ્ર પરાક્રમી, હસતા, મહાતેજસ્વી, હોઠના ખૂણા જીભે ચાટતા.
12.8.3
अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो वैक्लव्यमुत्तमम् ।
यत्कृत्वाऽमानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियमुत्तमाम् ॥ १२.८.३ ॥
અરે, કેવું દુઃખ! અરે, કેવી કઠણાઈ! અરે, કેવી ઉત્તમ દુર્બળતા! અમાનુષી કર્મ કરીને ઉત્તમ શ્રી ત્યજશો.
12.8.4
शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम् ।
हतामित्रः कथं स त्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात् ॥ १२.८.४ ॥
શત્રુઓને હણીને, સ્વધર્મથી મેળવેલી પૃથ્વી પામીને, શત્રુઓનો નાશ કરનાર તમે બુદ્ધિની ચંચળતાથી તેને કેવી રીતે ત્યજશો?
12.8.5
क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः ।
किमर्थं च महीपालानवधीः क्रोधमूर्च्छितः ॥ १२.८.५ ॥
નપુંસકને રાજ્ય ક્યાંથી મળે, અથવા દીર્ઘસૂત્રીને? ફરી, ક્રોધથી મૂર્છિત થઈને કયા કારણે તમે રાજાઓને હણ્યા?
12.8.6
यो ह्याजिजीविषेद्भैक्षं कर्मणा नैव कस्य चित् ।
समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिरकिञ्चनः।
सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः ॥ १२.८.६ ॥
જે ભિક્ષાથી જીવવા ઇચ્છે છે, કોઈના કર્મથી નહીં, ઉપક્રમોથી સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે, તે કલ્યાણ ગુમાવીને, નિર્ધન થઈને, સર્વ લોકોમાં પ્રખ્યાત થાય તોપણ પુત્ર-પશુથી યુક્ત થતો નથી.
12.8.7
कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिमासाद्य जीवतः ।
संत्यज्य राज्यमृद्धं ते लोकोऽयं किं वदिष्यति ॥ १२.८.७ ॥
હે રાજન્, પાપી કાપાલી વૃત્તિ સ્વીકારીને જીવવા માટે સમૃદ્ધ રાજ્ય છોડી દો તો આ લોક તમારા વિશે શું કહેશે?
12.8.8
सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिरकिञ्चनः ।
कस्मादाशंससे भैक्षं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो ॥ १२.८.८ ॥
હે પ્રભુ, બધા કર્મોનો ત્યાગ કરીને, સૌભાગ્યરહિત અને નિરાધાર થઈને, સામાન્ય માણસની જેમ ભિક્ષા માગવાની ઇચ્છા કેમ રાખો છો?
12.8.9
कस्माद्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम् ।
धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे ॥ १२.८.९ ॥
રાજકુળમાં જન્મીને, સમગ્ર પૃથ્વી જીતીને, ધર્મ અને અર્થ બંનેનો ત્યાગ કરીને, મૂઢતાથી તમે વનમાં કેમ જાઓ છો?
12.8.10
यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवः ।
भवता विप्रहीणत्वात्प्राप्तं त्वामेव किल्विषम् ॥ १२.८.१० ॥
અહીં આ હવિઓને દુષ્ટ લોકો ભ્રષ્ટ કરશે, તો બ્રાહ્મણોના અભાવે પાપ તમારા પર જ આવશે.
12.8.11
आकिञ्चन्यं मुनीनां च इति वै नहुषोऽब्रवीत् ।
कृत्वा नृशंसं ह्यधने धिगस्त्वधनतामिह ॥ १२.८.११ ॥
મુનિઓની અકિંચનતા વિશે નહુષે આ પ્રમાણે કહ્યું હતું. નિર્ધનતામાં નિર્દય કર્મ કરીને, અહીં તમારી આ નિર્ધનતાને ધિક્કાર.
12.8.12
आश्वस्तन्यमृषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान् ।
यं त्विमं धर्ममित्याहुर्धनादेष प्रवर्तते ॥ १२.८.१२ ॥
ઋષિઓમાં આશ્વસ્તતા હોય છે, એ તમે જાણો છો. પણ આ ધર્મ ધનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે એમ લોકો કહે છે; તે ધનથી જ પ્રવર્તે છે.
12.8.13
धर्मं स हरते तस्य धनं हरति यस्य यः ।
ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि ॥ १२.८.१३ ॥
જેનું ધન જે હરે છે, તે તેનો ધર્મ પણ હરી લે છે. હે રાજન્, ધન હરાઈ જાય ત્યારે આપણે કોના માટે સહન કરવું?
12.8.14
अभिशस्तं प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम् ।
दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति ॥ १२.८.१४ ॥
ગરીબ નજીક ઊભો હોય તો પણ લોકો તેને દોષિત હોય તેમ જુએ છે. જગતમાં દારિદ્ર્ય પાપ છે; તે કોણ કહી શકે?
12.8.15
पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यते ।
विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च ॥ १२.८.१५ ॥
હે રાજન્, પતિત માટે શોક કરાય છે અને નિર્ધન માટે પણ શોક કરાય છે. પતિત અને નિર્ધન વચ્ચે મને કોઈ ભેદ દેખાતો નથી.
12.8.16
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ १२.८.१६ ॥
વધેલા અને ઠેર ઠેરથી ભેગા થયેલા ધનમાંથી જ સર્વ કર્મો પ્રવર્તે છે, જેમ પર્વતોમાંથી નદીઓ વહે છે.
12.8.17
अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप ।
प्राणयात्राऽपि लोकस्य विना ह्यर्थं न सिध्द्यति ॥ १२.८.१७ ॥
હે નરાધિપ, ધનથી જ ધર્મ, કામ અને સ્વર્ગ પણ સિદ્ધ થાય છે. ધન વિના જગતની પ્રાણયાત્રા પણ સિદ્ધ થતી નથી.
12.8.18
अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ १२.८.१८ ॥
ધનથી વંચિત, અલ્પબુદ્ધિ પુરુષનાં સર્વ કર્મો છિન્ન થઈ જાય છે, જેમ ઉનાળામાં નાની નદીઓ સુકાઈ જાય છે.
12.8.19
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १२.८.१९ ॥
જેની પાસે ધન છે તેના મિત્રો છે; જેની પાસે ધન છે તેના બાંધવો છે. જેની પાસે ધન છે તે જ લોકમાં પુરુષ છે; જેની પાસે ધન છે તે જ પંડિત છે.
12.8.20
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विधित्सितुम् ।
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ॥ १२.८.२० ॥
ધન વિનાનો માણસ ધનની ઇચ્છા રાખે તો પણ કોઈ હેતુ સિદ્ધ કરી શકતો નથી. જેમ મોટા હાથીઓ હાથીઓ વડે બંધાય છે, તેમ હેતુઓ ધનથી બંધાય છે.
12.8.21
धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः ।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ १२.८.२१ ॥
હે નરાધિપ, ધર્મ, કામ, સ્વર્ગ, હર્ષ, ક્રોધ, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને દમ — આ બધું ધનથી જ પ્રવર્તે છે.
12.8.22
धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्धते ।
नाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम ॥ १२.८.२२ ॥
ધનથી કુળ ઉત્પન્ન થાય છે અને વધે છે; ધનથી ધર્મ વધે છે. હે પુરુષોત્તમ, નિર્ધનને આ લોક પણ નથી અને પરલોક પણ નથી.
12.8.23
नाधनो धर्मकृत्यानि यथावदनुतिष्ठति ।
धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलादभिनदी यथा ॥ १२.८.२३ ॥
નિર્ધન માણસ ધર્મકર્મો યથાયોગ્ય રીતે કરી શકતો નથી. પર્વતમાંથી નદી વહે તેમ ધનમાંથી જ ધર્મ વહે છે.
12.8.24
यः कृशार्थः कृशगवः कृशभृत्यः कृशांतिथिः ।
स वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः ॥ १२.८.२४ ॥
હે રાજન, જે ધનમાં, ગાયોમાં, સેવકોમાં અને અતિથિઓમાં ક્ષીણ છે, તે જ ખરેખર 'કૃશ' કહેવાય છે; શરીરે દુર્બળ તે નહીં.
12.8.25
अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा ।
राजन्किमन्यज्ज्ञातीनां वधाद्गृध्यन्ति देवताः ॥ १२.८.२५ ॥
ન્યાયાનુસાર વિચાર કર, દેવાસુર સંગ્રામ જો. રાજન, દેવો સ્વજનોના વધ સિવાય બીજા શાની લાલચ કરે છે?
12.8.26
न चेद्धर्तव्यमन्यस्य कथं तद्धर्ममारभेत् ।
एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः ॥ १२.८.२६ ॥
બીજાનું હરણ કરવું ધર્મ ન હોય તો તે ધર્મ કેવી રીતે આચરાય? વેદોમાં જ્ઞાનીઓએ આટલો જ નિશ્ચય કર્યો છે.
12.8.27
अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता ।
सर्वथा धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः ॥ १२.८.२७ ॥
ત્રયી (વેદ) નિત્ય અધ્યયન કરવો જોઈએ, વિદ્વાને પણ તેવા જ રહેવું જોઈએ. સર્વ રીતે ધન મેળવવું અને યત્નપૂર્વક યજ્ઞ પણ કરવો.
12.8.28
द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः ।
द्रोहात्किमन्यज्ज्ञातीनां गृध्यन्ते येन देवताः ॥ १२.८.२८ ॥
દ્રોહથી જ દેવોએ સ્વર્ગનાં બધાં સ્થાન મેળવ્યાં. દ્રોહ સિવાય બીજા કયા માર્ગે દેવો સ્વજનોની લાલચ કરે છે?
12.8.29
इति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः ।
अधीयन्तेऽध्यापयन्ते यजन्ते याजयन्ति च ॥ १२.८.२९ ॥
આ રીતે દેવોએ નિશ્ચય કર્યો; શાશ્વત વેદવાદ પણ એ જ છે. લોકો અધ્યયન કરે છે, શીખવે છે, યજ્ઞ કરે છે અને યજ્ઞ કરાવે છે.
12.8.30
कृत्स्नं तदेव तच्छ्रेयो यदप्याददतेऽन्यतः ।
न पश्यामोऽनपकृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम् ॥ १२.८.३० ॥
બીજા પાસેથી જે લેવાય છે તે જ સંપૂર્ણ શ્રેયસ્કર છે. કોઈનું અપકાર કર્યા વિના મળેલું ધન ક્યાંય અમે જોતા નથી.
12.8.31
एवमेव हि राजानो यजन्ति पृथिवीमिमाम् ।
जित्वा ममेयं ब्रुवते पुत्रा इव पितृर्धनम् ॥ १२.८.३१ ॥
એ જ રીતે રાજાઓ આ પૃથ્વી જીતીને યજ્ઞ કરે છે અને કહે છે કે આ મારી છે, જેમ પુત્રો પિતાના ધનને પોતાનું કહે છે.
12.8.32
राजर्षयोऽपि ते स्वर्ग्या धर्मो ह्येषां निरुच्यते ॥ १२.८.३२ ॥
તે રાજર્ષિઓ પણ સ્વર્ગને યોગ્ય છે, કારણ કે તેમનો ધર્મ એ રીતે કહેવાયો છે.
12.8.33
यथैव पूर्णादुदधेः स्यन्दन्त्यापो दिशो दश ।
एवं राजकुलाद्वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति ॥ १२.८.३३ ॥
ભરેલા સમુદ્રમાંથી દસ દિશાઓમાં પાણી વહે છે, તેમ રાજકુળમાંથી ધન પૃથ્વી તરફ વહીને સ્થિર થાય છે.
12.8.34
आसीदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च ।
अंबरीपस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता ॥ १२.८.३४ ॥
આ પૃથ્વી દિલીપ, નૃગ, નહુષ, અંબરીષ અને માંધાતાની હતી; તે પૃથ્વી હવે તારામાં સ્થિર છે.
12.8.35
स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः ।
तं चेन्न यजसे राजन्प्राप्तस्त्वं राज्यकिल्बिषम् ॥ १२.८.३५ ॥
તે દ્રવ્યમય યજ્ઞ સર્વ દક્ષિણા સહિત તારી પાસે આવ્યો છે; હે રાજન, જો તું તે નહીં કરે તો રાજ્યનું પાપ તને લાગશે.
12.8.36
येषां राजाऽश्वमेधेन यजते दक्षिणावता ।
उपेत्य तस्यावभृथे पूताः सर्वे भवन्ति ते ॥ १२.८.३६ ॥
જેમના માટે રાજા દક્ષિણા સહિત અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે છે, તેઓ સૌ તેના અવભૃથ સ્નાનમાં ભાગ લઈ પવિત્ર થાય છે.
12.8.37
विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखे ।
जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना ॥ १२.८.३७ ॥
વિશ્વરૂપ મહાદેવે સર્વમેધ નામના મહાયજ્ઞમાં સર્વ ભૂતોની આહુતિ આપી; એ જ રીતે પોતાની જાતને પોતાના દ્વારા આહુતિ આપી.
12.8.38
शाश्वतोऽयं भूतिपथो नास्त्यन्तमनुशुश्रुम ।
महाजनपथं गन्ता मा राजन्कुपथं गमः ॥ १२.८.३८ ॥
આ સમૃદ્ધિનો માર્ગ શાશ્વત છે; તેનો અંત નથી એમ અમે સાંભળ્યું છે. હે રાજન, મહાજનોના માર્ગે ચાલ; કુમાર્ગે ન જા.