महाभारत · अध्याय 12.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.8.1
अथार्जुन उवाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमी ।
अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः ॥ १२.८.१ ॥
तेव्हा अर्जुन असहिष्णू होऊन असे म्हणाला — दृढ वाणीत पराक्रम असणारा तो अधिक तीक्ष्ण शब्द बोलला.
12.8.2
दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः ।
स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी परिसंलिहन् ॥ १२.८.२ ॥
इंद्रासारखे आपले रूप दाखवत, उग्र पराक्रमी, हसत, महातेजस्वी, ओठांचे कोपरे जिभेने चाटत.
12.8.3
अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो वैक्लव्यमुत्तमम् ।
यत्कृत्वाऽमानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियमुत्तमाम् ॥ १२.८.३ ॥
अहो, किती दुःख! अहो, किती कष्ट! अहो, किती उत्तम दुर्बलता! अमानुष कर्म करून उत्तम लक्ष्मीचा त्याग करशील.
12.8.4
शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम् ।
हतामित्रः कथं स त्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात् ॥ १२.८.४ ॥
शत्रूंना मारून, स्वधर्माने मिळवलेली पृथ्वी प्राप्त करून, शत्रुनाशक तू बुद्धीच्या चंचलतेने ती कशी त्यागशील?
12.8.5
क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः ।
किमर्थं च महीपालानवधीः क्रोधमूर्च्छितः ॥ १२.८.५ ॥
नपुंसकाला राज्य कसे मिळेल, किंवा दीर्घसूत्र्याला? पुन्हा, क्रोधाने मूर्च्छित होऊन कशासाठी तू राजांना मारलेस?
12.8.6
यो ह्याजिजीविषेद्भैक्षं कर्मणा नैव कस्य चित् ।
समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिरकिञ्चनः।
सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः ॥ १२.८.६ ॥
जो भिक्षेने जगू इच्छितो, कोणाच्याही कर्माने नव्हे, तर उपक्रमांनी समृद्धी इच्छितो, तो कल्याणहीन, निर्धन होऊन सर्व लोकांत प्रसिद्ध झाला तरी पुत्र व पशूंनी युक्त होत नाही.
12.8.7
कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिमासाद्य जीवतः ।
संत्यज्य राज्यमृद्धं ते लोकोऽयं किं वदिष्यति ॥ १२.८.७ ॥
हे राजा, पापी कापाली वृत्ती स्वीकारून जगण्यासाठी समृद्ध राज्य सोडले तर हे जग तुमच्याविषयी काय म्हणेल?
12.8.8
सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिरकिञ्चनः ।
कस्मादाशंससे भैक्षं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो ॥ १२.८.८ ॥
हे प्रभो, सर्व कर्मांचा त्याग करून, कल्याणरहित आणि निराधार होऊन, सामान्य माणसासारखे भिक्षा मागत फिरण्याची इच्छा तुम्ही का करता?
12.8.9
कस्माद्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम् ।
धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे ॥ १२.८.९ ॥
राजकुलात जन्मून, संपूर्ण पृथ्वी जिंकून, धर्म आणि अर्थ दोन्ही सोडून मूर्खपणाने तुम्ही वनात का जाता?
12.8.10
यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवः ।
भवता विप्रहीणत्वात्प्राप्तं त्वामेव किल्विषम् ॥ १२.८.१० ॥
येथे ही हविर्द्रव्ये दुष्ट लोक दूषित करतील, तर ब्राह्मणांच्या अभावामुळे पाप तुमच्यावरच येईल.
12.8.11
आकिञ्चन्यं मुनीनां च इति वै नहुषोऽब्रवीत् ।
कृत्वा नृशंसं ह्यधने धिगस्त्वधनतामिह ॥ १२.८.११ ॥
मुनींच्या अकिंचनतेविषयी नहुषाने असे म्हटले होते. दारिद्र्यात निर्दय कर्म करून, येथे तुझ्या या दारिद्र्याला धिक्कार असो.
12.8.12
आश्वस्तन्यमृषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान् ।
यं त्विमं धर्ममित्याहुर्धनादेष प्रवर्तते ॥ १२.८.१२ ॥
ऋषींमध्ये आश्वस्तता असते, हे तुम्ही जाणता. परंतु हा धर्म धनापासून उत्पन्न होतो असे म्हणतात; तो धनानेच प्रवृत्त होतो.
12.8.13
धर्मं स हरते तस्य धनं हरति यस्य यः ।
ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि ॥ १२.८.१३ ॥
ज्याचे धन जो हरण करतो, तो त्याचा धर्मही हरण करतो. हे राजा, धन हरण झाल्यावर आपण कोणासाठी सहन करावे?
12.8.14
अभिशस्तं प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम् ।
दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति ॥ १२.८.१४ ॥
दरिद्री माणूस जवळ उभा असला तरी लोक त्याला दोषी असल्यासारखे पाहतात. जगात दारिद्र्य हे पाप आहे; हे कोण सांगू शकेल?
12.8.15
पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यते ।
विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च ॥ १२.८.१५ ॥
हे राजा, पतिताबद्दल शोक केला जातो आणि निर्धनाबद्दलही शोक केला जातो. पतित आणि निर्धन यात मला फरक दिसत नाही.
12.8.16
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ १२.८.१६ ॥
वाढलेल्या आणि सर्वत्रून जमा झालेल्या धनातूनच सर्व कर्मे प्रवृत्त होतात, जसे पर्वतांतून नद्या वाहतात.
12.8.17
अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप ।
प्राणयात्राऽपि लोकस्य विना ह्यर्थं न सिध्द्यति ॥ १२.८.१७ ॥
हे नराधिपा, धनानेच धर्म, काम आणि स्वर्गही साधतात. धनाशिवाय जगाची प्राणयात्राही सिद्ध होत नाही.
12.8.18
अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ १२.८.१८ ॥
धनरहित, अल्पबुद्धी माणसाची सर्व कर्मे खंडित होतात, जसे उन्हाळ्यात लहान नद्या आटतात.
12.8.19
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १२.८.१९ ॥
ज्याच्याजवळ धन आहे त्याला मित्र आहेत; ज्याच्याजवळ धन आहे त्याला बांधव आहेत. ज्याच्याजवळ धन आहे तोच जगात पुरुष; ज्याच्याजवळ धन आहे तोच पंडित.
12.8.20
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विधित्सितुम् ।
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ॥ १२.८.२० ॥
ज्याच्याजवळ धन नाही त्याला धनाची इच्छा असली तरी कोणतेही प्रयोजन साधता येत नाही. मोठे हत्ती जसे हत्तींनी बांधले जातात, तसे प्रयोजने धनानेच बांधली जातात.
12.8.21
धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः ।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ १२.८.२१ ॥
हे नराधिपा, धर्म, काम, स्वर्ग, हर्ष, क्रोध, शास्त्रज्ञान आणि दम — हे सर्व धनापासूनच प्रवर्तित होतात.
12.8.22
धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्धते ।
नाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम ॥ १२.८.२२ ॥
धनापासून कुल निर्माण होते आणि वाढते; धनापासून धर्म वाढतो. हे पुरुषोत्तमा, निर्धनाला हा लोकही नाही आणि परलोकही नाही.
12.8.23
नाधनो धर्मकृत्यानि यथावदनुतिष्ठति ।
धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलादभिनदी यथा ॥ १२.८.२३ ॥
निर्धन माणूस धर्मकर्मे यथायोग्य करू शकत नाही. पर्वतातून नदी वाहते तसा धनातूनच धर्म वाहतो.
12.8.24
यः कृशार्थः कृशगवः कृशभृत्यः कृशांतिथिः ।
स वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः ॥ १२.८.२४ ॥
हे राजा, जो धनात, गायींत, सेवकांत आणि अतिथींत क्षीण असतो, तोच खऱ्या अर्थाने 'कृश' म्हणवतो; शरीराने बारीक असणारा नव्हे.
12.8.25
अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा ।
राजन्किमन्यज्ज्ञातीनां वधाद्गृध्यन्ति देवताः ॥ १२.८.२५ ॥
न्यायानुसार विचार कर, देवासुर युद्ध पाहा. राजा, देव आपल्या ज्ञातींच्या वधाशिवाय आणखी कशाची लालसा धरतात?
12.8.26
न चेद्धर्तव्यमन्यस्य कथं तद्धर्ममारभेत् ।
एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः ॥ १२.८.२६ ॥
दुसऱ्याचे हरण करणे धर्म नसता तर तो धर्म कसा आचरावा? वेदांत विद्वानांनी इतकाच निश्चय केला आहे.
12.8.27
अध्येतव्या त्रयी नित्यं भवितव्यं विपश्चिता ।
सर्वथा धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः ॥ १२.८.२७ ॥
त्रयी (वेद) नित्य अध्ययन करावे, विद्वानाने सदैव तसेच असावे. सर्व प्रकारे धन मिळवावे आणि यत्नपूर्वक यज्ञही करावा.
12.8.28
द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः ।
द्रोहात्किमन्यज्ज्ञातीनां गृध्यन्ते येन देवताः ॥ १२.८.२८ ॥
द्रोहानेच देवांनी स्वर्गातील सर्व स्थाने मिळवली. द्रोहाशिवाय आणखी कोणत्या मार्गाने देव आपल्या ज्ञातींची लालसा धरतात?
12.8.29
इति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः ।
अधीयन्तेऽध्यापयन्ते यजन्ते याजयन्ति च ॥ १२.८.२९ ॥
अशा प्रकारे देवांनी निश्चय केला; शाश्वत वेदवादही हेच. लोक अध्ययन करतात, शिकवतात, यज्ञ करतात आणि यज्ञ करवतात.
12.8.30
कृत्स्नं तदेव तच्छ्रेयो यदप्याददतेऽन्यतः ।
न पश्यामोऽनपकृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम् ॥ १२.८.३० ॥
दुसऱ्याकडून जे घेतले जाते तेच पूर्णपणे श्रेयस्कर. कुणाचेही अपकार न करता मिळालेले धन कुठेही आम्हाला दिसत नाही.
12.8.31
एवमेव हि राजानो यजन्ति पृथिवीमिमाम् ।
जित्वा ममेयं ब्रुवते पुत्रा इव पितृर्धनम् ॥ १२.८.३१ ॥
याप्रमाणेच राजे ही पृथ्वी जिंकून यज्ञ करतात आणि म्हणतात की ही माझी आहे, जसे पुत्र पित्याच्या धनाला आपले म्हणतात.
12.8.32
राजर्षयोऽपि ते स्वर्ग्या धर्मो ह्येषां निरुच्यते ॥ १२.८.३२ ॥
ते राजर्षीसुद्धा स्वर्गास पात्र आहेत, कारण त्यांचा धर्म तसाच सांगितला आहे.
12.8.33
यथैव पूर्णादुदधेः स्यन्दन्त्यापो दिशो दश ।
एवं राजकुलाद्वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति ॥ १२.८.३३ ॥
भरलेल्या समुद्रातून दहा दिशांना पाणी वाहते, तसे राजकुलातून धन पृथ्वीकडे वाहून स्थिर होते.
12.8.34
आसीदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च ।
अंबरीपस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता ॥ १२.८.३४ ॥
ही पृथ्वी दिलीप, नृग, नहुष, अंबरीष आणि मांधात्याची होती; ती पृथ्वी आता तुझ्यात स्थिर आहे.
12.8.35
स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः ।
तं चेन्न यजसे राजन्प्राप्तस्त्वं राज्यकिल्बिषम् ॥ १२.८.३५ ॥
ते द्रव्यमय यज्ञ सर्व दक्षिणांसह तुझ्याजवळ आला आहे; हे राजा, जर तू तो केला नाहीस तर राज्यातील पाप तुला लागेल.
12.8.36
येषां राजाऽश्वमेधेन यजते दक्षिणावता ।
उपेत्य तस्यावभृथे पूताः सर्वे भवन्ति ते ॥ १२.८.३६ ॥
ज्यांच्यासाठी राजा दक्षिणेसह अश्वमेध यज्ञ करतो, ते सर्व त्याच्या अवभृथ स्नानाला येऊन पवित्र होतात.
12.8.37
विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखे ।
जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना ॥ १२.८.३७ ॥
विश्वरूप महादेवाने सर्वमेध नावाच्या महायज्ञात सर्व भूतांची आहुती दिली; त्याचप्रमाणे स्वतःला स्वतःद्वारे आहुती दिली.
12.8.38
शाश्वतोऽयं भूतिपथो नास्त्यन्तमनुशुश्रुम ।
महाजनपथं गन्ता मा राजन्कुपथं गमः ॥ १२.८.३८ ॥
हा समृद्धीचा मार्ग शाश्वत आहे; त्याला अंत नाही असे आम्ही ऐकले आहे. हे राजा, महाजनांच्या मार्गाने जा; कुमार्गाने जाऊ नकोस.