Mahābhārata · Adhyāya 12.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.80.1
यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह ॥ १२.८०.१ ॥
Incluso la acción más pequeña es difícil para un hombre solo, sin ayudantes; ¿cuánto más lo será el gobierno de un reino, oh abuelo?
12.80.2
किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो यः सचिवो भवेत् ।
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे न च विश्वसेत् ॥ १२.८०.२ ॥
¿Qué carácter y conducta debe tener quien sea consejero del rey? ¿En qué clase de persona debe confiar el rey, y en cuál no debe confiar?
12.80.3
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत ।
सहार्थो भजः निश्च सहजः कृत्रिमस्तथा ॥ १२.८०.३ ॥
Oh rey, los reyes tienen cuatro clases de amigos: el compañero de fines, el partícipe, el amigo natural y el amigo fabricado.
12.80.4
धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ।
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥ १२.८०.४ ॥
El de alma justa es el quinto amigo; no pertenece a uno ni a dos. Se inclina hacia donde está el dharma, o permanece neutral.
12.80.5
यो यस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत ।
मित्राणां प्रकृतिर्नास्ति त्वमित्राणां च भारत।
उपकाराद्भवेन्मित्रमपकाराद्भवेदरिः ॥ १२.८०.५ ॥
No se debe revelar el propio propósito a quien no le agrade. Los amigos no tienen naturaleza fija, oh Bhārata, ni tampoco los enemigos. Por el beneficio se hace uno amigo; por el daño, enemigo.
12.80.6
यस्यैव हि मनुष्यस्य नरो मरणमृच्छति ।
तस्य पर्यागते काले पुनर्जीवितुमिच्छति ॥ १२.८०.६ ॥
Pues cuando la muerte se acerca a un hombre y llega su tiempo, éste desea vivir de nuevo.
12.80.7
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ।
चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथाऽपरौ।
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः ॥ १२.८०.७ ॥
Los reyes que desean la victoria actúan mediante el dharma y el adharma. De los cuatro, los dos del medio y los dos mejores siempre deben ser sospechosos, y lo mismo los otros dos. A todos se debe desconfiar siempre con cautela; los asuntos propios deben atenderse directamente.
12.80.8
न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ।
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत ॥ १२.८०.८ ॥
El rey no debe ser negligente en la protección de sus amigos, pues la gente ciertamente desprecia a un rey negligente.
12.80.9
असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः ।
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥ १२.८०.९ ॥
El malvado alcanza la bondad, y el bueno se vuelve cruel. El enemigo se convierte en amigo, y hasta el amigo se corrompe.
12.80.10
अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् ।
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत् ॥ १२.८०.१० ॥
¿Quién podría confiar jamás en un hombre de mente inestable? Por eso, uno debe llevar a cabo directamente y por sí mismo la tarea principal.
12.80.11
एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो कर्मार्थनाशकः ।
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युर्नापि विशिष्यते ॥ १२.८०.११ ॥
La confianza total y absoluta destruye tanto los asuntos como la riqueza; y la desconfianza en todas partes no es menos que la muerte misma.
12.80.12
अकालमृत्युर्विश्वासोऽविश्वसन्हि विपद्यते ।
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति ॥ १२.८०.१२ ॥
La confianza es como una muerte prematura, pues quien no confía perece. Aquel en quien uno deposita su confianza es el que sostiene la vida de quien desea vivir.
12.80.13
तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् ।
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैषा सनातनी ॥ १२.८०.१३ ॥
Por ello, hay que confiar en unos y ser cauto con otros. Esta, querido hijo, es la senda de la política, y esta es la fortuna eterna.
12.80.14
यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् ।
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१४ ॥
Aquel de quien uno piensa que obtendría esta riqueza en su ausencia debe ser siempre mirado con recelo; los sabios lo reconocen como enemigo.
12.80.15
यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति ।
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः ॥ १२.८०.१५ ॥
Si el agua del campo de alguien corre hacia el campo de otro, entonces, aunque él no lo quiera, todos los diques de allí se romperán.
12.80.16
तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति ।
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१६ ॥
Igualmente, aquel que, temiendo el exceso de agua, desea romper su dique, debe ser reconocido por tales señales; los sabios lo conocen como enemigo.
12.80.17
यस्तु वृद्ध्या न तप्येत क्षये दीनतरो भवेत् ।
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते ॥ १२.८०.१७ ॥
Pero quien no se aflige por el crecimiento ajeno y se vuelve aún más desdichado en la pérdida: esto se declara como la señal suprema de un enemigo.
12.80.18
यन्मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति ।
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरी वै तथा ॥ १२.८०.१८ ॥
En aquel de quien uno piensa que, con su ausencia, también faltaría la de él — en él debe depositarse la confianza, como se confía en los padres.
12.80.19
तं शक्त्या वर्तमानं च सर्वतः परिबृंहयेत् ।
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु ॥ १२.८०.१९ ॥
Uno debe fortalecer en todo sentido a quien actúa según su capacidad, y quien siempre lo aparta del daño incluso en los deberes y las acciones justas.
12.80.20
क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् ।
ये यस्य क्षयमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥ १२.८०.२० ॥
Hay que reconocer como señal de un excelente amigo al que teme el daño; los que desean la ruina de alguien son considerados sus enemigos.
12.80.21
व्यसनान्नित्यभीतो यः समृद्ध्या यो न दुष्यति ।
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते ॥ १२.८०.२१ ॥
El amigo que siempre teme la desgracia y no se corrompe con la prosperidad, a ese se le llama igual a uno mismo.
12.80.22
रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः ।
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२२ ॥
Dotado de belleza, color y voz, paciente, libre de envidia, de noble linaje y de buena conducta — que sea tu igual más cercano.
12.80.23
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंस्यवान् ।
यो मानितोऽमानितो वा न सन्तुष्येत्कथंचन ॥ १२.८०.२३ ॥
El que es inteligente, de buena memoria, hábil y de natural bondadoso, que, sea honrado o deshonrado, de ningún modo se satisface con ello.
12.80.24
ऋत्विग्वा यदि वाऽऽचार्यः सखा वाऽत्यंतसत्कृतः ।
गृहे वसेदमात्यस्ते स स्यात्परमपूजितः ॥ १२.८०.२४ ॥
Si un sacerdote, un maestro o un amigo muy honrado viviera en tu casa, o fuera tu ministro, que sea sumamente venerado.
12.80.25
संविद्याः परमं मित्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः ।
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा ॥ १२.८०.२५ ॥
Quien comparte tus deliberaciones es el amigo más alto, quien conoce la naturaleza de artha y dharma. Que tu confianza en él sea la que tienes en tu padre.
12.80.26
नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् ।
एकार्थे हेतुभूतानां भेदो भवति सर्वदा ॥ १२.८०.२६ ॥
No se deben tomar dos ni tres como consejeros, ni tolerarse mutuamente. Incluso entre quienes se unen por un único fin, siempre surge la división.
12.80.27
कीर्तिप्रधानो यस्त स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः ।
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि नानर्थान्कुरुते च यः ॥ १२.८०.२७ ॥
Aquel que valora sobre todo la fama, que se mantiene firme en el momento oportuno, que no odia a los capaces y no causa daño, ese (debe ser consejero).
12.80.28
यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ।
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२८ ॥
Quien no abandona el dharma por deseo, miedo, codicia o ira, quien es hábil y de palabra suficiente, que él sea tu más cercano (consejero).
12.80.29
कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरविकत्थनः ।
शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः ॥ १२.८०.२९ ॥
De buena familia, dotado de buena conducta, paciente, no jactancioso, valiente, noble, erudito y experto en comprender y responder adecuadamente.
12.80.30
एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः ।
पूजिताः संबिभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः ॥ १२.८०.३० ॥
Estos son los que deben ser nombrados ministros: establecidos en todas las tareas, honrados, con su parte de recompensas, bien apoyados y cumpliendo bien con sus deberes.
12.80.31
कृत्स्नप्रेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु ।
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्त्युत ॥ १२.८०.३१ ॥
Quienes son colocados con plena autoridad en funciones adecuadas y se ocupan de grandes empresas, ciertamente producen bienestar.
12.80.32
एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा ।
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणाः परस्परम् ॥ १२.८०.३२ ॥
Estos hombres siempre cumplen sus tareas compitiendo entre sí, y persiguen el objetivo después de declararlo mutuamente.
12.80.33
ज्ञातिभ्यो बिभियाश्चैव मृत्योरिव यतस्तदा ।
उपराजेव राजर्धि ज्ञातिर्न सहते सदा ॥ १२.८०.३३ ॥
Hay que temer a los parientes como a la muerte, pues, oh rey sabio, un pariente nunca tolera el ascenso de otro, como no se tolera a un rey subordinado.
12.80.34
ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति ॥ १२.८०.३४ ॥
Oh de brazos poderosos, nadie sino un pariente se alegra de la destrucción de quien es recto, gentil, generoso, modesto y veraz.
12.80.35
अज्ञातयोऽप्यसुखदा ज्ञातयोऽपि सुखावहाः ।
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे चाभिभवन्त्युत ॥ १२.८०.३५ ॥
Los no parientes pueden causar dolor, y los parientes pueden traer alegría; otros dominan al hombre que no tiene parientes.
12.80.36
निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् ।
नान्यो निकारं सहते ज्ञातिर्ज्ञातेः कदाचन ॥ १२.८०.३६ ॥
Para quien es agraviado por otros hombres, el pariente es en verdad el único refugio; ningún otro soporta el agravio, y un pariente nunca soporta el agravio de un pariente.
12.80.37
आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैपरि ।
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते ॥ १२.८०.३७ ॥
Quien ha sido agraviado por sus parientes se conoce bien a sí mismo. En ellos hay virtudes, y también se ve la ausencia de virtud.
12.80.38
नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्वृद्धिमश्नुते ।
उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२.८०.३८ ॥
Un no pariente no muestra favor, y un no pariente no alcanza prosperidad. Entre los grupos de parientes se ven tanto lo bueno como lo malo.
12.80.39
संमानयेत्पूजयेच्च वाचा नित्यं च कर्मणा ।
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिद चरेत् ॥ १२.८०.३९ ॥
Se debe honrarlos y venerarlos, siempre, con la palabra y con la acción. Se debe hacer lo que les agrada y no hacer nada que les desagrade.
12.80.40
विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा ।
न हि दोषो गुणो वेति निरूप्यस्तेषु दृश्यते ॥ १२.८०.४० ॥
Hacia ellos uno debe comportarse siempre, a veces como quien confía y a veces como quien no confía. Debe determinarse si hay en ellos falta o mérito, pues en ellos se ven ambos.
12.80.41
अस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रं भवन्त्यपि ॥ १२.८०.४१ ॥
Para el hombre vigilante que así se conduce, incluso los enemigos se vuelven benévolos, y luego también se hacen amigos.
12.80.42
य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.८०.४२ ॥
Quien siempre así se conduce dentro del círculo de parientes y allegados, con amigos, enemigos y neutrales, permanece largo tiempo firme en la fama.