महाभारत · अध्याय 12.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.80.1
यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह ॥ १२.८०.१ ॥
अगदी लहानसे कर्मही एकट्या माणसाला, सहाय्याविना, कठीण असते. पितामहा, मग सहाय्याविना राज्य चालवणे किती कठीण असेल?
12.80.2
किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो यः सचिवो भवेत् ।
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे न च विश्वसेत् ॥ १२.८०.२ ॥
राजाचा जो सचिव असेल त्याचा स्वभाव कसा आणि आचरण कसे असावे? राजाने कोणत्या प्रकारच्या माणसावर विश्वास ठेवावा आणि कोणावर ठेवू नये?
12.80.3
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत ।
सहार्थो भजः निश्च सहजः कृत्रिमस्तथा ॥ १२.८०.३ ॥
हे राजन, राजांना चार प्रकारचे मित्र असतात: सहार्थ, भज, सहज आणि कृत्रिम.
12.80.4
धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ।
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥ १२.८०.४ ॥
धर्मात्मा हा पाचवा मित्र आहे; तो एकाचा किंवा दोघांचा नसतो. जिथे धर्म असेल तिकडे तो जातो, किंवा मध्यस्थ राहतो.
12.80.5
यो यस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत ।
मित्राणां प्रकृतिर्नास्ति त्वमित्राणां च भारत।
उपकाराद्भवेन्मित्रमपकाराद्भवेदरिः ॥ १२.८०.५ ॥
ज्याचे प्रयोजन ज्याला आवडत नाही, ते त्याला प्रकट करू नये. मित्रांचा स्थिर स्वभाव नसतो, हे भारता, शत्रूंचाही नसतो. उपकाराने मित्र होतो, अपकाराने शत्रू होतो.
12.80.6
यस्यैव हि मनुष्यस्य नरो मरणमृच्छति ।
तस्य पर्यागते काले पुनर्जीवितुमिच्छति ॥ १२.८०.६ ॥
ज्या माणसाचा मृत्यू जवळ येतो, त्याचा तो काळ आला असता तो पुन्हा जगण्याची इच्छा करतो.
12.80.7
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ।
चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथाऽपरौ।
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः ॥ १२.८०.७ ॥
विजयाची इच्छा करणारे राजे धर्म आणि अधर्माने वागतात. चौघांमधील मधले दोन आणि श्रेष्ठ दोन नेहमी संशयास पात्र असतात; इतर दोनही तसेच. सर्वांवर नेहमी सावधपणे संशय ठेवावा; आपले कार्य स्वतः प्रत्यक्ष पाहावे.
12.80.8
न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ।
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत ॥ १२.८०.८ ॥
राजाने मित्रांच्या रक्षणात प्रमाद करू नये; प्रमादी राजाचा लोक निश्चितच अपमान करतात.
12.80.9
असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः ।
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥ १२.८०.९ ॥
दुष्ट सज्जनपणा प्राप्त करतो, सज्जन भयंकर होतो. शत्रू मित्र होतो आणि मित्रही दूषित होतो.
12.80.10
अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् ।
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत् ॥ १२.८०.१० ॥
चंचल मनाच्या माणसावर कोण कधी विश्वास ठेवील? म्हणून जे प्रमुख कार्य आहे ते स्वतः प्रत्यक्ष करावे.
12.80.11
एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो कर्मार्थनाशकः ।
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युर्नापि विशिष्यते ॥ १२.८०.११ ॥
पूर्ण, एकांगी विश्वास कार्य आणि धन दोन्हींचा नाश करतो; आणि सर्वत्र अविश्वासही मृत्यूहून कमी नाही.
12.80.12
अकालमृत्युर्विश्वासोऽविश्वसन्हि विपद्यते ।
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति ॥ १२.८०.१२ ॥
विश्वास हा अकाली मृत्यूसारखा आहे; अविश्वास ठेवणारा नाश पावतो. ज्याच्यावर माणूस विश्वास ठेवतो, त्याच्याच आधाराने जगू इच्छिणाऱ्याचे जीवन टिकते.
12.80.13
तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् ।
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैषा सनातनी ॥ १२.८०.१३ ॥
म्हणून काही लोकांवर विश्वास ठेवावा आणि काहींबाबत सावध राहावे. हे वत्सा, हाच नीतीचा मार्ग आणि हीच शाश्वत लक्ष्मी आहे.
12.80.14
यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् ।
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१४ ॥
माझ्या अभावी हा धनलाभ त्याला होईल असे ज्याला कोणी समजेल, त्याच्याविषयी नेहमी सावध राहावे; त्यालाच ज्ञानी लोक शत्रू म्हणून ओळखतात.
12.80.15
यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति ।
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः ॥ १२.८०.१५ ॥
ज्याच्या शेतातून पाणी दुसऱ्याच्या शेतात जाते, त्याची इच्छा नसतानाही तेथील सर्व बंधारे फुटतील.
12.80.16
तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति ।
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१६ ॥
तसेच अतिरिक्त पाण्याच्या भीतीने जो त्याचा बंधारा फोडू इच्छितो, अशा लक्षणाच्या माणसाला ओळखावे; त्यालाच ज्ञानी शत्रू म्हणून ओळखतात.
12.80.17
यस्तु वृद्ध्या न तप्येत क्षये दीनतरो भवेत् ।
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते ॥ १२.८०.१७ ॥
परंतु जो वाढीने दुःखी होत नाही आणि नुकसानीत अधिक दीन होतो — हेच शत्रूचे उत्तम लक्षण आहे, असे ज्ञानी सांगतात.
12.80.18
यन्मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति ।
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरी वै तथा ॥ १२.८०.१८ ॥
माझ्या अभावी ज्याचाही अभाव होईल असे ज्याच्याविषयी वाटते, त्याच्यावरच विश्वास ठेवावा — जसा आई-वडिलांवर ठेवला जातो.
12.80.19
तं शक्त्या वर्तमानं च सर्वतः परिबृंहयेत् ।
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु ॥ १२.८०.१९ ॥
शक्तीनुसार वागणाऱ्या त्याला सर्व प्रकारे प्रोत्साहन द्यावे; धर्मकर्मांतही जो सदा हानीपासून रोखतो (तोच खरा मित्र).
12.80.20
क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् ।
ये यस्य क्षयमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥ १२.८०.२० ॥
हानीला भिणारा तो उत्तम मित्राचे लक्षण समजावा; जे ज्याचा नाश इच्छितात ते त्याचे शत्रू मानले जातात.
12.80.21
व्यसनान्नित्यभीतो यः समृद्ध्या यो न दुष्यति ।
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते ॥ १२.८०.२१ ॥
संकटाला सदा भिणारा आणि समृद्धीतही न बिघडणारा जो मित्र असतो, त्याला आत्मसमान म्हणतात.
12.80.22
रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः ।
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२२ ॥
रूप, वर्ण व स्वर यांनी युक्त, सहनशील, असूया नसलेला, कुलीन व शीलसंपन्न — तो तुझा जवळचा समान असावा.
12.80.23
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंस्यवान् ।
यो मानितोऽमानितो वा न सन्तुष्येत्कथंचन ॥ १२.८०.२३ ॥
बुद्धिमान, स्मरणशक्ती असलेला, दक्ष, स्वभावाने दयाळू — जो सन्मानित झाला किंवा अपमानित झाला तरी कोणत्याही प्रकारे संतुष्ट होत नाही.
12.80.24
ऋत्विग्वा यदि वाऽऽचार्यः सखा वाऽत्यंतसत्कृतः ।
गृहे वसेदमात्यस्ते स स्यात्परमपूजितः ॥ १२.८०.२४ ॥
ऋत्विज, आचार्य किंवा अत्यंत सत्कारलेला मित्र तुझ्या घरी राहिला, किंवा तुझा अमात्य असला, तर तो परम पूजनीय असावा.
12.80.25
संविद्याः परमं मित्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः ।
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा ॥ १२.८०.२५ ॥
जो मंत्रणेत सहभागी असतो, तोच श्रेष्ठ मित्र; तो अर्थ आणि धर्माचे स्वरूप जाणतो. पित्यावर जसा विश्वास असतो, तसाच त्याच्यावरही तुझा असावा.
12.80.26
नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् ।
एकार्थे हेतुभूतानां भेदो भवति सर्वदा ॥ १२.८०.२६ ॥
दोघांना किंवा तिघांना सल्लागार नेमू नये; ते एकमेकांना सहन करणार नाहीत. एकाच हेतूसाठी एकत्र आलेल्यांमध्येही नेहमी फूट पडू शकते.
12.80.27
कीर्तिप्रधानो यस्त स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः ।
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि नानर्थान्कुरुते च यः ॥ १२.८०.२७ ॥
जो प्रामुख्याने कीर्तीला महत्त्व देतो, योग्य वेळी स्थिर राहतो, समर्थांचा द्वेष करत नाही आणि अनर्थ करत नाही, तोच (सल्लागार असावा).
12.80.28
यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ।
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२८ ॥
काम, भय, लोभ किंवा क्रोध यांमुळे जो धर्म सोडत नाही, जो दक्ष आणि पुरेसा वाक्पटू असतो, तोच तुझा निकटचा (सल्लागार) असावा.
12.80.29
कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरविकत्थनः ।
शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः ॥ १२.८०.२९ ॥
कुलीन, शीलसंपन्न, सहनशील, आत्मस्तुती न करणारा, शूर, श्रेष्ठ, विद्वान आणि योग्य प्रतिसादात निपुण (असावा).
12.80.30
एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः ।
पूजिताः संबिभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः ॥ १२.८०.३० ॥
हेच मंत्री नेमावे; जे सर्व कामांमध्ये नियुक्त, सन्मानित, (बक्षिस) वाटून घेतलेले, चांगले सहाय्यक आणि योग्य रीतीने कर्तव्य बजावणारे असावेत.
12.80.31
कृत्स्नप्रेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु ।
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्त्युत ॥ १२.८०.३१ ॥
पूर्ण अधिकाराने योग्य कर्मांवर नेमलेले आणि मोठ्या कार्यांत गुंतलेले (अमात्य) निश्चितच कल्याण घडवतात.
12.80.32
एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा ।
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणाः परस्परम् ॥ १२.८०.३२ ॥
हे (अमात्य) एकमेकांशी स्पर्धा करत सदैव कर्मे करतात; परस्परांना उद्दिष्ट सांगून ते साधतात.
12.80.33
ज्ञातिभ्यो बिभियाश्चैव मृत्योरिव यतस्तदा ।
उपराजेव राजर्धि ज्ञातिर्न सहते सदा ॥ १२.८०.३३ ॥
नातेवाईकांपासून मृत्यूप्रमाणे भीती बाळगावी, कारण हे राजर्षी, नातेवाईक उपराजाला जसा सहन करत नाही तसाच तो नेहमी (इतरांचा उत्कर्ष) सहन करत नाही.
12.80.34
ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति ॥ १२.८०.३४ ॥
हे महाबाहो, सरळ, मृदू, उदार, लज्जाशील आणि सत्यवादी माणसाच्या विनाशात नातेवाईकाशिवाय दुसरा कोणी आनंद मानत नाही.
12.80.35
अज्ञातयोऽप्यसुखदा ज्ञातयोऽपि सुखावहाः ।
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे चाभिभवन्त्युत ॥ १२.८०.३५ ॥
अनोळखी लोकही दुःख देणारे असतात, आणि नातेवाईकही सुख देणारे असतात; नातेवाईक नसलेल्या माणसाला इतर लोक पराभूत करतात.
12.80.36
निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् ।
नान्यो निकारं सहते ज्ञातिर्ज्ञातेः कदाचन ॥ १२.८०.३६ ॥
इतर माणसांनी अपमानित झालेल्या माणसाचा आधार नातेवाईकच असतो; दुसरा कोणी अपमान सहन करत नाही, आणि नातेवाईक नातेवाईकाचा अपमान कधीच सहन करत नाही.
12.80.37
आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैपरि ।
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते ॥ १२.८०.३७ ॥
नातेवाइकांकडून अपमानित झालेला माणूस स्वतःला चांगले ओळखतो. त्यांच्यात गुणही असतात आणि दोषही दिसून येतात.
12.80.38
नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्वृद्धिमश्नुते ।
उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२.८०.३८ ॥
नातेवाईक नसलेला माणूस अनुग्रह करत नाही; नातेवाईक नसलेल्याची भरभराट होत नाही. नातेवाईकांमध्ये चांगले आणि वाईट दोन्ही दिसून येते.
12.80.39
संमानयेत्पूजयेच्च वाचा नित्यं च कर्मणा ।
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिद चरेत् ॥ १२.८०.३९ ॥
त्यांचा सन्मान करावा, पूजा करावी; वाणीने आणि कृतीने नेहमी. यांचे प्रिय तेच करावे, अप्रिय काहीही करू नये.
12.80.40
विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा ।
न हि दोषो गुणो वेति निरूप्यस्तेषु दृश्यते ॥ १२.८०.४० ॥
त्यांच्याशी नेहमी विश्वास ठेवणाऱ्यासारखे आणि अविश्वास ठेवणाऱ्यासारखे वागावे. त्यांच्यात दोष आहे की गुण, हे ठरवावे, कारण त्यांच्यात दोन्ही दिसून येतात.
12.80.41
अस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रं भवन्त्यपि ॥ १२.८०.४१ ॥
असे वागणाऱ्या, सावध माणसावर शत्रूही प्रसन्न होतात; आणि मग तेही मित्र बनतात.
12.80.42
य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.८०.४२ ॥
जो असा नेहमी नातेवाईक-संबंधी मंडळात, मित्र, शत्रू आणि तटस्थांशी वागतो, तो दीर्घकाळ कीर्तीत स्थिर राहतो.