મહાભારત · અધ્યાય 12.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.80.1
यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह ॥ १२.८०.१ ॥
અતિ નાનું કાર્ય પણ એકલા માણસ માટે મુશ્કેલ હોય છે. હે પિતામહ, તો સહાયક વિના રાજ્ય ચલાવવું કેટલું કઠિન હશે?
12.80.2
किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो यः सचिवो भवेत् ।
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे न च विश्वसेत् ॥ १२.८०.२ ॥
રાજાનો જે મંત્રી હોય તેનો સ્વભાવ અને આચરણ કેવાં હોવાં જોઈએ? રાજાએ કેવા માણસ પર વિશ્વાસ કરવો અને કેવા પર ન કરવો?
12.80.3
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत ।
सहार्थो भजः निश्च सहजः कृत्रिमस्तथा ॥ १२.८०.३ ॥
હે રાજન, રાજાઓના મિત્રો ચાર પ્રકારના હોય છે: સહાર્થ, ભજ, સહજ અને કૃત્રિમ.
12.80.4
धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ।
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥ १२.८०.४ ॥
ધર્માત્મા પાંચમો મિત્ર છે; તે એકનો કે બેનો નથી. જ્યાં ધર્મ હોય ત્યાં તે જાય છે, અથવા મધ્યસ્થ રહે છે.
12.80.5
यो यस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत ।
मित्राणां प्रकृतिर्नास्ति त्वमित्राणां च भारत।
उपकाराद्भवेन्मित्रमपकाराद्भवेदरिः ॥ १२.८०.५ ॥
જેનો ઉદ્દેશ જેને ગમતો નથી, તે તેને પ્રગટ ન કરવો. મિત્રોનો કોઈ સ્થિર સ્વભાવ નથી, હે ભારત, શત્રુઓનો પણ નથી. ઉપકારથી મિત્ર બને છે, અપકારથી શત્રુ બને છે.
12.80.6
यस्यैव हि मनुष्यस्य नरो मरणमृच्छति ।
तस्य पर्यागते काले पुनर्जीवितुमिच्छति ॥ १२.८०.६ ॥
જે માણસનું મૃત્યુ નજીક આવે છે, તેનો તે સમય આવતાં તે ફરી જીવવાની ઇચ્છા રાખે છે.
12.80.7
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ।
चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथाऽपरौ।
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः ॥ १२.८०.७ ॥
વિજયની ઇચ્છા રાખતા રાજાઓ ધર્મ અને અધર્મ વડે વર્તે છે. ચારમાંના મધ્યના બે અને શ્રેષ્ઠ બે હંમેશાં શંકાને યોગ્ય છે; બાકીના બે પણ એવા જ. સૌને હંમેશાં સાવધાનીથી શંકા કરવી; પોતાનું કાર્ય પ્રત્યક્ષ રીતે જાતે જોવું.
12.80.8
न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ।
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत ॥ १२.८०.८ ॥
રાજાએ મિત્રોના રક્ષણમાં પ્રમાદ ન કરવો; પ્રમાદી રાજાનો લોકો અવશ્ય તિરસ્કાર કરે છે.
12.80.9
असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः ।
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥ १२.८०.९ ॥
દુષ્ટ સાધુતાને પામે છે, સાધુ ભયંકર બને છે. શત્રુ મિત્ર બને છે અને મિત્ર પણ બગડે છે.
12.80.10
अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् ।
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत् ॥ १२.८०.१० ॥
અસ્થિર મનના માણસ પર કોણ ક્યારેય વિશ્વાસ કરે? તેથી મુખ્ય કાર્ય પ્રત્યક્ષ રીતે પોતે કરવું જોઈએ.
12.80.11
एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो कर्मार्थनाशकः ।
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युर्नापि विशिष्यते ॥ १२.८०.११ ॥
સંપૂર્ણ, એકાંત વિશ્વાસ કાર્ય અને ધનનો નાશ કરે છે; અને સર્વત્ર અવિશ્વાસ પણ મૃત્યુથી ઓછો નથી.
12.80.12
अकालमृत्युर्विश्वासोऽविश्वसन्हि विपद्यते ।
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति ॥ १२.८०.१२ ॥
વિશ્વાસ અકાળ મૃત્યુ સમાન છે; અવિશ્વાસ કરનાર નાશ પામે છે. જેના પર કોઈ વિશ્વાસ કરે છે, જીવવા ઇચ્છતા તેનું જીવન તેના પર જ ટકે છે.
12.80.13
तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् ।
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैषा सनातनी ॥ १२.८०.१३ ॥
તેથી કેટલાક પર વિશ્વાસ રાખવો અને કેટલાક વિશે સાવધ રહેવું. હે તાત, આ જ નીતિનો માર્ગ છે અને આ જ શાશ્વત લક્ષ્મી છે.
12.80.14
यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् ।
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१४ ॥
મારા અભાવે આ ધનલાભ તેને થશે એમ જેના વિશે કોઈ માને, તેનાથી સદા સાવધ રહેવું; તેને જ્ઞાનીઓ શત્રુ તરીકે ઓળખે છે.
12.80.15
यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति ।
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः ॥ १२.८०.१५ ॥
જેના ખેતરમાંથી પાણી બીજાના ખેતરમાં જાય છે, તેની ઇચ્છા ન હોવા છતાં ત્યાંના બધા પાળા તૂટી જશે.
12.80.16
तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति ।
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१६ ॥
તેમ જ વધારે પાણીથી ડરીને જે તેનો પાળો તોડવા ઇચ્છે, એવા લક્ષણવાળાને જાણવો; તેને જ્ઞાનીઓ શત્રુ જાણે છે.
12.80.17
यस्तु वृद्ध्या न तप्येत क्षये दीनतरो भवेत् ।
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते ॥ १२.८०.१७ ॥
પરંતુ જે વૃદ્ધિથી દુઃખી ન થાય અને નુકસાનમાં વધુ દીન થાય — આ શત્રુનું ઉત્તમ લક્ષણ છે એમ જ્ઞાનીઓ કહે છે.
12.80.18
यन्मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति ।
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरी वै तथा ॥ १२.८०.१८ ॥
મારા અભાવે તેનો પણ અભાવ થશે એમ જેના વિશે માનવામાં આવે, તેના પર જ વિશ્વાસ રાખવો — જેમ માતા-પિતા પર રાખીએ છીએ.
12.80.19
तं शक्त्या वर्तमानं च सर्वतः परिबृंहयेत् ।
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु ॥ १२.८०.१९ ॥
શક્તિ પ્રમાણે વર્તતા તેને સર્વ રીતે પ્રોત્સાહન આપવું; ધર્મકર્મોમાં પણ જે સદા હાનિથી રોકે છે (તે સાચો મિત્ર).
12.80.20
क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् ।
ये यस्य क्षयमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥ १२.८०.२० ॥
હાનિથી ડરનારાને ઉત્તમ મિત્રનું લક્ષણ જાણવું; જેઓ જેનો નાશ ઇચ્છે છે તેઓ તેના શત્રુ ગણાય છે.
12.80.21
व्यसनान्नित्यभीतो यः समृद्ध्या यो न दुष्यति ।
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते ॥ १२.८०.२१ ॥
વિપત્તિથી સદા ડરનારો અને સમૃદ્ધિમાં પણ ન બગડનારો — એવો મિત્ર પોતાના સમાન કહેવાય છે.
12.80.22
रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः ।
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२२ ॥
સૌંદર્ય, વર્ણ, સ્વરથી યુક્ત, સહનશીલ, ઈર્ષ્યારહિત, કુલીન અને શીલસંપન્ન — તે તારો નજીકનો સમાન હોય.
12.80.23
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंस्यवान् ।
यो मानितोऽमानितो वा न सन्तुष्येत्कथंचन ॥ १२.८०.२३ ॥
બુદ્ધિમાન, સ્મૃતિશાળી, દક્ષ, સ્વભાવે દયાળુ — જે સન્માનિત કે અપમાનિત થાય છતાં કોઈ રીતે સંતોષ ન પામે.
12.80.24
ऋत्विग्वा यदि वाऽऽचार्यः सखा वाऽत्यंतसत्कृतः ।
गृहे वसेदमात्यस्ते स स्यात्परमपूजितः ॥ १२.८०.२४ ॥
ઋત્વિજ, આચાર્ય કે અત્યંત સત્કૃત મિત્ર તારા ઘરમાં રહે, અથવા તારો અમાત્ય હોય, તો તે પરમ પૂજનીય હોય.
12.80.25
संविद्याः परमं मित्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः ।
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा ॥ १२.८०.२५ ॥
જે મંત્રણામાં ભાગ લે છે, તે જ શ્રેષ્ઠ મિત્ર છે; તે અર્થ અને ધર્મનું સ્વરૂપ જાણે છે. પિતા પર જેવો વિશ્વાસ હોય, તેવો તેના પર પણ તારો હોવો જોઈએ.
12.80.26
नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् ।
एकार्थे हेतुभूतानां भेदो भवति सर्वदा ॥ १२.८०.२६ ॥
બે કે ત્રણને સલાહકાર ન બનાવવા; તેઓ એકબીજાને સહન ન પણ કરે. એક જ હેતુ માટે ભેગા થયેલા લોકોમાં પણ હંમેશાં ભાગલા પડી શકે છે.
12.80.27
कीर्तिप्रधानो यस्त स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः ।
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि नानर्थान्कुरुते च यः ॥ १२.८०.२७ ॥
જે મુખ્યત્વે કીર્તિને મહત્ત્વ આપે, યોગ્ય સમયે સ્થિર રહે, સમર્થોનો દ્વેષ ન કરે અને અનર્થ ન કરે, તે જ (સલાહકાર હોવો જોઈએ).
12.80.28
यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ।
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२८ ॥
કામ, ભય, લોભ કે ક્રોધથી જે ધર્મ છોડતો નથી, જે દક્ષ અને પૂરતો વાક્પટુ હોય, તે જ તારો નજીકનો (સલાહકાર) હોવો જોઈએ.
12.80.29
कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरविकत्थनः ।
शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः ॥ १२.८०.२९ ॥
કુલીન, શીલસંપન્ન, સહનશીલ, આત્મપ્રશંસા ન કરનાર, શૂરવીર, શ્રેષ્ઠ, વિદ્વાન અને યોગ્ય પ્રતિસાદમાં નિપુણ (હોવો જોઈએ).
12.80.30
एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः ।
पूजिताः संबिभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः ॥ १२.८०.३० ॥
આ જ મંત્રીઓ નીમવા જોઈએ; જે બધાં કાર્યોમાં નિયુક્ત, સન્માનિત, (પુરસ્કાર) વહેંચાયેલા, સારા સહાયક અને યોગ્ય રીતે કર્તવ્ય બજાવનારા હોય.
12.80.31
कृत्स्नप्रेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु ।
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्त्युत ॥ १२.८०.३१ ॥
સંપૂર્ણ અધિકાર સાથે યોગ્ય કાર્યોમાં નિયુક્ત અને મહાન કાર્યોમાં લાગેલા લોકો ચોક્કસ કલ્યાણ સર્જે છે.
12.80.32
एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा ।
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणाः परस्परम् ॥ १२.८०.३२ ॥
આ લોકો એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરતા હંમેશાં કાર્યો કરે છે; એકબીજાને હેતુ જણાવીને તે પૂરો કરે છે.
12.80.33
ज्ञातिभ्यो बिभियाश्चैव मृत्योरिव यतस्तदा ।
उपराजेव राजर्धि ज्ञातिर्न सहते सदा ॥ १२.८०.३३ ॥
સગાઓથી મૃત્યુની જેમ ડરવું જોઈએ, કારણ કે હે રાજર્ષિ, જેમ કોઈ સગો ઉપરાજાને સહન નથી કરતો, તેમ તે હંમેશાં (બીજાની ઉન્નતિ) સહન કરતો નથી.
12.80.34
ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति ॥ १२.८०.३४ ॥
હે મહાબાહો, સરળ, કોમળ, ઉદાર, લજ્જાશીલ અને સત્યવાદી માણસના વિનાશમાં સગા સિવાય બીજું કોઈ આનંદ માનતું નથી.
12.80.35
अज्ञातयोऽप्यसुखदा ज्ञातयोऽपि सुखावहाः ।
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे चाभिभवन्त्युत ॥ १२.८०.३५ ॥
અજાણ્યા પણ દુઃખ આપનારા હોય છે, અને સગાઓ પણ સુખ આપનારા હોય છે; સગા વિનાના માણસને બીજા લોકો દબાવી દે છે.
12.80.36
निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् ।
नान्यो निकारं सहते ज्ञातिर्ज्ञातेः कदाचन ॥ १२.८०.३६ ॥
બીજા માણસો દ્વારા અપમાનિત થયેલાનો આધાર સગો જ હોય છે; બીજો કોઈ અપમાન સહન કરતો નથી, અને સગો સગાનું અપમાન ક્યારેય સહન કરતો નથી.
12.80.37
आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैपरि ।
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते ॥ १२.८०.३७ ॥
સગાંઓ દ્વારા અપમાનિત થયેલો માણસ પોતાને સારી રીતે ઓળખે છે. તેમનામાં ગુણો પણ હોય છે અને ગુણહીનતા પણ દેખાય છે.
12.80.38
नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्वृद्धिमश्नुते ।
उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२.८०.३८ ॥
સગો ન હોય તે કૃપા કરતો નથી; સગો ન હોય તે વૃદ્ધિ પામતો નથી. સગાંઓના વર્ગમાં સારું અને ખરાબ બંને દેખાય છે.
12.80.39
संमानयेत्पूजयेच्च वाचा नित्यं च कर्मणा ।
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिद चरेत् ॥ १२.८०.३९ ॥
તેમનું સન્માન કરવું, પૂજા કરવી; વાણીથી અને કર્મથી સદા. તેમનું પ્રિય જ કરવું, અપ્રિય કંઈ પણ ન કરવું.
12.80.40
विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा ।
न हि दोषो गुणो वेति निरूप्यस्तेषु दृश्यते ॥ १२.८०.४० ॥
તેમની સાથે સદા વિશ્વાસ રાખનારની જેમ અને અવિશ્વાસ રાખનારની જેમ વર્તવું. તેમનામાં દોષ છે કે ગુણ, તે નક્કી કરવું, કારણ કે તેમનામાં બંને દેખાય છે.
12.80.41
अस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रं भवन्त्यपि ॥ १२.८०.४१ ॥
આ રીતે વર્તતા, સાવધ માણસ પર શત્રુઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે; પછી તેઓ મિત્ર પણ બની જાય છે.
12.80.42
य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.८०.४२ ॥
જે આ રીતે સદા સગાં-સંબંધીઓના મંડળમાં, મિત્રો, શત્રુઓ અને તટસ્થો પ્રત્યે વર્તે છે, તે લાંબા સમય સુધી કીર્તિમાં સ્થિર રહે છે.