ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.80.1
यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह ॥ १२.८०.१ ॥
ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਕੰਮ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਫਿਰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ?
12.80.2
किंशीलः किंसमाचारो राज्ञो यः सचिवो भवेत् ।
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे न च विश्वसेत् ॥ १२.८०.२ ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਜੋ ਮੰਤਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਆਚਰਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ?
12.80.3
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत ।
सहार्थो भजः निश्च सहजः कृत्रिमस्तथा ॥ १२.८०.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਹਾਰਥ, ਭਜ, ਸਹਜ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ।
12.80.4
धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ।
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥ १२.८०.४ ॥
ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਇੱਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੋਵੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.80.5
यो यस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत ।
मित्राणां प्रकृतिर्नास्ति त्वमित्राणां च भारत।
उपकाराद्भवेन्मित्रमपकाराद्भवेदरिः ॥ १२.८०.५ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੇ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਸੁਭਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਪਕਾਰ ਨਾਲ ਵੈਰੀ।
12.80.6
यस्यैव हि मनुष्यस्य नरो मरणमृच्छति ।
तस्य पर्यागते काले पुनर्जीवितुमिच्छति ॥ १२.८०.६ ॥
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.80.7
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ।
चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथाऽपरौ।
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः ॥ १२.८०.७ ॥
ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਲੇ ਦੋ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੋ ਸਦਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਦੋ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਸਭ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਖੁਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.80.8
न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ।
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत ॥ १२.८०.८ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਲਾਪਰਵਾਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.80.9
असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः ।
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥ १२.८०.९ ॥
ਦੁਸ਼ਟ ਸਾਧੂਪਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਧੂ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਰੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.80.10
अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् ।
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत् ॥ १२.८०.१० ॥
ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ? ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੈ ਉਹ ਖੁਦ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.80.11
एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो कर्मार्थनाशकः ।
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युर्नापि विशिष्यते ॥ १२.८०.११ ॥
ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਭਰੋਸਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।
12.80.12
अकालमृत्युर्विश्वासोऽविश्वसन्हि विपद्यते ।
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति ॥ १२.८०.१२ ॥
ਭਰੋਸਾ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਬੇਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.80.13
तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् ।
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैषा सनातनी ॥ १२.८०.१३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ।
12.80.14
यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् ।
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१४ ॥
ਮੇਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਧਨ-ਲਾਭ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੋਚੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਵੈਰੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.80.15
यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति ।
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः ॥ १२.८०.१५ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੇ।
12.80.16
तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति ।
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विदुर्बुधाः ॥ १२.८०.१६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਵੈਰੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.80.17
यस्तु वृद्ध्या न तप्येत क्षये दीनतरो भवेत् ।
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते ॥ १२.८०.१७ ॥
ਪਰ ਜੋ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਦੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਵੈਰੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.80.18
यन्मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति ।
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरी वै तथा ॥ १२.८०.१८ ॥
ਮੇਰੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਹ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.80.19
तं शक्त्या वर्तमानं च सर्वतः परिबृंहयेत् ।
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु ॥ १२.८०.१९ ॥
ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਸਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ (ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ)।
12.80.20
क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् ।
ये यस्य क्षयमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥ १२.८०.२० ॥
ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਵੈਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.80.21
व्यसनान्नित्यभीतो यः समृद्ध्या यो न दुष्यति ।
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते ॥ १२.८०.२१ ॥
ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਸਦਾ ਡਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਵਿਗੜਨ ਵਾਲਾ — ਅਜਿਹਾ ਮਿੱਤਰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.80.22
रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः ।
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२२ ॥
ਸੁੰਦਰਤਾ, ਰੰਗ, ਸੁਰ ਵਾਲਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਕੁਲੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲਵਾਨ — ਉਹ ਤੇਰਾ ਨੇੜਲਾ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ।
12.80.23
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंस्यवान् ।
यो मानितोऽमानितो वा न सन्तुष्येत्कथंचन ॥ १२.८०.२३ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਾਲਾ, ਚਤੁਰ, ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਦਿਆਲੂ — ਜੋ ਆਦਰ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.80.24
ऋत्विग्वा यदि वाऽऽचार्यः सखा वाऽत्यंतसत्कृतः ।
गृहे वसेदमात्यस्ते स स्यात्परमपूजितः ॥ १२.८०.२४ ॥
ਕੋਈ ਰਿਤਵਿਜ, ਆਚਾਰਿਆ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਤਕਾਰਿਆ ਮਿੱਤਰ ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਤੇਰਾ ਅਮਾਤਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਕ ਹੋਵੇ।
12.80.25
संविद्याः परमं मित्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः ।
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा ॥ १२.८०.२५ ॥
ਜੋ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਅਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ।
12.80.26
नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् ।
एकार्थे हेतुभूतानां भेदो भवति सर्वदा ॥ १२.८०.२६ ॥
ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ। ਇੱਕੋ ਮਕਸਦ ਲਈ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਫੁੱਟ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
12.80.27
कीर्तिप्रधानो यस्त स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः ।
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि नानर्थान्कुरुते च यः ॥ १२.८०.२७ ॥
ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਵੇ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਸਮਰੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ (ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੋਵੇ)।
12.80.28
यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ।
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२.८०.२८ ॥
ਜੋ ਕਾਮ, ਡਰ, ਲੋਭ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ, ਜੋ ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ (ਸਲਾਹਕਾਰ) ਹੋਵੇ।
12.80.29
कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरविकत्थनः ।
शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः ॥ १२.८०.२९ ॥
ਕੁਲੀਨ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਮਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਠੀਕ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ (ਹੋਵੇ)।
12.80.30
एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः ।
पूजिताः संबिभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः ॥ १२.८०.३० ॥
ਇਹੀ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ, ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ, (ਇਨਾਮ) ਵੰਡੇ ਗਏ, ਚੰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।
12.80.31
कृत्स्नप्रेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु ।
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्त्युत ॥ १२.८०.३१ ॥
ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰ ਭਲਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.80.32
एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा ।
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थमाचक्षाणाः परस्परम् ॥ १२.८०.३२ ॥
ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਕਸਦ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.80.33
ज्ञातिभ्यो बिभियाश्चैव मृत्योरिव यतस्तदा ।
उपराजेव राजर्धि ज्ञातिर्न सहते सदा ॥ १२.८०.३३ ॥
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਰਾਜਰਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਪਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ (ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ) ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.80.34
ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति ॥ १२.८०.३४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਸਰਲ, ਕੋਮਲ, ਉਦਾਰ, ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.80.35
अज्ञातयोऽप्यसुखदा ज्ञातयोऽपि सुखावहाः ।
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे चाभिभवन्त्युत ॥ १२.८०.३५ ॥
ਅਣਜਾਣ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.80.36
निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् ।
नान्यो निकारं सहते ज्ञातिर्ज्ञातेः कदाचन ॥ १२.८०.३६ ॥
ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ।
12.80.37
आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैपरि ।
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं चैव लक्ष्यते ॥ १२.८०.३७ ॥
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਗੁਣ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.80.38
नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्वृद्धिमश्नुते ।
उभयं ज्ञातिवर्गेषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२.८०.३८ ॥
ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉੱਨਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਮਾੜਾ ਦੋਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.80.39
संमानयेत्पूजयेच्च वाचा नित्यं च कर्मणा ।
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिद चरेत् ॥ १२.८०.३९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਬਚਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਹੀ ਕਰੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਨਾ ਕਰੇ।
12.80.40
विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा ।
न हि दोषो गुणो वेति निरूप्यस्तेषु दृश्यते ॥ १२.८०.४० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਗੁਣ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.80.41
अस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रं भवन्त्यपि ॥ १२.८०.४१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.80.42
य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रे मध्यस्थे चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.८०.४२ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।