મહાભારત · અધ્યાય 12.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.83.1
सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशांपते ।
परिच्छदास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह ॥ १२.८३.१ ॥
હે પ્રજાપાલક, સભાસદો, સહાયકો અને સુહૃદો, તેમજ પરિજનો અને અમાત્યો કેવા હોવા જોઈએ, પિતામહ?
12.83.2
ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥ १२.८३.२ ॥
લજ્જાશીલ, સંયમી, સત્ય અને સરળતાથી યુક્ત, અને યોગ્ય રીતે બોલવામાં સમર્થ — તેઓ જ તમારા સભાસદ હોય.
12.83.3
अमात्याश्चातिशूराश्च ब्रह्मण्याश्च बहुश्रुताः ।
सुसंतृष्टाश्च कौन्तेय महोत्साहाश्च कर्मसु ॥ १२.८३.३ ॥
હે કૌંતેય, અમાત્યો અતિ શૂરવીર, બ્રાહ્મણભક્ત, બહુશ્રુત, સારી રીતે સંતુષ્ટ અને કર્મોમાં મહાન ઉત્સાહી હોવા જોઈએ.
12.83.4
एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत ॥ १२.८३.४ ॥
હે ભારત, સર્વ આપત્તિઓમાં આવા જ સહાયકોને તમારે મેળવવા ઇચ્છવું જોઈએ.
12.83.5
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ।
प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम् ॥ १२.८३.५ ॥
કુલીન પુરુષ સદા સન્માનિત હોય તો પોતાની શક્તિ છુપાવતો નથી; પ્રસન્ન હોય કે અપ્રસન્ન, પીડિત હોય કે હણાયેલો, જેનું પાલન કરાયું હોય તે ઘણુંખરું એ જ સેવા પાછી આપે છે.
12.83.6
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ १२.८३.६ ॥
કુલીન, દેશના જ, પ્રાજ્ઞ, રૂપવાન, બહુશ્રુત, પ્રગલ્ભ અને અનુરક્ત — તેઓ જ તમારા પરિજન હોય.
12.83.7
दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥ १२.८३.७ ॥
હલકા કુળના, લોભી, ક્રૂર અને નિર્લજ્જ લોકો, હે તાત, જ્યાં સુધી તેમના હાથ ભીના છે ત્યાં સુધી જ તમારી સેવા કરશે.
12.83.8
कुलीनाञ्शीलसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ।
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैपिणः।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.८ ॥
રાજાએ હંમેશાં સર્વ કાર્યોમાં કુલીન, સદાચારી, સંકેત સમજનારા, દૃઢ, દેશકાળના નિયમો જાણનારા અને સ્વામીના કાર્યના હિતને ઇચ્છનારા મંત્રીઓ નીમવા જોઈએ.
12.83.9
अर्थमानार्घसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियैः ।
यानर्थभाजो मन्येथास्तेते स्युः सुखभागिनः ॥ १२.८३.९ ॥
ધન, માન, અર્ઘ્ય, સત્કાર અને ઊંચા-નીચા પ્રિય ભોગોથી જેમને તું હિતના ભાગીદાર માને, તેઓ જ સુખના ભાગીદાર થશે.
12.83.10
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वॄत्ताश्चरितव्रताः ।
नत्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ १२.८३.१० ॥
અખંડ આચરણવાળા, વિદ્વાન, સદાચારી, વ્રતનિષ્ઠ, સદા હિત ઇચ્છનારા, ઉદાર અને સત્યવાદી લોકો તને ક્યારેય છોડશે નહીં.
12.83.11
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः ॥ १२.८३.११ ॥
જે અનાર્ય, મંદબુદ્ધિ, સમય (મર્યાદા) જાણતા નથી, અને જેઓ મર્યાદાથી ચ્યુત થયા છે, તેમનાથી તું દૂર રહેવું.
12.83.12
नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ १२.८३.१२ ॥
એક ગણને છોડીને બીજા પક્ષ તરફ જવાની ઇચ્છા ન કરવી; એમ થાય તો, જે એક ઘણાં કરતાં શ્રેષ્ઠ હોય, તેના માટે તે ગણને છોડી દેવો.
12.83.13
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥ १२.८३.१३ ॥
આ શ્રેયનું લક્ષણ છે: જેનામાં પરાક્રમ દેખાય, જે કીર્તિને મુખ્ય માને અને યોગ્ય સમયે સ્થિર રહે.
12.83.14
समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.८३.१४ ॥
સમર્થોનું સન્માન કરનાર, સ્પર્ધાને અયોગ્ય લોકો સાથે સ્પર્ધા ન કરનાર, અને કામ, ભય, ક્રોધ કે લોભથી ધર્મ ન છોડનાર.
12.83.15
अमानी अत्यवाक्शक्तो जितात्मा मानसंयुतः ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थापरीक्षितः ॥ १२.८३.१५ ॥
અભિમાન વિનાનો, વાણીમાં અતિ કુશળ, આત્મજયી અને માનયુક્ત—તે જ તારો મંત્રસહાયક હોય; સર્વ અવસ્થાઓમાં પરખાયેલો.
12.83.16
कुलीनः कुलसंपन्नस्तितिक्षुर्दश आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ १२.८३.१६ ॥
કુલીન, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો, ક્ષમાશીલ, આત્મવાન, શૂરવીર, કૃતજ્ઞ અને સત્યવાદી—હે પાર્થ, આ જ શ્રેયનું લક્ષણ છે.
12.83.17
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२.८३.१७ ॥
આ રીતે વર્તનાર, સમજદાર પુરુષના શત્રુઓ પણ શાંત થઈ જાય છે અને મિત્ર બની જાય છે.
12.83.18
अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ १२.८३.१८ ॥
આ પછી, સંયમી, પ્રજ્ઞાવાન અને સમૃદ્ધિની ઇચ્છા રાખનાર રાજાએ અમાત્યોના ગુણદોષની પરીક્ષા કરવી.
12.83.19
संबन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः ॥ १२.८३.१९ ॥
સગાં, વિશ્વાસુ, ઉત્તમ કુળના, પોતાના દેશમાં જન્મેલા, લાલચમાં ન આવે તેવા, દ્રોહ ન કરનારા અને સર્વ રીતે સારી રીતે પારખાયેલા લોકો દ્વારા.
12.83.20
यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूपता ॥ १२.८३.२० ॥
યવન કુળના, વેદજ્ઞ, વારસાગત સેવકો અને અહંકાર વિનાના લોકોને, સમૃદ્ધિની ઇચ્છા રાખનાર અને રાજા બનવા ઇચ્છુક પુરુષે રાખવા જોઈએ.
12.83.21
एषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुरागः स्थितिर्धृतिः ॥ १२.८३.२१ ॥
તેમની બુદ્ધિ વિનયશીલ છે અને સ્વભાવ પણ સારો છે; તેમનામાં તેજ, ધૈર્ય, ક્ષમા, શુચિતા, અનુરાગ, સ્થિરતા અને ધૃતિ છે.
12.83.22
परीक्ष्य च गुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजाऽर्थकारिणः ॥ १२.८३.२२ ॥
રાજાએ હંમેશાં તેમના ગુણોની પરીક્ષા કરીને, પ્રૌઢ સ્વભાવવાળા, ભાર ઉપાડવા સમર્થ, પાંચ ઉપધાઓથી પર અને કાર્ય સાધનારાઓને મંત્રી બનાવવા જોઈએ.
12.83.23
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्वसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥ १२.८३.२३ ॥
વાણીમાં સમર્થ, વીર, વર્તનમાં કુશળ, કુલીન, સત્ત્વસંપન્ન, ઇશારાઓ જાણનારા અને કઠોર ન હોય તેવા લોકોને.
12.83.24
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन्कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.२४ ॥
હે રાજન્! દેશ અને કાળના નિયમો જાણનારા અને સ્વામીના કાર્ય તથા હિતની ઇચ્છા રાખનારાઓને સર્વ બાબતોમાં હંમેશાં મંત્રી નીમવા જોઈએ.
12.83.25
हीनतेजोभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम् ॥ १२.८३.२५ ॥
હીન તેજવાળા લોકો સાથે જોડાયેલો માણસ ક્યારેય દૃઢ નિર્ણય લેતો નથી; બધાં કાર્યોમાં તે અવશ્ય સંશય જ ઉત્પન્ન કરે છે.
12.83.26
एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ १२.८३.२६ ॥
એ જ રીતે અલ્પશ્રુત મંત્રી, ભલે સારા કુળનો અને ધર્મ-અર્થ-કામથી યુક્ત હોય, મંત્રણાની પરીક્ષા કરવા સમર્થ નથી.
12.83.27
तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ १२.८३.२७ ॥
એ જ રીતે નીચા કુળનો માણસ, ભલે બહુશ્રુત હોય, નેતા વિનાના માણસની જેમ આંધળો થઈને વિચારવા યોગ્ય કાર્યોમાં મોહ પામે છે.
12.83.28
यो वाऽप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम् ॥ १२.८३.२८ ॥
જેનો સંકલ્પ અસ્થિર છે, તે બુદ્ધિમાન, આવનારું જાણનાર અને ઉપાયોનો જ્ઞાતા હોય તોય, તે કાર્યને લાંબા સમય સુધી પૂર્ણ કરવા સમર્થ નથી.
12.83.29
केवलात्पुनरादानात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परामर्शो विशेषणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ १२.८३.२९ ॥
માત્ર વારંવાર કાર્ય ઉપાડવાથી કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી; અહીં વિશેષ બાબતો ન સાંભળનાર દુર્બુદ્ધિનો વિચાર પણ સફળ થતો નથી.
12.83.30
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ १२.८३.३० ॥
જે મંત્રી અનુરક્ત નથી તેના પર વિશ્વાસ ઉત્પન્ન થતો નથી; તેથી અનુરક્ત ન હોય એવા માણસ આગળ મંત્રણા ક્યારેય પ્રગટ ન કરવી.
12.83.31
व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥ १२.८३.३१ ॥
કપટી તે મંત્રીઓ સાથે મળીને રાજાને ચોક્કસ પીડા આપશે; પવને બનાવેલાં છિદ્રોમાંથી પ્રવેશતો અગ્નિ વૃક્ષને બાળે તેમ.
12.83.32
संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात्प्रसीदति ॥ १२.८३.३२ ॥
ક્રોધિત સ્વામી એકવાર કોઈને પોતાના સ્થાનેથી પણ હટાવી દે છે; ગુસ્સામાં શબ્દોથી નિંદા કરે છે; પછી ફરી પ્રસન્ન થાય છે.
12.83.33
तानितान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ १२.८३.३३ ॥
અનુરક્ત માણસ એ બધું સહન કરી શકે છે; મંત્રીઓનો ક્રોધ પણ વીજળીના ગડગડાટ જેવો હોઈ શકે.
12.83.34
यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥ १२.८३.३४ ॥
પરંતુ જે સ્વામીને પ્રસન્ન કરવાની ઇચ્છાથી તે શાંત કરે છે અને સુખ-દુઃખમાં સમાન રહે છે, તે માણસને કાર્યોમાં પૂછવું જોઈએ.
12.83.35
अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३५ ॥
કપટી માણસ, રાજા પ્રત્યે અનુરક્ત હોય, અન્ય ગુણોથી સંપન્ન અને બુદ્ધિમાન પણ હોય, છતાં રાજાની ગુપ્ત મસલત સાંભળવાને યોગ્ય નથી.
12.83.36
योऽमित्रैः सह संबद्धो न परान्बहुमन्यते ।
असुहृत्तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३६ ॥
જે શત્રુઓ સાથે જોડાયેલો હોય અને બીજાઓને માન ન આપે, એવા માણસને મિત્ર વિનાનો જાણવો; તે મસલત સાંભળવાને યોગ્ય નથી.
12.83.37
अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
असुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३७ ॥
જે અજ્ઞાની, અશુદ્ધ, અભિમાની, શત્રુની સેવા કરનારો, બડાઈખોર, મિત્ર ન હોય એવો, ક્રોધી અને લોભી હોય, તે મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય નથી.
12.83.38
आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३८ ॥
નવો આવનાર, ભલે અનુરાગી, બહુશ્રુત, સત્કાર પામેલો કે ભાગ મેળવેલો હોય, તોય મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય નથી.
12.83.39
विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत्पुरा ।
सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३९ ॥
જેના પિતા પૂર્વે અધર્મથી અપમાનિત થયા હતા અને પછી સત્કાર પામી પુનઃસ્થાપિત થયા, તે પણ મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય નથી.
12.83.40
यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४० ॥
નાના કાર્ય માટે પણ મિત્રે જેને બોલાવ્યો હોય, અને જે બીજા ગુણોથી યુક્ત હોય, તે પણ મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય નથી.
12.83.41
कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४१ ॥
જે કેળવાયેલી પ્રજ્ઞાવાળો, મેધાવી, બુદ્ધિમાન, દેશનો વતની, શુદ્ધ અને સર્વ કાર્યોમાં શુદ્ધ હોય, તે જ મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય છે.
12.83.42
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४२ ॥
જે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંપન્ન, પ્રકૃતિને જાણનાર, પરના અને પોતાના સ્વભાવને સમજનાર, રાજાનો મિત્ર અને પોતાના જેવો હોય, તે જ મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય છે.
12.83.43
सत्यवाक्शीलसंपन्नो गन्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४३ ॥
જે સત્યવાદી, શીલસંપન્ન, ગંભીર, લજ્જાળુ અને મૃદુ હોય, પિતૃ-પિતામહની પરંપરાનો હોય, તે જ મંત્ર સાંભળવાને યોગ્ય છે.
12.83.44
संतुष्टः संमतः सद्भिः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४४ ॥
જે સંતુષ્ટ, સજ્જનોથી સન્માનિત, અભિમાની, દ્વેષપાત્ર કે પાપી ન હોય, મંત્ર અને કાળનો જાણકાર, શૂર હોય, તે જ મંત્ર સાંભળવાને યોગ્ય છે.
12.83.45
सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशम् ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥ १२.८३.४५ ॥
જે આ આખા લોકને સાંત્વનથી વશ કરવા સમર્થ હોય, તેને જ મંત્ર આપવો; હે રાજન, દંડ આપવા ઇચ્છનારે પણ એમ જ કરવું.
12.83.46
पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४६ ॥
નગરજનો અને ગ્રામજનો ધર્મપૂર્વક જેના પર વિશ્વાસ રાખે છે, જે યોદ્ધા અને નીતિનિપુણ હોય, તે જ મંત્ર સાંભળવાને યોગ્ય છે.
12.83.47
तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युख्यवरा महदीप्सवः ॥ १२.८३.४७ ॥
તેથી આ બધા ગુણોથી યુક્ત, સારી રીતે સન્માનિત, રાજ્યના અંગોને જાણનારા, મુખ્ય અને શ્રેષ્ઠ, મહાન કાર્યોની ઇચ્છા ધરાવતા મંત્રીઓ હોવા જોઈએ.
12.83.48
स्वासु प्रकृतिषु च्छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ १२.८३.४८ ॥
પોતાના રાજ્યાંગોમાં અને શત્રુના રાજ્યાંગોમાં ખામીઓ જોવી જોઈએ; મંત્રીઓના મંત્રના મૂળથી જ રાજાનું રાષ્ટ્ર વધે છે.
12.83.49
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङगानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२.८३.४९ ॥
શત્રુ તેનું છિદ્ર ન જુએ; છિદ્રોમાં શત્રુનો પીછો કરવો. કાચબો જેમ પોતાના અંગો છુપાવે, તેમ પોતાનું અંતર રક્ષવું.
12.83.50
मन्त्रग्राहा हि राजस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जन्गः ॥ १२.८३.५० ॥
રાજાની મંત્રણા ગ્રહણ કરનારા તે બુદ્ધિમાન મંત્રીઓ છે. રાજા મંત્રનો દૃઢ કિલ્લો છે; અન્ય મંત્રના અંગો, જાંઘ જેવા છે.
12.83.51
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्न्तते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥ १२.८३.५१ ॥
રાજ્ય ગુપ્તચરોના મૂળ પર ટકે છે, તેને મંત્રનો સાર કહેવાય છે. અહીં મંત્રીઓ જીવિકા માટે સ્વામીને અનુસરે છે.
12.83.52
संविनीयमदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृताः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १२.८३.५२ ॥
મદ, ક્રોધ, માન અને ઈર્ષ્યાને સંયમિત કરીને, સદા પાંચ ઉપધાઓથી પર રહીને, મંત્રીઓ સાથે મંત્રણા કરવી.
12.83.53
तेषां त्रयाणां त्रिविधं विमर्शं ।
विबुध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च ।
निदर्शयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥ १२.८३.५३ ॥
તે ત્રણેના ત્રિવિધ વિચારને સમજીને, મન ત્યાં સ્થિર કરીને, અંતિમ મંત્રણાના સમયે પોતાનો નિશ્ચય અને શત્રુનો નિશ્ચય દર્શાવવો.
12.83.54
धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे ।
द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम्।
निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्या ।
त्तं मन्त्रमार्गं प्रणयेदसक्तः ॥ १२.८३.५४ ॥
ધર્મ, અર્થ, કામ જાણનારાઓ પાસે જઈને ગુરુ અને બ્રાહ્મણને પૂછવું. ફળ માટે જોડાઈને, તે નિશ્ચય કરીને સમર્થ થાય ત્યારે, અનાસક્ત રહીને તે મંત્રમાર્ગ ચલાવવો.
12.83.55
एवं सदा मन्त्रयितत्र्यमाहु ।
र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः।
तस्मात्तमेवं प्रणयेत्सदैव ।
मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ १२.८३.५५ ॥
આ રીતે મંત્રણા સદા કરવી જોઈએ, એવું મંત્રતત્ત્વ અને અર્થનિશ્ચય જાણનારા કહે છે. તેથી પ્રજાને સંગઠિત રાખવામાં સમર્થ મંત્રણા સદા આ રીતે જ ચલાવવી.
12.83.56
न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा ।
नान्धा जडाः स्त्री च नपुंसकाश्च।
न चात्र तिर्यक्च पुरो न पश्चा ।
न्नोर्ध्वं न चाधः प्रपरेत्कथंचित् ॥ १२.८३.५६ ॥
વામન, કુબડા, દૂબળા, લંગડા, આંધળા, જડ, સ્ત્રીઓ અને નપુંસકોમાંથી કોઈ પણ કોઈ પણ રીતે પ્રવેશે નહીં; અહીં આડા, આગળ, પાછળ, ઉપર કે નીચે કોઈ ન હોય.
12.83.57
आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्यं ।
स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य सर्वा ।
न्संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥ १२.८३.५७ ॥
ઘરના માળે ચઢીને, અથવા તેવી જ ખાલી, ખુલ્લી, કુશ-કાશ ઘાસ વિનાની જગ્યાએ, વાણી અને અંગચેષ્ટાના સર્વ દોષો ટાળીને, યોગ્ય સમયે કાર્યની મંત્રણા કરવી.