ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.83.1
सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशांपते ।
परिच्छदास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह ॥ १२.८३.१ ॥
ହେ ପ୍ରଜାପାଳକ, ସଭାସଦ, ସହାୟକ ଓ ସୁହୃଦ, ଏବଂ ପରିଜନ ଓ ଅମାତ୍ୟମାନେ କିପରି ହେବା ଉଚିତ, ହେ ପିତାମହ?
12.83.2
ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥ १२.८३.२ ॥
ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ସଂଯମୀ, ସତ୍ୟ ଓ ସରଳତାରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଠିକ୍ ଭାବେ କହିବାରେ ସମର୍ଥ — ସେମାନେ ହିଁ ଆପଣଙ୍କ ସଭାସଦ ହେଉନ୍ତୁ।
12.83.3
अमात्याश्चातिशूराश्च ब्रह्मण्याश्च बहुश्रुताः ।
सुसंतृष्टाश्च कौन्तेय महोत्साहाश्च कर्मसु ॥ १२.८३.३ ॥
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଅମାତ୍ୟମାନେ ଅତି ଶୂର, ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ, ବହୁଶ୍ରୁତ, ସୁସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ କର୍ମରେ ମହା ଉତ୍ସାହୀ ହେବା ଉଚିତ।
12.83.4
एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत ॥ १२.८३.४ ॥
ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ବିପଦରେ ଏହିପରି ସହାୟକମାନଙ୍କୁ ହିଁ ତୁମେ ଲାଭ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ।
12.83.5
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ।
प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम् ॥ १२.८३.५ ॥
କୁଳୀନ ପୁରୁଷ ସର୍ବଦା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଲୁଚାଏ ନାହିଁ; ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ କି ଅପ୍ରସନ୍ନ, ପୀଡ଼ିତ ହେଉ କି ନିହତ, ପାଳିତ ଲୋକ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ସେହି ସେବା ଫେରାଇ ଦିଏ।
12.83.6
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ १२.८३.६ ॥
କୁଳୀନ, ଦେଶଜ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ରୂପବାନ, ବହୁଶ୍ରୁତ, ପ୍ରଗଲ୍ଭ ଓ ଅନୁରକ୍ତ — ସେମାନେ ହିଁ ଆପଣଙ୍କ ପରିଜନ ହେଉନ୍ତୁ।
12.83.7
दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥ १२.८३.७ ॥
ନୀଚ କୁଳଜାତ, ଲୋଭୀ, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଲୋକମାନେ, ହେ ବତ୍ସ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କ ହାତ ଓଦା ଥାଏ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମକୁ ସେବା କରିବେ।
12.83.8
कुलीनाञ्शीलसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ।
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैपिणः।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.८ ॥
ରାଜା ସର୍ବଦା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୁଳୀନ, ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ, ଇଙ୍ଗିତ ଜାଣୁଥିବା, ଦୃଢ଼, ଦେଶକାଳର ବିଧି ଜାଣୁଥିବା ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ହିତ ଇଚ୍ଛୁକ ମନ୍ତ୍ରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।
12.83.9
अर्थमानार्घसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियैः ।
यानर्थभाजो मन्येथास्तेते स्युः सुखभागिनः ॥ १२.८३.९ ॥
ଧନ, ମାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ସତ୍କାର ଏବଂ ଉଚ୍ଚନୀଚ ପ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଯାହାଙ୍କୁ ତୁମେ ଲାଭର ଭାଗୀ ମନେ କରିବ, ସେମାନେ ସୁଖର ଭାଗୀ ହେବେ।
12.83.10
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वॄत्ताश्चरितव्रताः ।
नत्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ १२.८३.१० ॥
ଅଖଣ୍ଡ ଆଚରଣ, ବିଦ୍ୱାନ, ସଦାଚାରୀ, ବ୍ରତନିଷ୍ଠ, ସଦା ହିତ ଇଚ୍ଛୁକ, ଉଦାର ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ କେବେ ବି ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ।
12.83.11
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः ॥ १२.८३.११ ॥
ଯେଉଁମାନେ ଅନାର୍ଯ୍ୟ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ସମୟ (ମର୍ଯ୍ୟାଦା) ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ଦୂରରେ ରହିବ।
12.83.12
नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ १२.८३.१२ ॥
ଗୋଟିଏ ଗଣକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଏକ ପକ୍ଷ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ ନାହିଁ; ଯଦି ଏପରି ହୁଏ, ତେବେ ଯିଏ ଏକା ବହୁଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ଗଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବ।
12.83.13
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥ १२.८३.१३ ॥
ଏହା ଶ୍ରେୟର ଲକ୍ଷଣ: ଯାହାଠାରେ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, ଯେ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରଧାନ ମାନେ ଓ ସମୟରେ ସ୍ଥିର ରହେ।
12.83.14
समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.८३.१४ ॥
ସମର୍ଥମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ସ୍ପର୍ଦ୍ଧାର ଅଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ କାମ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଲୋଭରୁ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ।
12.83.15
अमानी अत्यवाक्शक्तो जितात्मा मानसंयुतः ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थापरीक्षितः ॥ १२.८३.१५ ॥
ଅହଂକାରହୀନ, ବାକ୍ୟରେ ଅତି ଦକ୍ଷ, ଆତ୍ମଜୟୀ ଓ ସମ୍ମାନଯୁକ୍ତ—ସେ ହିଁ ତୁମର ମନ୍ତ୍ରସହାୟ ହେଉ; ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ପରୀକ୍ଷିତ।
12.83.16
कुलीनः कुलसंपन्नस्तितिक्षुर्दश आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ १२.८३.१६ ॥
କୁଳୀନ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜାତ, ସହିଷ୍ଣୁ, ଆତ୍ମବାନ, ଶୂର, କୃତଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ—ହେ ପାର୍ଥ, ଏହା ଶ୍ରେୟର ଲକ୍ଷଣ।
12.83.17
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२.८३.१७ ॥
ଏହିପରି ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ବିବେକୀ ମନୁଷ୍ୟର ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ମିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି।
12.83.18
अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ १२.८३.१८ ॥
ଏହା ପରେ, ସଂଯମୀ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧି କାମନା କରୁଥିବା ରାଜା ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କର ଗୁଣଦୋଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.83.19
संबन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः ॥ १२.८३.१९ ॥
ସମ୍ପର୍କୀୟ, ବିଶ୍ୱସ୍ତ, ଉଚ୍ଚକୁଳଜାତ, ନିଜ ଦେଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଲୋଭରେ ନ ଭୁଲିବା, ବିଶ୍ୱାସଘାତକ ନୁହଁନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଭଲଭାବେ ପରୀକ୍ଷିତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
12.83.20
यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूपता ॥ १२.८३.२० ॥
ଯବନ କୁଳର, ବେଦଜ୍ଞ, ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ସେବକ ଓ ଅହଂକାରରହିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛୁକ ଓ ରାଜା ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ପୁରୁଷ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
12.83.21
एषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुरागः स्थितिर्धृतिः ॥ १२.८३.२१ ॥
ଏମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବିନୟୀ ଓ ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ; ଏମାନଙ୍କଠାରେ ତେଜ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, କ୍ଷମା, ଶୁଚିତା, ଅନୁରାଗ, ସ୍ଥିରତା ଓ ଧୃତି ଅଛି।
12.83.22
परीक्ष्य च गुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजाऽर्थकारिणः ॥ १२.८३.२२ ॥
ରାଜା ସର୍ବଦା ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ପରୀକ୍ଷା କରି, ପ୍ରୌଢ଼ ସ୍ୱଭାବର, ଭାର ବହିବାରେ ସମର୍ଥ, ପଞ୍ଚ ଉପଧା ପରୀକ୍ଷା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସାଧକମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରୀ କରିବା ଉଚିତ।
12.83.23
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्वसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥ १२.८३.२३ ॥
ବାକ୍ୟରେ ସମର୍ଥ, ବୀର, ବ୍ୟବହାରରେ ନିପୁଣ, କୁଳୀନ, ସତ୍ତ୍ୱସମ୍ପନ୍ନ, ଇଙ୍ଗିତ ଜାଣୁଥିବା ଓ କଠୋର ନ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ।
12.83.24
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन्कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.२४ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଦେଶ ଓ କାଳର ନିୟମ ଜାଣୁଥିବା ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ହିତ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
12.83.25
हीनतेजोभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम् ॥ १२.८३.२५ ॥
ହୀନ ତେଜ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ହେଁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରେ ନାହିଁ; ସବୁ କର୍ମରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସଂଶୟ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
12.83.26
एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ १२.८३.२६ ॥
ସେହିପରି ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଭଲ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ଓ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରଣା ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
12.83.27
तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ १२.८३.२७ ॥
ସେହିପରି ନୀଚ ବଂଶର ବ୍ୟକ୍ତି, ଯଦିଓ ବହୁଶ୍ରୁତ ହୁଏ, ନେତାହୀନ ଲୋକ ପରି ଅନ୍ଧ ହୋଇ ବିଚାରଯୋଗ୍ୟ କର୍ମରେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ।
12.83.28
यो वाऽप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम् ॥ १२.८३.२८ ॥
ଯାହାର ସଂକଳ୍ପ ଅସ୍ଥିର, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆଗତ ବିଷୟ ବୁଝିଥିବା ଓ ଉପାୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କର୍ମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସମ୍ପନ୍ନ କରିପାରେ ନାହିଁ।
12.83.29
केवलात्पुनरादानात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परामर्शो विशेषणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ १२.८३.२९ ॥
କେବଳ ବାରମ୍ବାର କର୍ମ ଉଠାଇବାରୁ କର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ବିଶେଷ ବିଷୟ ନ ଶୁଣିଥିବା ଦୁର୍ମତିର ବିଚାରିତ ଫଳ ପାଏ ନାହିଁ।
12.83.30
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ १२.८३.३० ॥
ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅନୁରକ୍ତ ନୁହଁ, ତା ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅତଏବ ଅନୁରକ୍ତ ନ ଥିବା ଲୋକକୁ କେବେ ହେଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.83.31
व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥ १२.८३.३१ ॥
କୁଟିଳ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ମିଳିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ ଦେବ; ପବନ ସୃଷ୍ଟ ଛିଦ୍ର ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରି ଅଗ୍ନି ବୃକ୍ଷକୁ ଦହନ କରେ ପରି।
12.83.32
संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात्प्रसीदति ॥ १२.८३.३२ ॥
କ୍ରୋଧିତ ପ୍ରଭୁ ଏକଦା କାହାକୁ ନିଜ ପଦରୁ ମଧ୍ୟ ହଟାଇଦିଏ; କ୍ରୋଧରେ ବାକ୍ୟରେ ନିନ୍ଦା କରେ; ପରେ ପୁଣି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
12.83.33
तानितान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ १२.८३.३३ ॥
ଅନୁରକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏସବୁ ସହ୍ୟ କରିପାରେ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ବଜ୍ରର ଗର୍ଜନ ପରି ହୋଇପାରେ।
12.83.34
यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥ १२.८३.३४ ॥
ମାତ୍ର ଯିଏ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେସବୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମାନ ରହେ, ସେହି ମଣିଷକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପଚାରିବା ଉଚିତ।
12.83.35
अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३५ ॥
କୁଟିଳ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯଦିଓ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ, ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇଥାଏ, ତଥାପି ରାଜାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.83.36
योऽमित्रैः सह संबद्धो न परान्बहुमन्यते ।
असुहृत्तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३६ ॥
ଯିଏ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ ନାହିଁ, ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅସୁହୃତ୍ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.83.37
अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
असुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३७ ॥
ଯେ ଅଜ୍ଞ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଗର୍ବୀ, ଶତ୍ରୁସେବୀ, ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସକ, ବନ୍ଧୁ ନୁହେଁ, କ୍ରୋଧୀ ଓ ଲୋଭୀ, ସେ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.83.38
आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३८ ॥
ନବାଗତ ଜଣେ ଅନୁରକ୍ତ, ବହୁଶ୍ରୁତ, ସତ୍କୃତ ବା ଅଂଶପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.83.39
विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत्पुरा ।
सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३९ ॥
ଯାହାର ପିତା ପୂର୍ବରୁ ଅଧର୍ମରେ ଅପମାନିତ ହୋଇଥିଲେ, ପରେ ସତ୍କୃତ ଓ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.83.40
यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४० ॥
ଛୋଟ କାମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ଯାହାକୁ ଡାକିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
12.83.41
कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४१ ॥
ଯିଏ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ମେଧାବୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦେଶବାସୀ, ଶୁଚି ଏବଂ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସେ ହିଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ।
12.83.42
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४२ ॥
ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରକୃତି ଜାଣନ୍ତି, ପରର ଓ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ବୁଝନ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଓ ନିଜ ସମାନ, ସେ ହିଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ।
12.83.43
सत्यवाक्शीलसंपन्नो गन्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४३ ॥
ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶୀଳସଂପନ୍ନ, ଗମ୍ଭୀର, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ଓ ମୃଦୁ, ପିତୃ-ପିତାମହଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଲୋକ, ସେ ହିଁ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ।
12.83.44
संतुष्टः संमतः सद्भिः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४४ ॥
ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଅହଂକାରୀ ବା ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ଓ ପାପୀ ନୁହେଁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ କାଳ ଜାଣେ, ଶୂର — ସେ ହିଁ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ।
12.83.45
सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशम् ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥ १२.८३.४५ ॥
ଯିଏ ଏହି ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନାରେ ବଶ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ, ତାକୁ ହିଁ ମନ୍ତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ; ହେ ରାଜନ୍, ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
12.83.46
पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४६ ॥
ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ଧର୍ମତଃ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଯୋଦ୍ଧା ଓ ନୀତିନିପୁଣ, ସେ ହିଁ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିବାର ଯୋଗ୍ୟ।
12.83.47
तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युख्यवरा महदीप्सवः ॥ १२.८३.४७ ॥
ତେଣୁ ଏହି ସବୁ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଭଲଭାବେ ସମ୍ମାନିତ, ରାଜ୍ୟର ଅଙ୍ଗ ଜାଣିଥିବା, ପ୍ରଧାନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛୁକ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରହିବା ଉଚିତ।
12.83.48
स्वासु प्रकृतिषु च्छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ १२.८३.४८ ॥
ନିଜ ରାଜ୍ୟାଙ୍ଗ ଓ ଶତ୍ରୁର ରାଜ୍ୟାଙ୍ଗରେ ଛିଦ୍ର ବା ଦୁର୍ବଳତା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଣାର ମୂଳରୁ ହିଁ ରାଜାଙ୍କ ରାଷ୍ଟ୍ର ବଢ଼େ।
12.83.49
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङगानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२.८३.४९ ॥
ଶତ୍ରୁ ତାହାର ଛିଦ୍ର ଦେଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଛିଦ୍ରରେ ଶତ୍ରୁକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। କଇଁଛ ଯେପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଲୁଚାଏ, ସେପରି ନିଜ ଫାଟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.83.50
मन्त्रग्राहा हि राजस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जन्गः ॥ १२.८३.५० ॥
ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ। ରାଜା ମନ୍ତ୍ରର ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ; ଅନ୍ୟମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ଅଙ୍ଗ, ଯେପରି ଜଙ୍ଘ।
12.83.51
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्न्तते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥ १२.८३.५१ ॥
ରାଜ୍ୟ ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ ମୂଳରେ ଥାଏ, ତାହାକୁ ମନ୍ତ୍ରର ସାର କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
12.83.52
संविनीयमदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृताः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १२.८३.५२ ॥
ମଦ, କ୍ରୋଧ, ଅଭିମାନ ଓ ଈର୍ଷାକୁ ସଂଯମ କରି, ସଦା ପଞ୍ଚ ଉପଧାଠାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ରହି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ।
12.83.53
तेषां त्रयाणां त्रिविधं विमर्शं ।
विबुध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च ।
निदर्शयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥ १२.८३.५३ ॥
ସେ ତିନି ଜଣଙ୍କର ତ୍ରିବିଧ ବିଚାର ବୁଝି, ମନ ସେଠାରେ ସ୍ଥିର କରି, ଶେଷ ମନ୍ତ୍ରଣା ସମୟରେ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଶତ୍ରୁର ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
12.83.54
धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे ।
द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम्।
निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्या ।
त्तं मन्त्रमार्गं प्रणयेदसक्तः ॥ १२.८३.५४ ॥
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ। ଫଳ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସମର୍ଥ ହେଲେ, ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ ସେ ମନ୍ତ୍ରମାର୍ଗ ପରିଚାଳନା କରିବା ଉଚିତ।
12.83.55
एवं सदा मन्त्रयितत्र्यमाहु ।
र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः।
तस्मात्तमेवं प्रणयेत्सदैव ।
मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ १२.८३.५५ ॥
ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରଣା ସର୍ବଦା କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥନିଶ୍ଚୟ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି। ଅତଏବ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଏକତ୍ର ରଖିବାରେ ସମର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ସର୍ବଦା ଏହିପରି ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍।
12.83.56
न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा ।
नान्धा जडाः स्त्री च नपुंसकाश्च।
न चात्र तिर्यक्च पुरो न पश्चा ।
न्नोर्ध्वं न चाधः प्रपरेत्कथंचित् ॥ १२.८३.५६ ॥
ବାମନ, କୁଜ, କୃଶ, ଖଞ୍ଜ, ଅନ୍ଧ, ଜଡ଼, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ନପୁଂସକ — ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଆଗରେ, ପଛରେ, ଉପରେ ବା ତଳେ କେହି ରହିବେ ନାହିଁ।
12.83.57
आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्यं ।
स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य सर्वा ।
न्संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥ १२.८३.५७ ॥
ଘରର ଉପରକୁ ଚଢ଼ି, କିମ୍ବା ସେହିପରି ଶୂନ୍ୟ, ଖୋଲା, କୁଶ-କାଶ ଘାସରହିତ ସ୍ଥାନରେ, ବାଣୀ ଓ ଅଙ୍ଗଚେଷ୍ଟାର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟର ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ୍।