महाभारत · अध्याय 12.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.83.1
सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशांपते ।
परिच्छदास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह ॥ १२.८३.१ ॥
हे प्रजापालका, सभासद, सहाय्यक आणि सुहृद, तसेच परिवार आणि अमात्य कसे असावेत, पितामहा?
12.83.2
ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥ १२.८३.२ ॥
लज्जाशील, संयमी, सत्य आणि सरळपणा असलेले, आणि योग्य प्रकारे बोलण्यास समर्थ असे लोकच तुमचे सभासद असावेत.
12.83.3
अमात्याश्चातिशूराश्च ब्रह्मण्याश्च बहुश्रुताः ।
सुसंतृष्टाश्च कौन्तेय महोत्साहाश्च कर्मसु ॥ १२.८३.३ ॥
हे कौन्तेया, अमात्य अत्यंत शूर, ब्राह्मणभक्त, बहुश्रुत, पूर्ण संतुष्ट आणि कर्मांत महान उत्साह असलेले असावेत.
12.83.4
एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत ॥ १२.८३.४ ॥
हे भारता, सर्व संकटांमध्ये अशाच सहाय्यकांची तू इच्छा धरावीस.
12.83.5
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ।
प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम् ॥ १२.८३.५ ॥
कुलीन पुरुष नेहमी सन्मानित असल्यास आपली शक्ती लपवत नाही; प्रसन्न असो वा अप्रसन्न, पीडित असो वा मारला गेलेला, जपला गेलेला तोच सेवा पुन्हा पुन्हा परत करतो.
12.83.6
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ १२.८३.६ ॥
कुलीन, देशातील, प्राज्ञ, रूपवान, बहुश्रुत, धीट आणि अनुरक्त असे लोकच तुमचे परिवार असावेत.
12.83.7
दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥ १२.८३.७ ॥
हीन कुळातील, लोभी, क्रूर आणि निर्लज्ज लोक, हे वत्सा, जोवर त्यांचे हात ओले आहेत तोवरच तुझी सेवा करतील.
12.83.8
कुलीनाञ्शीलसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ।
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैपिणः।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.८ ॥
राजाने नेहमी सर्व कामांत कुलीन, सदाचारी, खुणा ओळखणारे, दृढ, देशकालाचे नियम जाणणारे आणि स्वामीच्या कार्याचे हित इच्छिणारे मंत्री नेमावेत.
12.83.9
अर्थमानार्घसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियैः ।
यानर्थभाजो मन्येथास्तेते स्युः सुखभागिनः ॥ १२.८३.९ ॥
धन, मान, अर्घ्य, सत्कार आणि उच्च-नीच प्रिय भोगांनी ज्यांना तू लाभाचे भागीदार मानशील, तेच सुखाचे भागीदार होतील.
12.83.10
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वॄत्ताश्चरितव्रताः ।
नत्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ १२.८३.१० ॥
अभिन्न आचरणाचे, विद्वान, सदाचारी, व्रतनिष्ठ, नेहमी हित इच्छिणारे, उदार आणि सत्यवादी लोक तुला कधीही सोडणार नाहीत.
12.83.11
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः ॥ १२.८३.११ ॥
जे अनार्य, मंदबुद्धी, समय (मर्यादा) जाणत नाहीत, आणि जे मर्यादेतून च्युत झाले आहेत, त्यांच्यापासून तू दूर राहावेस.
12.83.12
नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ १२.८३.१२ ॥
एखादा गण सोडून दुसऱ्या एकाच्या बाजूने जाण्याची इच्छा करू नये; तसे घडल्यास, जो एकटा अनेकांपेक्षा श्रेष्ठ असेल त्याच्यासाठी तो गण सोडावा.
12.83.13
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥ १२.८३.१३ ॥
हे श्रेयाचे लक्षण आहे: ज्याच्यात पराक्रम दिसतो, जो कीर्तीला प्रधान मानतो आणि योग्य वेळी स्थिर राहतो.
12.83.14
समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.८३.१४ ॥
समर्थांचा सन्मान करणारा, स्पर्धेस अयोग्य लोकांशी स्पर्धा न करणारा, आणि काम, भय, क्रोध किंवा लोभामुळे धर्म सोडून न देणारा.
12.83.15
अमानी अत्यवाक्शक्तो जितात्मा मानसंयुतः ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थापरीक्षितः ॥ १२.८३.१५ ॥
गर्वरहित, वाक्चातुर्यात अति कुशल, आत्मजयी आणि मानयुक्त—तोच तुझा मंत्रसहाय्यक असावा; सर्व परिस्थितीत परीक्षिलेला.
12.83.16
कुलीनः कुलसंपन्नस्तितिक्षुर्दश आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ १२.८३.१६ ॥
कुलीन, उत्तम कुलात जन्मलेला, क्षमाशील, आत्मवान, शूर, कृतज्ञ आणि सत्यवादी—हे पार्था, हेच श्रेयाचे लक्षण आहे.
12.83.17
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२.८३.१७ ॥
असा वागणाऱ्या, समजूतदार माणसाचे शत्रूही शांत होतात आणि मित्र बनतात.
12.83.18
अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ १२.८३.१८ ॥
यानंतर, संयमी, प्रज्ञावान आणि समृद्धीची इच्छा करणाऱ्या राजाने अमात्यांच्या गुणदोषांची परीक्षा करावी.
12.83.19
संबन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः ॥ १२.८३.१९ ॥
नातेवाईक, विश्वासू, कुलीन, स्वदेशात जन्मलेले, न फितूर होणारे, विश्वासघात न करणारे आणि सर्व प्रकारे चांगली परीक्षा घेतलेले लोक यांच्याद्वारे.
12.83.20
यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूपता ॥ १२.८३.२० ॥
यवन कुळातील, वेदज्ञ, वंशपरंपरेने सेवा करणारे आणि अहंकारशून्य लोकांना, समृद्धी इच्छिणाऱ्या आणि राजा होऊ इच्छिणाऱ्या पुरुषाने नेमावे.
12.83.21
एषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुरागः स्थितिर्धृतिः ॥ १२.८३.२१ ॥
त्यांची बुद्धी विनयशील असते आणि स्वभावही चांगला असतो; त्यांच्यात तेज, धैर्य, क्षमा, शुचिता, अनुराग, स्थिरता आणि धृती असते.
12.83.22
परीक्ष्य च गुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजाऽर्थकारिणः ॥ १२.८३.२२ ॥
राजाने नेहमी त्यांच्या गुणांची परीक्षा घेऊन, प्रगल्भ स्वभावाचे, भार पेलण्यास समर्थ, पाच उपधांच्या कसोटीत उतरलेले आणि कार्य साधणारे लोक मंत्री म्हणून नेमावेत.
12.83.23
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्वसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥ १२.८३.२३ ॥
वाणीत समर्थ, वीर, वर्तनात कुशल, कुलीन, सत्त्वसंपन्न, संकेत जाणणारे आणि कठोर नसलेले लोक.
12.83.24
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन्कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.२४ ॥
हे राजा! देश व काळाचे नियम जाणणारे आणि धन्याच्या कार्याचे व हिताचे इच्छुक लोक यांना सर्व बाबींत नेहमी मंत्री नेमावे.
12.83.25
हीनतेजोभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम् ॥ १२.८३.२५ ॥
हीन तेजाच्या लोकांशी संबंधित असलेला माणूस कधीही निश्चित निर्णय घेऊ शकत नाही; सर्व कार्यांत तो निश्चितपणे संशय निर्माण करतो.
12.83.26
एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ १२.८३.२६ ॥
याचप्रमाणे अल्पश्रुत मंत्री, जरी तो चांगल्या कुलातील आणि धर्म-अर्थ-कामाने युक्त असला तरी, मंत्रणेची परीक्षा करण्यास समर्थ नसतो.
12.83.27
तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ १२.८३.२७ ॥
त्याचप्रमाणे कमी कुलातील माणूस, जरी तो बहुश्रुत असला तरी, नेत्याशिवायच्या माणसाप्रमाणे आंधळा होऊन विचारणीय कर्मांत मोहग्रस्त होतो.
12.83.28
यो वाऽप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम् ॥ १२.८३.२८ ॥
ज्याचा संकल्प अस्थिर आहे, तो बुद्धिमान, येणाऱ्या गोष्टी जाणणारा आणि उपाय जाणणारा असला तरी, ते कर्म दीर्घकाळ पूर्ण करण्यास समर्थ नसतो.
12.83.29
केवलात्पुनरादानात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परामर्शो विशेषणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ १२.८३.२९ ॥
केवळ पुन्हा पुन्हा कर्म हाती घेतल्याने कर्म सिद्ध होत नाही; येथे विशेष गोष्टी न ऐकलेल्या दुर्बुद्धीचा विचारही फलदायी होत नाही.
12.83.30
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ १२.८३.३० ॥
जो मंत्री अनुरक्त नाही त्याच्यावर विश्वास उत्पन्न होत नाही; म्हणून अनुरक्त नसलेल्या माणसासमोर मंत्रणा कधीही प्रकट करू नये.
12.83.31
व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥ १२.८३.३१ ॥
कुटिल तो मंत्र्यांसह मिळून राजाला निश्चितच त्रास देईल; वाऱ्याने केलेल्या छिद्रांतून शिरणारा अग्नी वृक्षाला जाळतो तसा.
12.83.32
संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात्प्रसीदति ॥ १२.८३.३२ ॥
संतप्त स्वामी एकदा एखाद्याला त्याच्या स्थानावरूनही हटवतो; रागाने शब्दांनी निंदा करतो; नंतर पुन्हा प्रसन्न होतो.
12.83.33
तानितान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ १२.८३.३३ ॥
अनुरक्त माणूस हे सर्व सहन करू शकतो; मंत्र्यांचा रागही वज्राच्या गडगडाटासारखा असू शकतो.
12.83.34
यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥ १२.८३.३४ ॥
परंतु जो स्वामीला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने ते शमवतो आणि सुखदुःखात समान राहतो, त्या माणसाला कार्यांबाबत विचारावे.
12.83.35
अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३५ ॥
कुटिल माणूस, राजाशी अनुरक्त असला, इतर गुणांनी संपन्न व बुद्धिमानही असला, तरी राजाची गुप्त मसलत ऐकण्यास योग्य नाही.
12.83.36
योऽमित्रैः सह संबद्धो न परान्बहुमन्यते ।
असुहृत्तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३६ ॥
जो शत्रूंशी संबद्ध असतो आणि इतरांना महत्त्व देत नाही, अशा माणसाला मित्र नसलेला समजावे; तो मसलत ऐकण्यास योग्य नाही.
12.83.37
अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
असुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३७ ॥
जो अज्ञानी, अशुद्ध, गर्विष्ठ, शत्रूची सेवा करणारा, बढाया मारणारा, मित्र नसलेला, क्रोधी आणि लोभी असेल, तो मंत्रणा ऐकण्यास योग्य नाही.
12.83.38
आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३८ ॥
नवागत जरी अनुरक्त, बहुश्रुत, सत्कारप्राप्त किंवा वाटा मिळालेला असला तरी तो मंत्रणा ऐकण्यास योग्य नाही.
12.83.39
विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत्पुरा ।
सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३९ ॥
ज्याचे वडील पूर्वी अधर्माने अपमानित झाले होते आणि नंतर सत्कारले जाऊन पुनर्स्थापित झाले, तोही मंत्रणा ऐकण्यास योग्य नाही.
12.83.40
यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४० ॥
लहानशा कामासाठीही मित्राने ज्याला बोलावले, आणि जो इतर गुणांनी युक्त असला, तरी तो मंत्रणा ऐकण्यास योग्य नाही.
12.83.41
कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४१ ॥
जो प्रशिक्षित प्रज्ञेचा, मेधावी, बुद्धिमान, स्वदेशीय, शुचि आणि सर्व कर्मांत शुद्ध आहे, तोच मंत्रणा ऐकण्यास योग्य आहे.
12.83.42
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४२ ॥
जो ज्ञान व विज्ञानाने संपन्न, प्रकृती जाणणारा, परांचा व स्वतःचा स्वभाव ओळखणारा, राजाचा मित्र आणि स्वतःसारखा आहे, तोच मंत्रणा ऐकण्यास योग्य आहे.
12.83.43
सत्यवाक्शीलसंपन्नो गन्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४३ ॥
जो सत्यवादी, शीलसंपन्न, गंभीर, लज्जाळू आणि मृदु असून पितृ-पितामहांच्या परंपरेतील असेल, तोच मंत्र ऐकण्यास योग्य आहे.
12.83.44
संतुष्टः संमतः सद्भिः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४४ ॥
जो समाधानी, सज्जनांनी सन्मानित, गर्विष्ठ, द्वेषार्ह किंवा पापी नसलेला, मंत्र व काळ जाणणारा, शूर असेल, तोच मंत्र ऐकण्यास योग्य आहे.
12.83.45
सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशम् ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥ १२.८३.४५ ॥
जो हे सर्व जग सांत्वनाने वश करण्यास समर्थ आहे, त्यालाच मंत्र द्यावा; हे राजा, दंड करू इच्छिणाऱ्यानेही तसेच करावे.
12.83.46
पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४६ ॥
नगरवासी व ग्रामवासी धर्मानुसार ज्याच्यावर विश्वास ठेवतात, जो योद्धा व नीतिकुशल आहे, तोच मंत्र ऐकण्यास योग्य आहे.
12.83.47
तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युख्यवरा महदीप्सवः ॥ १२.८३.४७ ॥
म्हणून या सर्व गुणांनी युक्त, चांगले सन्मानित, राज्याचे घटक जाणणारे, प्रमुख व श्रेष्ठ, महान कार्याची इच्छा बाळगणारे मंत्री असावेत.
12.83.48
स्वासु प्रकृतिषु च्छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ १२.८३.४८ ॥
स्वतःच्या राज्यांगांत व शत्रूच्या राज्यांगांत दोष पाहिले पाहिजेत; मंत्र्यांच्या मंत्राच्या मुळातूनच राजाचे राष्ट्र वाढते.
12.83.49
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङगानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२.८३.४९ ॥
शत्रूने याचे छिद्र पाहू नये; छिद्रांमध्ये शत्रूचा पाठलाग करावा. कासव जसे आपले अवयव लपवते, तसे स्वतःचे विवर रक्षावे.
12.83.50
मन्त्रग्राहा हि राजस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जन्गः ॥ १२.८३.५० ॥
राजाचे मंत्र ग्रहण करणारे ते बुद्धिमान मंत्री होत. राजा मंत्राचा दृढ किल्ला; इतर मंत्राचे अंग, जणू जांघा.
12.83.51
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्न्तते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥ १२.८३.५१ ॥
राज्य हे हेरांच्या मूलावर उभे असते, त्याला मंत्राचे सार म्हटले जाते. येथे मंत्री उपजीविकेसाठी स्वामीचे अनुसरण करतात.
12.83.52
संविनीयमदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृताः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १२.८३.५२ ॥
मद, क्रोध, मान आणि मत्सर संयमित करून, सदैव पाच उपधांच्या पलीकडे राहून, मंत्र्यांसह मंत्रणा करावी.
12.83.53
तेषां त्रयाणां त्रिविधं विमर्शं ।
विबुध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च ।
निदर्शयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥ १२.८३.५३ ॥
त्या तिघांचा त्रिविध विचार समजून घेऊन, मन तेथे स्थिर करून, अंतिम मंत्रणेच्या वेळी स्वतःचा निश्चय आणि शत्रूचा निश्चय दाखवावा.
12.83.54
धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे ।
द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम्।
निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्या ।
त्तं मन्त्रमार्गं प्रणयेदसक्तः ॥ १२.८३.५४ ॥
धर्म, अर्थ, काम जाणणाऱ्यांकडे जाऊन गुरू आणि ब्राह्मणाला विचारावे. फलासाठी गुंतून, त्याने निश्चय केला आणि समर्थ झाला तेव्हा, अनासक्त होऊन त्या मंत्रमार्गाचे संचालन करावे.
12.83.55
एवं सदा मन्त्रयितत्र्यमाहु ।
र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः।
तस्मात्तमेवं प्रणयेत्सदैव ।
मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ १२.८३.५५ ॥
अशा प्रकारे मंत्रणा नेहमी करावी, असे मंत्रतत्त्व आणि अर्थनिश्चय जाणणारे सांगतात. म्हणून प्रजेला एकत्र राखण्यास समर्थ अशी मंत्रणा नेहमी याच प्रकारे चालवावी.
12.83.56
न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा ।
नान्धा जडाः स्त्री च नपुंसकाश्च।
न चात्र तिर्यक्च पुरो न पश्चा ।
न्नोर्ध्वं न चाधः प्रपरेत्कथंचित् ॥ १२.८३.५६ ॥
बुटके, कुबडे, कृश, लंगडे, आंधळे, मूर्ख, स्त्रिया आणि नपुंसक यांपैकी कोणीही कोणत्याही प्रकारे प्रवेश करू नये; येथे आडवे, पुढे, मागे, वर किंवा खाली कोणीही नसावे.
12.83.57
आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्यं ।
स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य सर्वा ।
न्संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥ १२.८३.५७ ॥
घराच्या माळ्यावर चढून, किंवा तसेच रिकाम्या, मोकळ्या, कुश-काश गवत नसलेल्या जागी, बोलण्यातील व अंगचेष्टांतील सर्व दोष टाळून, योग्य वेळी कार्याची मंत्रणा करावी.