มหาภารตะ · อัธยายะ 12.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.83.1
सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशांपते ।
परिच्छदास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह ॥ १२.८३.१ ॥
ข้าแต่ปู่ ผู้เป็นใหญ่แห่งประชาชน สมาชิกของที่ประชุม ผู้ช่วยและมิตรผู้หวังดี รวมทั้งบริวารและอำมาตย์ควรเป็นเช่นไรเล่า
12.83.2
ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥ १२.८३.२ ॥
ผู้ที่ถ่อมตน สำรวมตน ประกอบด้วยความจริงและความซื่อตรง และสามารถกล่าวได้อย่างถูกต้อง ผู้เหล่านั้นควรเป็นสมาชิกของที่ประชุมของท่าน
12.83.3
अमात्याश्चातिशूराश्च ब्रह्मण्याश्च बहुश्रुताः ।
सुसंतृष्टाश्च कौन्तेय महोत्साहाश्च कर्मसु ॥ १२.८३.३ ॥
ข้าแต่กุนตีบุตร ขอให้อำมาตย์ของท่านกล้าหาญยิ่งนัก เคารพพราหมณ์ มีความรู้มาก พอใจอย่างยิ่ง และมีความกระตือรือร้นอย่างมากในการงาน
12.83.4
एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत ॥ १२.८३.४ ॥
ข้าแต่ทายาทแห่งภรต ในทุกความทุกข์ยาก ท่านควรแสวงหาผู้ช่วยเหล่านี้นั่นเอง
12.83.5
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ।
प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम् ॥ १२.८३.५ ॥
ผู้มีตระกูลสูงที่ได้รับการเคารพอยู่เสมอ ย่อมไม่ปกปิดความสามารถของตน ไม่ว่าจะพอใจหรือไม่พอใจ ถูกบีบคั้นหรือแม้ถูกทำลาย เมื่อได้รับการทะนุถนอม เขาย่อมตอบแทนการรับใช้นั้นกลับคืนมามากมายเช่นเดียวกัน
12.83.6
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ १२.८३.६ ॥
ผู้ที่มีตระกูลสูง เกิดในแผ่นดินนั้น มีปัญญา งดงาม มีความรู้มาก กล้าหาญ และจงรักภักดี ผู้เหล่านั้นควรเป็นบริวารของท่าน
12.83.7
दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥ १२.८३.७ ॥
ข้าแต่ลูกรัก ผู้ที่มีตระกูลต่ำ โลภ โหดร้าย และไร้ยางอาย จะรับใช้ท่านเพียงตราบเท่าที่มือของพวกเขายังชุ่มชื้นเท่านั้น
12.83.8
कुलीनाञ्शीलसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ।
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैपिणः।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.८ ॥
ในกิจการทั้งปวง พระราชาควรแต่งตั้งอำมาตย์ที่มีตระกูลสูง ประพฤติดีงาม เข้าใจท่าทางและสัญญาณ มั่นคงแน่วแน่ รู้กฎเกณฑ์แห่งสถานที่และกาลเวลา และปรารถนาความเจริญของกิจการของนาย อยู่เสมอ
12.83.9
अर्थमानार्घसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियैः ।
यानर्थभाजो मन्येथास्तेते स्युः सुखभागिनः ॥ १२.८३.९ ॥
ผู้ที่ท่านเห็นว่าเป็นผู้มีส่วนในประโยชน์ ด้วยทรัพย์ เกียรติยศ เครื่องบูชา ความเคารพนับถือ และความสุขสบายทั้งสูงและต่ำที่น่าพอใจ ผู้เหล่านั้นจะได้เป็นผู้มีส่วนในความสุข
12.83.10
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वॄत्ताश्चरितव्रताः ।
नत्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ १२.८३.१० ॥
ผู้ที่มีความประพฤติไม่แตกแยก เป็นผู้รู้ มีความประพฤติดี รักษาคำปฏิญาณ ปรารถนาความดีของท่านอยู่เสมอ ไม่ต่ำช้า และพูดความจริง ผู้เหล่านั้นจะไม่ละทิ้งท่านเลย
12.83.11
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः ॥ १२.८३.११ ॥
คนไร้ตระกูลที่มีใจทราม ไม่รู้ข้อตกลงที่ตกลงกันไว้ ท่านควรหลีกเลี่ยงพวกเขา และควรหลีกเลี่ยงผู้ที่ผิดสัญญาที่ตกลงกันไว้ด้วยเช่นกัน
12.83.12
नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ १२.८३.१२ ॥
ไม่ควรปรารถนาจะละทิ้งหมู่คณะแล้วไปเข้าข้างคนเพียงคนเดียว หากเกิดกรณีเช่นนั้นขึ้น และคนคนเดียวดีกว่าคนหมู่มาก จึงอาจละทิ้งหมู่คณะเพื่อเห็นแก่เขาได้
12.83.13
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥ १२.८३.१३ ॥
นี่คือเครื่องหมายแห่งความเป็นเลิศ คือผู้ที่มีความกล้าหาญปรากฏให้เห็น ผู้ที่ให้ความสำคัญแก่เกียรติยศเป็นอันดับแรก และผู้ที่ยืนหยัดมั่นคงในเวลาอันควร
12.83.14
समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.८३.१४ ॥
ผู้ที่เคารพผู้มีความสามารถ ไม่แข่งขันกับผู้ที่ไม่ควรเป็นคู่แข่ง และไม่ละทิ้งธรรมเพราะความปรารถนา ความกลัว ความโกรธ หรือความโลภ
12.83.15
अमानी अत्यवाक्शक्तो जितात्मा मानसंयुतः ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थापरीक्षितः ॥ १२.८३.१५ ॥
ขอให้เขาเป็นผู้ช่วยด้านการปรึกษาของท่าน ผู้ปราศจากความถือตัว พูดได้อย่างยอดเยี่ยม ข่มใจตนได้ มีเกียรติ และได้รับการทดสอบในทุกสถานการณ์
12.83.16
कुलीनः कुलसंपन्नस्तितिक्षुर्दश आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ १२.८३.१६ ॥
ผู้มีตระกูลดี มาจากสกุลอันประเสริฐ อดทน ข่มใจตนได้ กล้าหาญ รู้คุณ และซื่อสัตย์ ข้าแต่ปฤถาบุตร นี่คือเครื่องหมายแห่งความเป็นเลิศ
12.83.17
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२.८३.१७ ॥
สำหรับบุรุษผู้ประพฤติเช่นนี้และรู้แจ้ง ศัตรูย่อมสงบลง และย่อมกลายเป็นมิตรเช่นกัน
12.83.18
अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ १२.८३.१८ ॥
ภายหลังจากนั้น พระราชาผู้สำรวมตน มีปัญญาอันสำเร็จแล้ว และปรารถนาความเจริญ ควรทดสอบคุณและโทษของอำมาตย์ทั้งหลาย
12.83.19
संबन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः ॥ १२.८३.१९ ॥
โดยญาติพี่น้อง บุคคลที่ไว้วางใจได้ ผู้มีตระกูลสูงที่เกิดในแผ่นดินของตน ผู้ซื้อด้วยสินจ้างไม่ได้ ผู้ไม่ทรยศ และผู้ได้รับการทดสอบอย่างทั่วถึงในทุกด้าน
12.83.20
यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूपता ॥ १२.८३.२० ॥
ผู้สืบเชื้อสายยวนะ ผู้ศึกษาพระเวท ผู้เป็นข้ารับใช้สืบตระกูล และผู้ไม่ถือตัวเช่นกัน ผู้เหล่านี้ควรได้รับการแต่งตั้งโดยบุรุษที่ปรารถนาความเจริญและต้องการเป็นกษัตริย์
12.83.21
एषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुरागः स्थितिर्धृतिः ॥ १२.८३.२१ ॥
ความคิดของคนเหล่านี้ได้รับการฝึกฝนให้ทำตามคำสั่ง และธรรมชาติของเขาก็ดีงามด้วย พวกเขามีความรุ่งโรจน์ ความมั่นคง ความอดทน ความบริสุทธิ์ ความจงรักภักดี ความหนักแน่น และความแน่วแน่
12.83.22
परीक्ष्य च गुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजाऽर्थकारिणः ॥ १२.८३.२२ ॥
พระราชาควรตรวจสอบคุณสมบัติของบุคคลอยู่เสมอ แล้วแต่งตั้งผู้มีจิตใจสุขุมเติบใหญ่ ผู้แบกรับภาระได้ ผู้พ้นจากการทดสอบทั้งห้าแห่งความหลอกลวง และผู้สามารถปฏิบัติกิจการได้ผลเป็นอาจารย์ที่ปรึกษา
12.83.23
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्वसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥ १२.८३.२३ ॥
ผู้มีวาจาคมคาย สามารถกล่าวได้อย่างดี กล้าหาญ ชำนาญในการประพฤติ เกิดในตระกูลสูง เปี่ยมด้วยความกล้า รู้จักสัญญาณ และไม่โหดร้าย
12.83.24
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन्कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.२४ ॥
ข้าแต่พระราชา ควรแต่งตั้งที่ปรึกษาในทุกกิจการเป็นนิตย์ ผู้รู้กฎเกณฑ์ของสถานที่และกาลเวลา และผู้ปรารถนาความเจริญของกิจการของนายเหนือหัว
12.83.25
हीनतेजोभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम् ॥ १२.८३.२५ ॥
ผู้ที่คบหากับผู้มีความรุ่งโรจน์น้อย ย่อมไม่มีวันตัดสินใจได้มั่นคง แน่แท้ว่าเขาย่อมก่อให้เกิดความสงสัยในทุกการกระทำ
12.83.26
एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ १२.८३.२६ ॥
เช่นเดียวกัน ที่ปรึกษาที่มีความรู้น้อย แม้จะเกิดในตระกูลดีงามและประกอบด้วยธรรม ทรัพย์ และกามสุข ก็ไม่สามารถทดสอบคำปรึกษาได้
12.83.27
तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ १२.८३.२७ ॥
เช่นเดียวกัน ผู้ที่เกิดในตระกูลต่ำ แม้จะมีความรู้มาก ย่อมงุนงงในกิจการที่ต้องพิจารณาไตร่ตรอง เหมือนคนตาบอดที่ปราศจากผู้นำทาง
12.83.28
यो वाऽप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम् ॥ १२.८३.२८ ॥
ผู้ที่มีความตั้งใจไม่มั่นคง แม้จะฉลาด เข้าใจสิ่งที่มาถึงได้รวดเร็ว และรู้วิธีการ ก็ไม่สามารถนำกิจการให้สำเร็จได้ยาวนาน
12.83.29
केवलात्पुनरादानात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परामर्शो विशेषणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ १२.८३.२९ ॥
การกระทำย่อมไม่สำเร็จเพียงเพราะหยิบขึ้นทำซ้ำแล้วซ้ำอีก และการไตร่ตรองของคนที่มีจิตชั่วร้ายและยังไม่ได้เรียนรู้ความแตกต่างในโลกนี้ ย่อมไม่สำเร็จเช่นกัน
12.83.30
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ १२.८३.३० ॥
ความไว้วางใจย่อมไม่เกิดขึ้นในที่ปรึกษาผู้ไม่จงรักภักดี เพราะฉะนั้น ไม่ควรเปิดเผยคำปรึกษาแก่ผู้ที่ไม่จงรักภักดีเลย
12.83.31
व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥ १२.८३.३१ ॥
ผู้คดโกงที่ร่วมกับที่ปรึกษาย่อมก่อความทุกข์ให้พระราชาได้อย่างแน่นอน เหมือนไฟที่เข้าไปทางช่องที่ลมเปิดไว้ แล้วเผาต้นไม้
12.83.32
संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात्प्रसीदति ॥ १२.८३.३२ ॥
นายผู้โกรธเกรี้ยวบางครั้งถึงกับปลดคนออกจากตำแหน่ง ตำหนิด้วยถ้อยคำรุนแรง แล้วภายหลังก็สงบลงและพอใจอีก
12.83.33
तानितान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ १२.८३.३३ ॥
ผู้จงรักภักดีย่อมอดทนต่อสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดได้ ส่วนความโกรธของที่ปรึกษาอาจรุนแรงเหมือนเสียงฟ้าผ่า
12.83.34
यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥ १२.८३.३४ ॥
แต่ควรปรึกษากิจการกับผู้ที่ปลอบโยนความโกรธเหล่านั้นด้วยความปรารถนาจะทำให้นายพอใจ และยังคงสงบใจทั้งในสุขและทุกข์ ผู้นั้นเท่านั้น
12.83.35
अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३५ ॥
ผู้คดโกง แม้จะจงรักภักดีต่อพระราชาและประกอบด้วยคุณธรรมอื่นและปัญญา ก็ยังไม่สมควรฟังคำปรึกษาลับของพระราชา
12.83.36
योऽमित्रैः सह संबद्धो न परान्बहुमन्यते ।
असुहृत्तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३६ ॥
ผู้ที่ผูกพันกับศัตรูและไม่ให้เกียรติผู้อื่น ควรรู้ว่าเป็นผู้ไม่ใช่มิตรเช่นนั้น เขาไม่สมควรฟังคำปรึกษา
12.83.37
अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
असुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३७ ॥
ผู้ไม่รู้ ไม่บริสุทธิ์ หยิ่งยโส รับใช้ศัตรู คุยโม้ ไม่ใช่มิตร โกรธง่าย และโลภ บุคคลเช่นนี้ไม่สมควรฟังคำปรึกษา
12.83.38
आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३८ ॥
ผู้มาใหม่ แม้จะจงรักภักดี มีความรู้มาก ได้รับการยกย่อง หรือได้รับส่วนแบ่ง ก็ยังไม่สมควรฟังคำปรึกษา
12.83.39
विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत्पुरा ।
सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३९ ॥
ผู้ที่บิดาเคยถูกกระทำผิดด้วยวิธีอธรรมในกาลก่อน และภายหลังได้รับการยกย่องและแต่งตั้งขึ้นใหม่ แม้ผู้นั้นก็ยังไม่สมควรฟังคำปรึกษา
12.83.40
यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४० ॥
ผู้ที่มิตรเรียกให้มาทำงานเพียงเล็กน้อย และประกอบด้วยคุณธรรมอื่นอีก แม้ผู้นั้นก็ยังไม่สมควรฟังคำปรึกษา
12.83.41
कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४१ ॥
ผู้มีปัญญาที่ฝึกฝนแล้ว มีสติปัญญา รอบคอบ เป็นคนพื้นเมืองของแผ่นดิน บริสุทธิ์ และซื่อตรงในการงานทั้งปวง ผู้เช่นนั้นควรแก่การฟังคำปรึกษา
12.83.42
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४२ ॥
ผู้ประกอบด้วยความรู้และวิจารณญาณ รู้ธรรมชาติของสรรพสิ่ง เข้าใจทั้งผู้อื่นและตนเอง เป็นมิตรของพระราชาและเสมอด้วยตน ผู้เช่นนั้นควรแก่การฟังคำปรึกษา
12.83.43
सत्यवाक्शीलसंपन्नो गन्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४३ ॥
ผู้พูดความจริง ประกอบด้วยความประพฤติดี ลึกซึ้ง รู้จักความละอาย อ่อนโยน และสืบสายตระกูลบิดาและปู่ย่ามา ผู้เช่นนั้นควรแก่การฟังคำปรึกษา
12.83.44
संतुष्टः संमतः सद्भिः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४४ ॥
ผู้สันโดษ เป็นที่นับถือของคนดี ไม่ทะนงตน ไม่เกลียดชังหรือทำชั่ว รู้จักคำปรึกษาและรู้จังหวะเวลา และกล้าหาญ ผู้เช่นนั้นควรแก่การฟังคำปรึกษา
12.83.45
सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशम् ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥ १२.८३.४५ ॥
แก่ผู้ที่สามารถนำโลกทั้งสิ้นนี้มาอยู่ในอำนาจด้วยการปลอบประโลม พึงให้คำปรึกษา และแก่ผู้ที่ปรารถนาจะลงทัณฑ์ก็เช่นกัน ข้าแต่พระราชา
12.83.46
पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४६ ॥
ผู้ที่ชาวเมืองและชาวชนบทวางใจไว้โดยชอบธรรม เป็นนักรบและชำนาญในการปกครอง ผู้เช่นนั้นควรแก่การฟังคำปรึกษา
12.83.47
तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युख्यवरा महदीप्सवः ॥ १२.८३.४७ ॥
เพราะฉะนั้น เสนาอำมาตย์ควรประกอบด้วยคุณเหล่านี้ทั้งหมด ได้รับการยกย่องอย่างดี รู้องค์ประกอบของแผ่นดิน เป็นประธานและเลิศกว่าผู้อื่น และปรารถนาสิ่งอันยิ่งใหญ่
12.83.48
स्वासु प्रकृतिषु च्छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ १२.८३.४८ ॥
พึงสังเกตจุดอ่อนทั้งในองค์ประกอบของแผ่นดินของตนเองและของศัตรู เพราะแผ่นดินของพระราชาย่อมเจริญรุ่งเรืองจากรากฐานแห่งคำปรึกษาของเสนาอำมาตย์
12.83.49
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङगानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२.८३.४९ ॥
ศัตรูไม่ควรเห็นจุดอ่อนของพระองค์ แต่ควรแสวงหาจุดอ่อนของศัตรู เหมือนเต่าซ่อนอวัยวะของตน พึงคุ้มครองช่องว่างของตนเอง
12.83.50
मन्त्रग्राहा हि राजस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जन्गः ॥ १२.८३.५० ॥
ผู้รับคำปรึกษาของพระราชาคือเสนาอำมาตย์ผู้มีปัญญา พระราชาเป็นที่มั่นคงแห่งคำปรึกษา ส่วนผู้อื่นเป็นอวัยวะของคำปรึกษา เหมือนขาทั้งสอง
12.83.51
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्न्तते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥ १२.८३.५१ ॥
กล่าวกันว่าแผ่นดินมีรากอยู่ที่การส่งจารชน และนั่นคือแก่นแท้ของคำปรึกษา ในที่นี้เสนาอำมาตย์ติดตามเจ้านายของตนเพื่อการดำรงชีพ
12.83.52
संविनीयमदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृताः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १२.८३.५२ ॥
เมื่อควบคุมความมัวเมา ความโกรธ ความทะนงตน และความอิจฉาได้แล้ว และดำรงอยู่เหนือการทดสอบทั้งห้าเป็นนิจ พึงปรึกษาหารือร่วมกับเสนาอำมาตย์
12.83.53
तेषां त्रयाणां त्रिविधं विमर्शं ।
विबुध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च ।
निदर्शयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥ १२.८३.५३ ॥
เมื่อเข้าใจการพิจารณาสามประการของผู้ทั้งสามนั้นแล้ว และตั้งจิตไว้ที่การพิจารณาเหล่านั้น พึงเปิดเผยความตั้งใจของตนและความตั้งใจของศัตรูในเวลาปรึกษาครั้งสุดท้าย
12.83.54
धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे ।
द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम्।
निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्या ।
त्तं मन्त्रमार्गं प्रणयेदसक्तः ॥ १२.८३.५४ ॥
พึงเข้าหาผู้รู้ธรรม ทรัพย์ และกามแล้วถาม และถามอาจารย์กับพราหมณ์ ผู้มุ่งหมายผลลัพธ์ เมื่อเขาได้ข้อสรุปและมีความสามารถแล้ว พึงดำเนินตามแนวทางคำปรึกษานั้นโดยไม่ยึดติด
12.83.55
एवं सदा मन्त्रयितत्र्यमाहु ।
र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः।
तस्मात्तमेवं प्रणयेत्सदैव ।
मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ १२.८३.५५ ॥
ผู้รู้ความจริงและความหมายที่แน่นอนของคำปรึกษากล่าวว่า การปรึกษาหารือควรทำเช่นนี้เสมอ เพราะฉะนั้น คำปรึกษาที่สามารถรวบรวมประชาชนไว้ได้ ควรดำเนินไปเช่นนี้เสมอ
12.83.56
न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा ।
नान्धा जडाः स्त्री च नपुंसकाश्च।
न चात्र तिर्यक्च पुरो न पश्चा ।
न्नोर्ध्वं न चाधः प्रपरेत्कथंचित् ॥ १२.८३.५६ ॥
คนแคระ คนหลังค่อม คนผอมโซ คนง่อย คนตาบอด คนโง่เขลา สตรี และขันที ไม่ควรให้เข้ามาโดยเด็ดขาด และไม่ควรให้ผู้ใดยืนขวางอยู่ตรงนี้ ไม่ว่าจะอยู่ข้างหน้า ข้างหลัง เบื้องบน หรือเบื้องล่าง
12.83.57
आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्यं ।
स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य सर्वा ।
न्संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥ १२.८३.५७ ॥
พึงขึ้นไปบนดาดฟ้าของเรือนหรือที่โล่งว่างเช่นกัน ซึ่งปราศจากหญ้ากุศะและกาศะ พึงละเว้นข้อบกพร่องทั้งปวงทางวาจาและท่าทาง แล้วปรึกษาเรื่องนั้นในเวลาที่เหมาะสม