ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.83.1
सभासदः सहायाश्च सुहृदश्च विशांपते ।
परिच्छदास्तथाऽमात्याः कीदृशाः स्युः पितामह ॥ १२.८३.१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਕ, ਸਭਾਸਦ, ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਨ ਤੇ ਅਮਾਤਯ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਾਮਹ?
12.83.2
ह्रीनिषेवास्तथा दान्ताः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥ १२.८३.२ ॥
ਲੱਜਾਵਾਨ, ਸੰਜਮੀ, ਸੱਚ ਤੇ ਸਿੱਧੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ — ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭਾਸਦ ਹੋਣ।
12.83.3
अमात्याश्चातिशूराश्च ब्रह्मण्याश्च बहुश्रुताः ।
सुसंतृष्टाश्च कौन्तेय महोत्साहाश्च कर्मसु ॥ १२.८३.३ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਅਮਾਤਯ ਬਹੁਤ ਸੂਰਬੀਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।
12.83.4
एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत ॥ १२.८३.४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਾਰੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੀਂ।
12.83.5
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ।
प्रसन्नमप्रसन्नं वा पीडितं हतमेव वा।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेव ह्यनुपालितम् ॥ १२.८३.५ ॥
ਕੁਲੀਨ ਪੁਰਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਂਦਾ; ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾਰਾਜ਼, ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਉਹ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਉਹੀ ਸੇਵਾ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
12.83.6
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ १२.८३.६ ॥
ਕੁਲੀਨ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਮੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ — ਉਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੋਣ।
12.83.7
दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥ १२.८३.७ ॥
ਨੀਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਲੋਭੀ, ਕਰੂਰ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਲੋਕ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਗਿੱਲੇ ਹਨ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ।
12.83.8
कुलीनाञ्शीलसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ।
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैपिणः।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.८ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲੀਨ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਇਸ਼ਾਰੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਹਿੱਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.83.9
अर्थमानार्घसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियैः ।
यानर्थभाजो मन्येथास्तेते स्युः सुखभागिनः ॥ १२.८३.९ ॥
ਧਨ, ਮਾਣ, ਅਰਘ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਪਿਆਰੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਲਾਭ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸਮਝੇਂ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋਣਗੇ।
12.83.10
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वॄत्ताश्चरितव्रताः ।
नत्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ १२.८३.१० ॥
ਅਖੰਡ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸਦਾਚਾਰੀ, ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਸਦਾ ਹਿਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ, ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਣਗੇ।
12.83.11
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः परिजुगुप्सेथा ये चापि समयच्युताः ॥ १२.८३.११ ॥
ਜੋ ਅਨਾਰਯ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਸਮਾਂ (ਮਰਿਆਦਾ) ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਰਿਆਦਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਦੂਰ ਰਹਿ।
12.83.12
नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ १२.८३.१२ ॥
ਇੱਕ ਗਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਗਣ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
12.83.13
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥ १२.८३.१३ ॥
ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ: ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
12.83.14
समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.८३.१४ ॥
ਸਮਰੱਥਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਅਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਾਮ, ਡਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਲੋਭ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ।
12.83.15
अमानी अत्यवाक्शक्तो जितात्मा मानसंयुतः ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थापरीक्षितः ॥ १२.८३.१५ ॥
ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਸਮਰੱਥ, ਆਤਮ-ਜਿੱਤੂ ਅਤੇ ਮਾਣ ਵਾਲਾ—ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਆ ਹੋਇਆ।
12.83.16
कुलीनः कुलसंपन्नस्तितिक्षुर्दश आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ १२.८३.१६ ॥
ਕੁਲੀਨ, ਉੱਤਮ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਆਤਮਵਾਨ, ਸੂਰਮਾ, ਕ੍ਰਿਤਗਿਆ ਅਤੇ ਸੱਚਾ—ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
12.83.17
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२.८३.१७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ, ਸਿਆਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.83.18
अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणम् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ १२.८३.१८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਜਮੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਪਰਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.83.19
संबन्धिपुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वशः सुपरीक्षितैः ॥ १२.८३.१९ ॥
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ।
12.83.20
यौनाः श्रौतास्तथा मौलास्तथैवाप्यनहंकृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूपता ॥ १२.८३.२० ॥
ਯਵਨ ਕੁਲ ਦੇ, ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਪੁਰਖ ਨੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.83.21
एषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृतिश्चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुरागः स्थितिर्धृतिः ॥ १२.८३.२१ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਮਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ, ਧੀਰਜ, ਖਿਮਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਪਿਆਰ, ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਤਾ ਹੈ।
12.83.22
परीक्ष्य च गुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजाऽर्थकारिणः ॥ १२.८३.२२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ, ਪਰਿਪੱਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ ਉਪਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਸਾਧਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.83.23
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्वसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥ १२.८३.२३ ॥
ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ, ਬਹਾਦਰ, ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਸ਼ਾਰੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ।
12.83.24
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजन्कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२.८३.२४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.83.25
हीनतेजोभिसंसृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयम् ॥ १२.८३.२५ ॥
ਹੀਣ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਕਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ੱਕ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.83.26
एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ १२.८३.२६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.83.27
तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ १२.८३.२७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਵੇਂ ਕੁਲ ਦਾ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਆਗੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰਨ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.83.28
यो वाऽप्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म प्रापयितुं चिरम् ॥ १२.८३.२८ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕੰਮ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.83.29
केवलात्पुनरादानात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परामर्शो विशेषणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ १२.८३.२९ ॥
ਕੇਵਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਮ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੁਰਮਤੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.83.30
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो नोपपद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ १२.८३.३० ॥
ਜਿਹੜਾ ਮੰਤਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਲਾਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
12.83.31
व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहितच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥ १२.८३.३१ ॥
ਕੁਟਿਲ ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇਗਾ; ਹਵਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਛੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੜ ਕੇ ਅੱਗ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ ਵਾਂਗ।
12.83.32
संक्रुद्धश्चैकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धः पुनः पश्चात्प्रसीदति ॥ १२.८३.३२ ॥
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਮਾਲਕ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਝਿੜਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.83.33
तानितान्यनुरक्तेन शक्यानि हि तितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ १२.८३.३३ ॥
ਅਨੁਰਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.83.34
यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥ १२.८३.३४ ॥
ਪਰ ਜੋ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.83.35
अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३५ ॥
ਕੁਟਿਲ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਰਕਤ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.83.36
योऽमित्रैः सह संबद्धो न परान्बहुमन्यते ।
असुहृत्तादृशो ज्ञेयो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३६ ॥
ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਲਾਹ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.83.37
अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
असुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३७ ॥
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਹੰਕਾਰੀ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖ਼ੀਆਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.83.38
आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३८ ॥
ਨਵਾਂ ਆਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਵੇਂ ਅਨੁਰਾਗੀ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ, ਸਤਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.83.39
विधर्मतो विप्रकृतः पिता यस्याभवत्पुरा ।
सत्कृतः स्थापितः सोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.३९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.83.40
यः स्वल्पेनापि कार्येण सुहृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४० ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਲਈ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.83.41
कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४१ ॥
ਜੋ ਸਿੱਖਿਅਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਮੇਧਾਵੀ, ਸਿਆਣਾ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਸੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ।
12.83.42
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४२ ॥
ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ।
12.83.43
सत्यवाक्शीलसंपन्नो गन्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४३ ॥
ਜੋ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ, ਗੰਭੀਰ, ਲਜ੍ਜਾਵਾਨ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਹੋਵੇ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
12.83.44
संतुष्टः संमतः सद्भिः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४४ ॥
ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਹੰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਸੂਰਮਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
12.83.45
सर्वलोकमिमं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशम् ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥ १२.८३.४५ ॥
ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੰਡ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.83.46
पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२.८३.४६ ॥
ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
12.83.47
तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युख्यवरा महदीप्सवः ॥ १२.८३.४७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਨ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.83.48
स्वासु प्रकृतिषु च्छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणां मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ १२.८३.४८ ॥
ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਰਾਜ-ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
12.83.49
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङगानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२.८३.४९ ॥
ਵੈਰੀ ਉਸਦਾ ਛਿਦਰ ਨਾ ਵੇਖੇ; ਛਿਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਪਾੜ ਬਚਾਵੇ।
12.83.50
मन्त्रग्राहा हि राजस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरे जन्गः ॥ १२.८३.५० ॥
ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਸਲਾਹ ਦਾ ਪੱਕਾ ਕਿਲਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅੰਗ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਟਾਂ।
12.83.51
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्न्तते वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥ १२.८३.५१ ॥
ਰਾਜ ਭੇਤੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਾ ਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੰਤਰੀ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.83.52
संविनीयमदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृताः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १२.८३.५२ ॥
ਮਦ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਪੰਜ ਉਪਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.83.53
तेषां त्रयाणां त्रिविधं विमर्शं ।
विबुध्य चित्तं विनिवेश्य तत्र।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च ।
निदर्शयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥ १२.८३.५३ ॥
ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨ ਉੱਥੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅੰਤਿਮ ਸਲਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਦਿਖਾਵੇ।
12.83.54
धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे ।
द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तरार्थम्।
निष्ठा कृता तेन यदा सहः स्या ।
त्तं मन्त्रमार्गं प्रणयेदसक्तः ॥ १२.८३.५४ ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਲਈ ਲੱਗ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਚਲਾਵੇ।
12.83.55
एवं सदा मन्त्रयितत्र्यमाहु ।
र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः।
तस्मात्तमेवं प्रणयेत्सदैव ।
मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ १२.८३.५५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੰਤਰ ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਲਾਹ ਸਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.83.56
न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा ।
नान्धा जडाः स्त्री च नपुंसकाश्च।
न चात्र तिर्यक्च पुरो न पश्चा ।
न्नोर्ध्वं न चाधः प्रपरेत्कथंचित् ॥ १२.८३.५६ ॥
ਬੌਣੇ, ਕੁਬੜੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਲੰਗੜੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਮੂਰਖ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਹੀਜੜੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇੱਥੇ ਆੜਾ, ਅੱਗੇ, ਪਿੱਛੇ, ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.83.57
आरुह्य वा वेश्म तथैव शून्यं ।
स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य सर्वा ।
न्संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥ १२.८३.५७ ॥
ਘਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨਸਾਨ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਕੁਸ਼-ਕਾਸ਼ ਘਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੁਕਸ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।