মহাভারত · অধ্যায় 12.84

12.84.1

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.८४.१ ॥

এখানেও মানুষ এই প্রাচীন ইতিহাসটি বলে থাকেন — বৃহস্পতি ও শক্রের (ইন্দ্রের) সংলাপ, হে যুধিষ্ঠির।

किंस्विदेकपढं ब्रह्मन्पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.२ ॥

হে ব্রহ্মন্, কোন একটি মাত্র পদ (আচরণ) সম্যকভাবে পালন করলে মানুষ সর্বভূতের প্রমাণ হয়ে মহৎ যশ লাভ করে?

सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.३ ॥

হে শক্র, সান্ত্বনাই (মৃদু বাক্য ও কোমলতা) সেই একটি পদ; যে মানুষ তা সম্যকভাবে পালন করে সে সর্বভূতের প্রমাণ হয়ে মহৎ যশ লাভ করে।

एतदेकपदं शक्र सर्वलोकसुखावहम् ।
आचरन्सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा ॥ १२.८४.४ ॥

হে শক্র, এটাই সেই একটি পদ যা সর্বলোকে সুখ আনে; যে এটি পালন করে সে সর্বভূতের মধ্যে সর্বদা প্রিয় হয়।

यो हि नाभाषते किंचित्सर्वदा भुकुटीमुखः ।
द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन् ॥ १२.८४.५ ॥

যে সর্বদা ভ্রূকুটি করে কিছুই বলে না, সে জীবদের কাছে দ্বেষের পাত্র হয়; যে এখানে সান্ত্বনা আচরণ করে না, সেও তেমনই।

यस्तु सर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते ।
स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोकः प्रसीदति ॥ १२.८४.६ ॥

কিন্তু যে সব কিছু ভালো করে দেখে প্রথমে কথা বলে এবং হাসিমুখে আলাপ করে, তার লোক প্রসন্ন হয়।

दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् ।
न प्रीणयति भूतानि निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १२.८४.७ ॥

সান্ত্বনার বাক্য ছাড়া দেওয়া দান সর্বত্র প্রাণীদের তুষ্ট করে না, যেমন মশলাহীন আহার।

आददन्नपि भूतानां मधुरामीरयन्गिरम् ।
सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेव कुरुते वशे ॥ १२.८४.८ ॥

হে শক্র, প্রাণীদের কাছ থেকে গ্রহণ করেও যে মধুর বাক্য বলে, সে সান্ত্বনার দ্বারাই এই সমগ্র লোককে বশে আনে।

तस्मात्सान्त्वं प्रयोक्तव्यं दण्डमाधित्सताऽपि हि ।
प्रीतिं च जनयत्येवं न चास्योद्विजते जनः ॥ १२.८४.९ ॥

তাই শাস্তি দিতে ইচ্ছুক ব্যক্তিরও সান্ত্বনাই প্রয়োগ করা উচিত; এভাবে সে প্রীতি জন্মায়, আর লোকেরা তাকে ভয় পায় না।

सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्ष्णस्य मधुरस्य च ।
सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते ॥ १२.८४.१० ॥

সম্যকভাবে অনুশীলিত, সুকৃত, কোমল ও মধুর সান্ত্বনার সমতুল্য কিছুই কখনও পাওয়া যায় না।

इत्युक्तः कृतवान्सर्वं यथा शक्रः पुरोधसा ।
तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत्समाचर ॥ १२.८४.११ ॥

পুরোহিত এভাবে বললে ইন্দ্র সবকিছু সেভাবেই করেছিলেন; হে কৌন্তেয়, তুমিও এটি যথাযথভাবে আচরণ কর।