ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.84

12.84.1

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.८४.१ ॥

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି — ବୃହସ୍ପତି ଓ ଶକ୍ରଙ୍କ (ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ) ସଂବାଦ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।

किंस्विदेकपढं ब्रह्मन्पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.२ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, କେଉଁ ଗୋଟିଏ ପଦ (ଆଚରଣ) ମଣିଷ ଭଲ ଭାବେ ଆଚରଣ କଲେ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ହୋଇ ମହାନ୍ ଯଶ ପାଇବ?

सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.३ ॥

ହେ ଶକ୍ର, ସାନ୍ତ୍ୱନା (ମଧୁର ବାଣୀ ଓ କୋମଳତା) ହିଁ ସେହି ଏକ ପଦ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ଆଚରଣ କରେ ସେ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ହୋଇ ମହାନ୍ ଯଶ ପାଏ।

एतदेकपदं शक्र सर्वलोकसुखावहम् ।
आचरन्सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा ॥ १२.८४.४ ॥

ହେ ଶକ୍ର, ଏହା ହିଁ ସେହି ଏକ ପଦ ଯାହା ସର୍ବଲୋକକୁ ସୁଖ ଦିଏ; ଏହାର ଆଚରଣକାରୀ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଦା ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

यो हि नाभाषते किंचित्सर्वदा भुकुटीमुखः ।
द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन् ॥ १२.८४.५ ॥

ଯିଏ ସର୍ବଦା ଭୃକୁଟି କରି କିଛି କହେ ନାହିଁ, ସେ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ହୁଏ; ଯିଏ ଏଠାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଆଚରଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।

यस्तु सर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते ।
स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोकः प्रसीदति ॥ १२.८४.६ ॥

କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସବୁକିଛି ଭଲଭାବେ ଦେଖି ପ୍ରଥମେ କଥା କୁହେ ଏବଂ ହସି ହସି କଥା କହେ — ତାହାର ଲୋକ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।

दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् ।
न प्रीणयति भूतानि निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १२.८४.७ ॥

ସାନ୍ତ୍ୱନା ବାକ୍ୟ ବିନା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ; ମସଲା ବିନା ଭୋଜନ ପରି।

आददन्नपि भूतानां मधुरामीरयन्गिरम् ।
सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेव कुरुते वशे ॥ १२.८४.८ ॥

ହେ ଶକ୍ର, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ମଧୁର ବାଣୀ କହେ, ସେ ସାନ୍ତ୍ୱନାରୁ ହିଁ ଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବଶ କରେ।

तस्मात्सान्त्वं प्रयोक्तव्यं दण्डमाधित्सताऽपि हि ।
प्रीतिं च जनयत्येवं न चास्योद्विजते जनः ॥ १२.८४.९ ॥

ତେଣୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ହିଁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି କଲେ ସେ ପ୍ରୀତି ଜନ୍ମାଏ ଏବଂ ଲୋକେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्ष्णस्य मधुरस्य च ।
सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते ॥ १२.८४.१० ॥

ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଆଚରିତ, ସୁକୃତ, କୋମଳ ଓ ମଧୁର ସାନ୍ତ୍ୱନା ସମାନ କିଛି କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ।

इत्युक्तः कृतवान्सर्वं यथा शक्रः पुरोधसा ।
तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत्समाचर ॥ १२.८४.११ ॥

ପୁରୋହିତ ଏପରି କହିବାରୁ ଶକ୍ର ସବୁ ସେହିପରି କଲେ; ହେ କୌନ୍ତେୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଆଚରଣ କର।