महाभारत · अध्याय 12.84

12.84.1

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.८४.१ ॥

येथे हा प्राचीन इतिहास सांगितला जातो — बृहस्पती आणि शक्र (इंद्र) यांचा संवाद, हे युधिष्ठिरा.

किंस्विदेकपढं ब्रह्मन्पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.२ ॥

हे ब्रह्मन्, कोणते एकच पद (आचरण) माणूस नीट आचरला तर सर्व प्राण्यांसाठी प्रमाण होऊन महान यश मिळवतो?

सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.३ ॥

हे शक्रा, सांत्वन (मृदु वाणी आणि सौम्यता) हेच ते एक पद आहे; ते नीट आचरणारा माणूस सर्व प्राण्यांसाठी प्रमाण होऊन महान यश मिळवतो.

एतदेकपदं शक्र सर्वलोकसुखावहम् ।
आचरन्सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा ॥ १२.८४.४ ॥

हे शक्रा, हेच ते एक पद आहे जे सर्व लोकांना सुख देते; हे आचरणारा सर्व प्राण्यांमध्ये सदैव प्रिय होतो.

यो हि नाभाषते किंचित्सर्वदा भुकुटीमुखः ।
द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन् ॥ १२.८४.५ ॥

जो नेहमी भुवया आक्रसून काहीच बोलत नाही, तो प्राण्यांना द्वेषाला पात्र होतो; येथे सांत्वन आचरत नाही तोही तसाच.

यस्तु सर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते ।
स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोकः प्रसीदति ॥ १२.८४.६ ॥

परंतु जो सर्व काही नीट पाहून आधी बोलतो आणि हसतमुखाने संवाद साधतो — त्याचे लोक प्रसन्न होते.

दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् ।
न प्रीणयति भूतानि निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १२.८४.७ ॥

सांत्वनेच्या शब्दांशिवाय दिलेले दान सर्वत्र प्राण्यांना संतोष देत नाही; मसाल्याशिवाय अन्नासारखे.

आददन्नपि भूतानां मधुरामीरयन्गिरम् ।
सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेव कुरुते वशे ॥ १२.८४.८ ॥

हे शक्रा, प्राण्यांकडून घेतानाही जो मधुर वाणी बोलतो, तो सांत्वनेनेच हे सर्व जग आपल्या वशात आणतो.

तस्मात्सान्त्वं प्रयोक्तव्यं दण्डमाधित्सताऽपि हि ।
प्रीतिं च जनयत्येवं न चास्योद्विजते जनः ॥ १२.८४.९ ॥

म्हणून शिक्षा करण्याची इच्छा असलेल्यानेही सांत्वनाचाच उपयोग करावा; अशा रीतीने तो प्रेम निर्माण करतो आणि लोक त्याला घाबरत नाहीत.

सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्ष्णस्य मधुरस्य च ।
सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते ॥ १२.८४.१० ॥

योग्य रीतीने आचरलेल्या, चांगल्या, मृदु आणि मधुर सांत्वनेच्या बरोबरीचे काहीही कधीच आढळत नाही.

इत्युक्तः कृतवान्सर्वं यथा शक्रः पुरोधसा ।
तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत्समाचर ॥ १२.८४.११ ॥

पुरोहिताने असे सांगितल्यावर शक्राने सर्व तसेच केले; हे कौन्तेया, तूही हे नीट आचर.