મહાભારત · અધ્યાય 12.84

12.84.1

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.८४.१ ॥

અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — બૃહસ્પતિ અને શક્ર (ઇન્દ્ર)નો સંવાદ, હે યુધિષ્ઠિર.

किंस्विदेकपढं ब्रह्मन्पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.२ ॥

હે બ્રહ્મન્, કયું એક જ પદ (આચરણ) માણસ સારી રીતે આચરે તો સર્વ પ્રાણીઓ માટે પ્રમાણ બનીને મહાન યશ મેળવે?

सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२.८४.३ ॥

હે શક્ર, સાંત્વન (મૃદુ વાણી અને સૌમ્યતા) એ જ તે એક પદ છે; તેને સારી રીતે આચરનાર માણસ સર્વ પ્રાણીઓ માટે પ્રમાણ બનીને મહાન યશ મેળવે છે.

एतदेकपदं शक्र सर्वलोकसुखावहम् ।
आचरन्सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा ॥ १२.८४.४ ॥

હે શક્ર, આ જ તે એક પદ છે જે સર્વ લોકને સુખ આપે છે; તેનું આચરણ કરનાર સર્વ પ્રાણીઓમાં સદા પ્રિય બને છે.

यो हि नाभाषते किंचित्सर्वदा भुकुटीमुखः ।
द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन् ॥ १२.८४.५ ॥

જે સદા ભ્રમર ચડાવી કંઈ બોલતો નથી, તે પ્રાણીઓને દ્વેષપાત્ર બને છે; અહીં સાંત્વન ન આચરનાર પણ તેવો જ બને છે.

यस्तु सर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते ।
स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोकः प्रसीदति ॥ १२.८४.६ ॥

પરંતુ જે બધું સારી રીતે જોઈને પહેલાં બોલે છે અને સ્મિત સાથે વાત કરે છે — તેનો લોક પ્રસન્ન થાય છે.

दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् ।
न प्रीणयति भूतानि निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १२.८४.७ ॥

આશ્વાસનના શબ્દો વિના આપેલું દાન સર્વત્ર પ્રાણીઓને પ્રસન્ન કરતું નથી; મસાલા વગરના ભોજનની જેમ.

आददन्नपि भूतानां मधुरामीरयन्गिरम् ।
सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेव कुरुते वशे ॥ १२.८४.८ ॥

હે શક્ર, પ્રાણીઓ પાસેથી લેતાં પણ જે મધુર વાણી બોલે છે, તે સાંત્વનાથી જ આ આખા લોકને વશ કરી લે છે.

तस्मात्सान्त्वं प्रयोक्तव्यं दण्डमाधित्सताऽपि हि ।
प्रीतिं च जनयत्येवं न चास्योद्विजते जनः ॥ १२.८४.९ ॥

તેથી દંડ આપવાની ઇચ્છા ધરાવનારે પણ સાંત્વના જ વાપરવી; આ રીતે તે પ્રેમ ઉત્પન્ન કરે છે, અને લોકો તેનાથી ડરતા નથી.

सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्ष्णस्य मधुरस्य च ।
सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते ॥ १२.८४.१० ॥

સારી રીતે આચરેલી, સારી કરેલી, કોમળ અને મધુર સાંત્વના સમાન કંઈ ક્યારેય મળતું નથી.

इत्युक्तः कृतवान्सर्वं यथा शक्रः पुरोधसा ।
तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत्समाचर ॥ १२.८४.११ ॥

પુરોહિતે આમ કહ્યું ત્યારે શક્રે બધું તે રીતે જ કર્યું; હે કૌન્તેય, તું પણ આ સારી રીતે આચર.