મહાભારત · અધ્યાય 12.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.85.1
कथंस्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः ।
प्रैति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ १२.८५.१ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આ લોકમાં રાજા પ્રજાનું પાલન કરતાં કેવી રીતે વિશેષ રૂપે ધર્મ પામે છે અને શાશ્વત કીર્તિ મેળવે છે?
12.85.2
व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः ।
प्राप्य धर्मं च कीर्ति च लोकानाप्नोत्यसौ शुचिः ॥ १२.८५.२ ॥
શુદ્ધ વ્યવહારથી પ્રજાપાલનમાં તત્પર એ શુચિ રાજા ધર્મ અને કીર્તિ પામીને લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.
12.85.3
कीदृशव्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः ।
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२.८५.३ ॥
રાજાએ કેવો વ્યવહાર કરવો અને કોની સાથે કરવો? હે મહાપ્રાજ્ઞ, આ પૂછાયેલા આપ યથાવત કહેવા યોગ્ય છો.
12.85.4
ये चैव पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति ।
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः ॥ १२.८५.४ ॥
પહેલાં કહેલા ગુણો એક પુરુષમાં મળતા નથી, એવો મારો મત છે.
12.85.5
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमन् ।
दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्युक्तो गुणैः शुभैः ॥ १२.८५.५ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, હે બુદ્ધિમાન, તમે કહો છો તેમ જ છે. આ શુભ ગુણોથી યુક્ત પુરુષ દુર્લભ છે.
12.85.6
किंतु संक्षेपतः शीलं प्रयत्नेनेह दुर्लभम् ।
वक्ष्यामि तु यथाऽमात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि ॥ १२.८५.६ ॥
પરંતુ સંક્ષેપમાં, પ્રયત્નથી પણ અહીં દુર્લભ એવા શીલનું હું વર્ણન કરીશ; અમાત્યોને તમે તેવા બનાવશો.
12.85.7
चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्स्नातकाञ्शुचीन् ।
क्षत्रियान्दश चाष्टौ च बलिनः शस्त्रपाणिनः ॥ १२.८५.७ ॥
ચાર બ્રાહ્મણો, વૈદ્યો, પ્રગલ્ભ, સ્નાતકો અને શુચિ; દસ અને આઠ બળવાન ક્ષત્રિયો, હાથમાં શસ્ત્ર ધરનારા.
12.85.8
वैश्यान्वित्तेन संपन्नानेकविंशतिसङ्ख्यया ।
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके ॥ १२.८५.८ ॥
ધનસંપન્ન એકવીસ વૈશ્યો; અને પૂર્વ કર્મોમાં શુચિ તથા વિનીત ત્રણ શૂદ્રો.
12.85.9
अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं तथा ।
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम् ॥ १२.८५.९ ॥
આઠ ગુણોથી યુક્ત સૂત અને પૌરાણિક; પચાસ વર્ષની વયનો, પ્રગલ્ભ અને ઈર્ષ્યારહિત.
12.85.10
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शिनम् ।
कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम् ॥ १२.८५.१० ॥
શ્રુતિ-સ્મૃતિથી યુક્ત, વિનીત, સમદર્શી, કાર્યમાં વિવાદ કરનારાઓ વચ્ચે સમર્થ, ધનમાં લોભરહિત.
12.85.11
वर्जितं चैव व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् ।
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत् ॥ १२.८५.११ ॥
સાત ભયંકર વ્યસનોથી સંપૂર્ણ મુક્ત; આઠ મંત્રીઓની વચ્ચે રાજાએ ગુપ્ત મંત્રણા સાંભળવી.
12.85.12
ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रीयाय च दर्शयेत् ।
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा ॥ १२.८५.१२ ॥
પછી તેમને રાષ્ટ્રમાં મોકલવા અને રાષ્ટ્રજનોને (કાર્ય) બતાવવું; આ આચરણથી પ્રજાઓને સદા જોવી જોઈએ.
12.85.13
न चापि गूढं द्रव्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् ।
कार्ये खलु विपन्ने त्वां यो धर्मस्तं च पीडयेत् ॥ १२.८५.१३ ॥
કાર્યને હાનિ પહોંચાડે એવું છુપાયેલું ધન તમારે કદી ન લેવું. કાર્ય નિષ્ફળ જાય તો એ ધર્મ જ તમને પીડશે.
12.85.14
विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव ।
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे ॥ १२.८५.१४ ॥
તમારું રાષ્ટ્ર બાજથી ભાગતા પક્ષીઓના ટોળાની જેમ વિખરાઈ જશે; સમુદ્રમાં તૂટેલી નાવની જેમ સતત ટપકતું રહેશે.
12.85.15
प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः ।
हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चस्य विरुध्यते ॥ १२.८५.१५ ॥
અહીં અધર્મથી અને અયોગ્ય રીતે પ્રજાનું પાલન કરનાર રાજાના હૃદયમાં ભય ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેનો સ્વર્ગ પણ રોકાય છે.
12.85.16
अथ यो धर्मतः पाति राजाऽमात्योऽथवाऽऽत्मजः ।
धर्मासने सन्नियुक्तो धर्ममूले नरर्षभ ॥ १२.८५.१६ ॥
હવે જે રાજા, અમાત્ય કે પુત્ર ધર્મ અનુસાર રક્ષણ કરે છે — ધર્માસન પર નિયુક્ત થઈને ધર્મના મૂળમાં સ્થિત છે — હે નરશ્રેષ્ઠ!
12.85.17
स्वर्गं याति महीपालो नियुक्तैः सचिवैः सह ।
कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः।
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सह पार्थिवाः ॥ १२.८५.१७ ॥
રાજા પોતાના નિયુક્ત મંત્રીઓ સાથે સ્વર્ગે જાય છે. પરંતુ કાર્યોમાં નિયુક્ત થયા છતાં યોગ્ય રીતે કામ ન કરનારા, રાજાના અનુચર હોવા છતાં પોતાને આગળ રાખનારા, રાજાઓ સાથે અધોગતિ પામે છે.
12.85.18
बलात्कृतानां वलिभिः कृपणं बहुजल्पताम् ।
नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥ १२.८५.१८ ॥
બળવાનોથી બળજબરીથી પીડિત, દીનતાથી ઘણું વિલાપ કરનારા અનાથ મનુષ્યોનો નાથ રાજા જ સદા હોવો જોઈએ.
12.85.19
ततः साक्षिबलं साधु द्वैधवादकृतं भवेत् ।
असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः ॥ १२.८५.१९ ॥
ત્યારે બે પક્ષના વિવાદમાં સાક્ષીઓનું બળ યોગ્ય હોવું જોઈએ. સાક્ષી વિનાનો અથવા અસહાય કેસ ખાસ તપાસવો જોઈએ.
12.85.20
अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु धारयेत् ।
वियोजयेद्धनैर्ऋद्धानधनानथ बन्धनैः ॥ १२.८५.२० ॥
અપરાધ પ્રમાણે દંડ પાપીઓ પર લાદવો. ધનવાનોને ધનથી અને નિર્ધનોને બંધનથી અલગ કરવા.
12.85.21
विनयेच्चापि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः ।
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत् ॥ १२.८५.२१ ॥
રાજાએ દુરાચારીઓને પ્રહારથી પણ શિસ્તમાં લાવવા; શિષ્ટ લોકોનું સાંત્વન અને દાન દ્વારા રક્ષણ કરવું.
12.85.22
राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् ।
आदीपकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरिकस्य च ॥ १२.८५.२२ ॥
રાજાને મારવા ઇચ્છનારને વિચિત્ર પ્રકારનો વધ થવો જોઈએ; આગ ચાંપનારને, ચોરને અને વર્ણસંકર કરનારને પણ તેમ જ.
12.85.23
सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशांपते ।
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एव हि शाश्वतः ॥ १२.८५.२३ ॥
હે પ્રજાપતિ, રાજા દંડ યોગ્ય રીતે આપે, અથવા તેમાં નિયુક્ત વ્યક્તિ આપે, તો તેમાં અધર્મ નથી; તે શાશ્વત ધર્મ જ છે.
12.85.24
कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः ।
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमृच्छति ॥ १२.८५.२४ ॥
જે અવિચારી પોતાની મરજીથી દંડ આપે છે, તે અહીં અપકીર્તિથી યુક્ત થાય છે અને મર્યા પછી નરકે જાય છે.
12.85.25
न परस्य प्रवादेन परेषां दण्डमर्पयेत् ।
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयीत वा ॥ १२.८५.२५ ॥
બીજાના કહેવાથી બીજાને દંડ ન આપવો. આવન-જાવનની તપાસ કરીને જ બાંધવો અથવા મુક્ત કરવો.
12.85.26
न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि ।
दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह ॥ १२.८५.२६ ॥
કોઈ પણ આપત્તિમાં રાજાએ દૂતને ક્યારેય ન મારવો. દૂતની હત્યા કરનાર પોતાના મંત્રીઓ સાથે નરકમાં જાય.
12.85.27
यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ १२.८५.२७ ॥
ક્ષાત્રધર્મમાં રત રાજા, જે કહ્યા પ્રમાણે બોલનાર દૂતને મારે, તેના પિતૃઓ ભ્રૂણહત્યાનું પાપ પામે.
12.85.28
कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ।
यथोक्तवादीस्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः ॥ १२.८५.२८ ॥
કુલીન, શીલસંપન્ન, વાક્પટુ, દક્ષ, પ્રિયભાષી, કહ્યા પ્રમાણે બોલનાર અને સ્મૃતિમાન — આ સાત ગુણોથી યુક્ત વ્યક્તિ દૂત હોય.
12.85.29
एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता ।
शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः ॥ १२.८५.२९ ॥
આ જ ગુણોથી યુક્ત વ્યક્તિ પ્રતીહાર (દ્વારપાળ) અને તેનો રક્ષક બને છે. આ જ ગુણોથી સમન્વિત વ્યક્તિ શિરોરક્ષક પણ બને છે.
12.85.30
धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सांधिविग्रहिको भवेत् ।
मतिमान्धृतिमान्ह्रीमान्रहस्यविनिगूहिता ॥ १२.८५.३० ॥
ધર્મશાસ્ત્ર અને અર્થના તત્ત્વને જાણનાર સાંધિ-વિગ્રહના અધિકારી હોય. તે બુદ્ધિમાન, ધીરજવાન, લજ્જાશીલ અને ગુપ્ત વાતોને છુપાવનાર હોય.
12.85.31
कुलीनः सत्वसंपन्नः शुक्लोऽमात्यः प्रशस्यते ।
एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् ॥ १२.८५.३१ ॥
કુલીન, સત્ત્વસંપન્ન અને શુદ્ધ આચરણવાળો અમાત્ય પ્રશંસનીય છે. આ જ ગુણોથી યુક્ત વ્યક્તિ સેનાપતિ પણ બનવો જોઈએ.
12.85.32
व्यूहयन्त्रायुधानां च तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः ।
वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित् ॥ १२.८५.३२ ॥
વ્યૂહ, યંત્ર અને આયુધોનું તત્ત્વ જાણનાર, પરાક્રમી, વરસાદ, ઠંડી, ગરમી અને પવન સહન કરનાર, શત્રુની નબળાઈ જાણનાર.
12.85.33
विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेच्च न कस्यचित् ।
पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥ १२.८५.३३ ॥
બીજાઓમાં વિશ્વાસ જગાડવો, પણ પોતે કોઈના પર વિશ્વાસ ન મૂકવો. હે રાજેન્દ્ર, પુત્રો પર પણ વિશ્વાસ રાખવો પ્રશંસનીય નથી.
12.85.34
एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु मयाऽऽख्यातं तवानघ ।
अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते ॥ १२.८५.३४ ॥
હે નિષ્પાપ, શાસ્ત્રાર્થનું આ તત્ત્વ મેં તમને કહ્યું. રાજાઓ માટે અવિશ્વાસ એ પરમ ગુહ્ય કહેવાય છે.