महाभारत · अध्याय 12.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.85.1
कथंस्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः ।
प्रैति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ १२.८५.१ ॥
हे राजेंद्रा, या जगात राजा प्रजेचे पालन करताना कशा प्रकारे विशेषतः धर्म प्राप्त करतो आणि शाश्वत कीर्ती मिळवतो?
12.85.2
व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः ।
प्राप्य धर्मं च कीर्ति च लोकानाप्नोत्यसौ शुचिः ॥ १२.८५.२ ॥
शुद्ध आचाराने प्रजापालनात तत्पर असलेला तो शुचि राजा धर्म आणि कीर्ती मिळवून लोकांना प्राप्त होतो.
12.85.3
कीदृशव्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः ।
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२.८५.३ ॥
राजाने कोणता व्यवहार करावा आणि कोणाशी करावा? हे महाप्राज्ञा, हे विचारले असता आपण यथावत सांगण्यास योग्य आहात.
12.85.4
ये चैव पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति ।
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः ॥ १२.८५.४ ॥
पूर्वी सांगितलेले गुण एकाच पुरुषात आढळत नाहीत, असे माझे मत आहे.
12.85.5
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमन् ।
दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्युक्तो गुणैः शुभैः ॥ १२.८५.५ ॥
हे महाप्राज्ञा, हे बुद्धिमान, आपण म्हणता तसेच आहे. या शुभ गुणांनी युक्त असा पुरुष दुर्लभ आहे.
12.85.6
किंतु संक्षेपतः शीलं प्रयत्नेनेह दुर्लभम् ।
वक्ष्यामि तु यथाऽमात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि ॥ १२.८५.६ ॥
परंतु थोडक्यात, प्रयत्नानेही येथे दुर्लभ अशा शीलाचे मी वर्णन करीन; अमात्यांना आपण तसे घडवाल.
12.85.7
चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्स्नातकाञ्शुचीन् ।
क्षत्रियान्दश चाष्टौ च बलिनः शस्त्रपाणिनः ॥ १२.८५.७ ॥
चार ब्राह्मण, वैद्य, प्रगल्भ, स्नातक आणि शुचिर्भूत; दहा आणि आठ बलवान क्षत्रिय, हाती शस्त्र धरणारे.
12.85.8
वैश्यान्वित्तेन संपन्नानेकविंशतिसङ्ख्यया ।
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके ॥ १२.८५.८ ॥
धनसंपन्न एकवीस वैश्य; आणि पूर्वीच्या कर्मांत शुचि व विनीत असे तीन शूद्र.
12.85.9
अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं तथा ।
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम् ॥ १२.८५.९ ॥
आठ गुणांनी युक्त सूत आणि पौराणिक; पन्नास वर्षांचा, प्रगल्भ, मत्सररहित.
12.85.10
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शिनम् ।
कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम् ॥ १२.८५.१० ॥
श्रुती-स्मृतींनी युक्त, विनीत, समदर्शी, कार्यात वाद करणाऱ्यांमध्ये समर्थ, धनाविषयी लोभरहित.
12.85.11
वर्जितं चैव व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् ।
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत् ॥ १२.८५.११ ॥
सात भयंकर व्यसनांपासून पूर्णपणे मुक्त; आठ मंत्र्यांमध्ये राजाने गुप्त मसलत ऐकावी.
12.85.12
ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रीयाय च दर्शयेत् ।
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा ॥ १२.८५.१२ ॥
मग त्यांना राष्ट्रात पाठवावे आणि राष्ट्रीयांना (कार्य) दाखवावे; या वर्तनाने प्रजेकडे सदैव पाहावे.
12.85.13
न चापि गूढं द्रव्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् ।
कार्ये खलु विपन्ने त्वां यो धर्मस्तं च पीडयेत् ॥ १२.८५.१३ ॥
कार्याला बाधा आणणारे गुप्त धन तुम्ही कधीही घेऊ नये. कार्य बिघडल्यास तो धर्मच तुम्हाला पीडा देईल.
12.85.14
विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव ।
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे ॥ १२.८५.१४ ॥
तुमचे राष्ट्र घारीपासून पळणाऱ्या पक्ष्यांच्या थव्याप्रमाणे विखुरेल; समुद्रात फुटलेल्या नावेप्रमाणे सतत गळत राहील.
12.85.15
प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः ।
हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चस्य विरुध्यते ॥ १२.८५.१५ ॥
येथे अधर्माने आणि अयोग्य रीतीने प्रजेचे पालन करणाऱ्या राजाच्या मनात भय उत्पन्न होते आणि त्याचा स्वर्गही अडवला जातो.
12.85.16
अथ यो धर्मतः पाति राजाऽमात्योऽथवाऽऽत्मजः ।
धर्मासने सन्नियुक्तो धर्ममूले नरर्षभ ॥ १२.८५.१६ ॥
आता जो राजा, अमात्य किंवा पुत्र धर्मानुसार रक्षण करतो — धर्मासनावर नियुक्त होऊन धर्माच्या मूळाशी उभा असतो — हे नरश्रेष्ठा!
12.85.17
स्वर्गं याति महीपालो नियुक्तैः सचिवैः सह ।
कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः।
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सह पार्थिवाः ॥ १२.८५.१७ ॥
राजा आपल्या नेमलेल्या मंत्र्यांसह स्वर्गाला जातो. परंतु कार्यांमध्ये नियुक्त असून योग्य रीतीने काम न करणारे, राजाचे अनुचर असूनही स्वतःला पुढे ठेवणारे, राजांसह अधोगतीला जातात.
12.85.18
बलात्कृतानां वलिभिः कृपणं बहुजल्पताम् ।
नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥ १२.८५.१८ ॥
बलवानांकडून बलपूर्वक पीडित, दीनपणे फार विलाप करणाऱ्या अनाथ माणसांचा नाथ राजानेच सदैव असला पाहिजे.
12.85.19
ततः साक्षिबलं साधु द्वैधवादकृतं भवेत् ।
असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः ॥ १२.८५.१९ ॥
तेव्हा दोन पक्षांच्या वादात साक्षीदारांचे बळ योग्य असावे. साक्षीदार नसलेले किंवा अनाथ प्रकरण विशेषतः तपासले पाहिजे.
12.85.20
अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु धारयेत् ।
वियोजयेद्धनैर्ऋद्धानधनानथ बन्धनैः ॥ १२.८५.२० ॥
अपराधाला अनुरूप दंड पापी लोकांवर लावावा. धनवानांना धनाने आणि निर्धनांना बंधनाने वेगळे करावे.
12.85.21
विनयेच्चापि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः ।
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत् ॥ १२.८५.२१ ॥
राजाने दुराचारी लोकांना प्रहारांनीही शिस्त लावावी; सज्जनांचे सांत्वन व दानाने रक्षण करावे.
12.85.22
राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् ।
आदीपकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरिकस्य च ॥ १२.८५.२२ ॥
राजाचा वध करू इच्छिणाऱ्याचा वध विलक्षण प्रकारचा असावा; आग लावणारा, चोर आणि वर्णसंकर करणारा यांच्यासाठीही तसेच.
12.85.23
सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशांपते ।
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एव हि शाश्वतः ॥ १२.८५.२३ ॥
हे प्रजापते, राजा दंड योग्य रीतीने देत असेल, किंवा त्यात नियुक्त असलेला देत असेल, तर त्यात अधर्म नाही; तो शाश्वत धर्मच आहे.
12.85.24
कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः ।
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमृच्छति ॥ १२.८५.२४ ॥
जो अविचारी आपल्या इच्छेने दंड देतो, तो येथे अपकीर्तीने युक्त होतो आणि मेल्यावर नरकाला जातो.
12.85.25
न परस्य प्रवादेन परेषां दण्डमर्पयेत् ।
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयीत वा ॥ १२.८५.२५ ॥
दुसऱ्याच्या बोलण्यावरून इतरांना दंड देऊ नये. येणे-जाणे तपासूनच बांधावे किंवा सोडावे.
12.85.26
न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि ।
दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह ॥ १२.८५.२६ ॥
कोणत्याही संकटात राजाने दूताला कधीही मारू नये. दूताचा वध करणारा आपल्या सचिवांसह नरकात जातो.
12.85.27
यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ १२.८५.२७ ॥
क्षत्रधर्मात तत्पर राजा, जो सांगितल्याप्रमाणे बोलणाऱ्या दूताला मारील, त्याचे पितर भ्रूणहत्येचे पाप भोगतात.
12.85.28
कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ।
यथोक्तवादीस्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः ॥ १२.८५.२८ ॥
कुलीन, शीलसंपन्न, वाक्पटू, दक्ष, प्रियभाषी, सांगितल्याप्रमाणे बोलणारा आणि स्मृतिमान — या सात गुणांनी युक्त असावा तो दूत होतो.
12.85.29
एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता ।
शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः ॥ १२.८५.२९ ॥
याच गुणांनी युक्त असलेला प्रतीहार (द्वारपाल) आणि त्याचा रक्षक होतो. याच गुणांनी युक्त असलेला शिरोरक्षकही होतो.
12.85.30
धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सांधिविग्रहिको भवेत् ।
मतिमान्धृतिमान्ह्रीमान्रहस्यविनिगूहिता ॥ १२.८५.३० ॥
धर्मशास्त्र आणि अर्थाचे तत्त्व जाणणारा सांधिविग्रहिक (संधि-विग्रहाचा अधिकारी) असावा. तो बुद्धिमान, धैर्यवान, लज्जाशील आणि रहस्य लपवणारा असावा.
12.85.31
कुलीनः सत्वसंपन्नः शुक्लोऽमात्यः प्रशस्यते ।
एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् ॥ १२.८५.३१ ॥
कुलीन, सत्त्वसंपन्न आणि शुद्ध आचरणाचा अमात्य प्रशंसनीय आहे. याच गुणांनी युक्त असणारा सेनापतीही व्हावा.
12.85.32
व्यूहयन्त्रायुधानां च तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः ।
वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित् ॥ १२.८५.३२ ॥
व्यूह, यंत्रे व शस्त्रे यांचे तत्त्व जाणणारा, पराक्रमी, पाऊस, थंडी, उष्णता व वारा सहन करणारा, शत्रूच्या उणिवा जाणणारा.
12.85.33
विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेच्च न कस्यचित् ।
पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥ १२.८५.३३ ॥
इतरांमध्ये विश्वास निर्माण करावा, पण स्वतः कोणावरही विश्वास ठेवू नये. हे राजेंद्रा, पुत्रांवरही विश्वास ठेवणे प्रशंसनीय नाही.
12.85.34
एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु मयाऽऽख्यातं तवानघ ।
अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते ॥ १२.८५.३४ ॥
हे निष्पाप, शास्त्रार्थाचे हे तत्त्व मी तुला सांगितले. राजांसाठी अविश्वास हे परम गुह्य म्हटले जाते.