ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.85.1
कथंस्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः ।
प्रैति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ १२.८५.१ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਕੀਰਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ?
12.85.2
व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः ।
प्राप्य धर्मं च कीर्ति च लोकानाप्नोत्यसौ शुचिः ॥ १२.८५.२ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਦੇ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.85.3
कीदृशव्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः ।
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२.८५.३ ॥
ਰਾਜਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਰੇ? ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ, ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
12.85.4
ये चैव पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति ।
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः ॥ १२.८५.४ ॥
ਜੋ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।
12.85.5
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमन् ।
दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्युक्तो गुणैः शुभैः ॥ १२.८५.५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ, ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਇਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪੁਰਖ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
12.85.6
किंतु संक्षेपतः शीलं प्रयत्नेनेह दुर्लभम् ।
वक्ष्यामि तु यथाऽमात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि ॥ १२.८५.६ ॥
ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੁਰਲਭ ਸ਼ੀਲ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਮਾਤਯਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਓਗੇ।
12.85.7
चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्स्नातकाञ्शुचीन् ।
क्षत्रियान्दश चाष्टौ च बलिनः शस्त्रपाणिनः ॥ १२.८५.७ ॥
ਚਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਦ, ਪ੍ਰਗਲਭ, ਸਨਾਤਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ; ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਬਲਵਾਨ ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰ ਵਾਲੇ।
12.85.8
वैश्यान्वित्तेन संपन्नानेकविंशतिसङ्ख्यया ।
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके ॥ १२.८५.८ ॥
ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕੀ ਵੈਸ਼; ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਮਰ ਤਿੰਨ ਸ਼ੂਦਰ।
12.85.9
अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं तथा ।
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम् ॥ १२.८५.९ ॥
ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੂਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਵੇਤਾ; ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਗਲਭ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ।
12.85.10
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शिनम् ।
कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम् ॥ १२.८५.१० ॥
ਸ਼ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਮਰ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਝਗੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਰੱਥ, ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
12.85.11
वर्जितं चैव व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् ।
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत् ॥ १२.८५.११ ॥
ਸੱਤ ਭਿਆਨਕ ਵਿਅਸਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ; ਅੱਠ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਾ ਗੁਪਤ ਮੰਤਰਣਾ ਸੁਣੇ।
12.85.12
ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रीयाय च दर्शयेत् ।
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा ॥ १२.८५.१२ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਵੇ; ਇਸ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.85.13
न चापि गूढं द्रव्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् ।
कार्ये खलु विपन्ने त्वां यो धर्मस्तं च पीडयेत् ॥ १२.८५.१३ ॥
ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੁਪਤ ਧਨ ਤੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਲਵੀਂ। ਕਾਰਜ ਅਸਫਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਵੇਗਾ।
12.85.14
विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव ।
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे ॥ १२.८५.१४ ॥
ਤੇਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਖਿੱਲਰ ਜਾਵੇਗਾ; ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਰਿਸਦਾ ਰਹੇਗਾ।
12.85.15
प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः ।
हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चस्य विरुध्यते ॥ १२.८५.१५ ॥
ਇੱਥੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਸਵਰਗ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.85.16
अथ यो धर्मतः पाति राजाऽमात्योऽथवाऽऽत्मजः ।
धर्मासने सन्नियुक्तो धर्ममूले नरर्षभ ॥ १२.८५.१६ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਰਾਜਾ, ਅਮਾਤ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਧਰਮਾਸਨ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ — ਹੇ ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ!
12.85.17
स्वर्गं याति महीपालो नियुक्तैः सचिवैः सह ।
कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः।
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सह पार्थिवाः ॥ १२.८५.१७ ॥
ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਨਿਯੁਕਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
12.85.18
बलात्कृतानां वलिभिः कृपणं बहुजल्पताम् ।
नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥ १२.८५.१८ ॥
ਬਲਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਦੀਨਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨਾਥ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਰਾਜਾ ਹੀ ਸਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.85.19
ततः साक्षिबलं साधु द्वैधवादकृतं भवेत् ।
असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः ॥ १२.८५.१९ ॥
ਫਿਰ ਦੋ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹਾਂ ਦਾ ਬਲ ਠੀਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਗਵਾਹ ਜਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.85.20
अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु धारयेत् ।
वियोजयेद्धनैर्ऋद्धानधनानथ बन्धनैः ॥ १२.८५.२० ॥
ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ ਪਾਪੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.85.21
विनयेच्चापि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः ।
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत् ॥ १२.८५.२१ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.85.22
राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् ।
आदीपकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरिकस्य च ॥ १२.८५.२२ ॥
ਜੋ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਵਿਚਿੱਤਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵੀ ਏਹੋ ਹੀ।
12.85.23
सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशांपते ।
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एव हि शाश्वतः ॥ १२.८५.२३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਰਾਜਾ ਦੰਡ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤਾਂ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ।
12.85.24
कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः ।
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमृच्छति ॥ १२.८५.२४ ॥
ਜੋ ਅਣਸਮਝ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.85.25
न परस्य प्रवादेन परेषां दण्डमर्पयेत् ।
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयीत वा ॥ १२.८५.२५ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਛੱਡੇ।
12.85.26
न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि ।
दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह ॥ १२.८५.२६ ॥
ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਤ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੇ। ਦੂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
12.85.27
यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ १२.८५.२७ ॥
ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਾਜਾ ਜੇ ਯਥਾਯੋਗ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਨੂੰ ਮਾਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੁਰਖੇ ਭਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.85.28
कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ।
यथोक्तवादीस्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः ॥ १२.८५.२८ ॥
ਕੁਲੀਨ, ਸ਼ੀਲ ਸੰਪੰਨ, ਵਾਕ-ਚਤੁਰ, ਦਕ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਯਥਾਯੋਗ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਦੂਤ ਹੋਵੇ।
12.85.29
एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता ।
शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः ॥ १२.८५.२९ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ (ਦਰਬਾਨ) ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮੰਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰ-ਰੱਖਿਅਕ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.85.30
धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सांधिविग्रहिको भवेत् ।
मतिमान्धृतिमान्ह्रीमान्रहस्यविनिगूहिता ॥ १२.८५.३० ॥
ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੰਧੀ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਲਜ੍ਜਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਭੇਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
12.85.31
कुलीनः सत्वसंपन्नः शुक्लोऽमात्यः प्रशस्यते ।
एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् ॥ १२.८५.३१ ॥
ਕੁਲੀਨ, ਸੱਤਵ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਅਮਾਤਯ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.85.32
व्यूहयन्त्रायुधानां च तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः ।
वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित् ॥ १२.८५.३२ ॥
ਵਿਊਹ, ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਾਕਰਮੀ, ਮੀਂਹ, ਠੰਢ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ।
12.85.33
विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेच्च न कस्यचित् ।
पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥ १२.८५.३३ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.85.34
एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु मयाऽऽख्यातं तवानघ ।
अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते ॥ १२.८५.३४ ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਇਹ ਤੱਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਰਹੱਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।