ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.85.1
कथंस्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः ।
प्रैति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ १२.८५.१ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ସଂସାରରେ ରାଜା ପ୍ରଜାପାଳନ କରି କିପରି ବିଶେଷ ଭାବେ ଧର୍ମ ଲାଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ପାଆନ୍ତି?
12.85.2
व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः ।
प्राप्य धर्मं च कीर्ति च लोकानाप्नोत्यसौ शुचिः ॥ १२.८५.२ ॥
ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ପ୍ରଜାପାଳନରେ ତତ୍ପର ସେ ଶୁଚି ରାଜା ଧର୍ମ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରି ଲୋକସମୂହ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.85.3
कीदृशव्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः ।
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२.८५.३ ॥
ରାଜା କିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବେ ଓ କାହା ସହିତ କରିବେ? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏହା ପଚରାଯାଇଥିବା ଆପଣ ଯଥାବତ୍ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
12.85.4
ये चैव पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति ।
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः ॥ १२.८५.४ ॥
ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଥିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଏକ ପୁରୁଷରେ ମିଳନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହା ମୋର ମତ।
12.85.5
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमन् ।
दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्युक्तो गुणैः शुभैः ॥ १२.८५.५ ॥
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ ଯେପରି କହୁଛନ୍ତି ସେପରି ଏହା। ଏହି ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଦୁର୍ଲଭ।
12.85.6
किंतु संक्षेपतः शीलं प्रयत्नेनेह दुर्लभम् ।
वक्ष्यामि तु यथाऽमात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि ॥ १२.८५.६ ॥
କିନ୍ତୁ ସଂକ୍ଷେପରେ, ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଶୀଳ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି; ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ସେପରି କରିବେ।
12.85.7
चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्स्नातकाञ्शुचीन् ।
क्षत्रियान्दश चाष्टौ च बलिनः शस्त्रपाणिनः ॥ १२.८५.७ ॥
ଚାରି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈଦ୍ୟ, ପ୍ରଗଲ୍ଭ, ସ୍ନାତକ ଓ ଶୁଚି; ଦଶ ଓ ଆଠ ବଳବାନ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ହାତରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ।
12.85.8
वैश्यान्वित्तेन संपन्नानेकविंशतिसङ्ख्यया ।
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके ॥ १२.८५.८ ॥
ଧନସମ୍ପନ୍ନ ଏକବିଂଶତି ବୈଶ୍ୟ; ଏବଂ ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ଶୁଚି ଓ ବିନୀତ ତିନି ଶୂଦ୍ର।
12.85.9
अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं तथा ।
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम् ॥ १२.८५.९ ॥
ଆଠ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ସୂତ ଓ ପୌରାଣିକ; ପଚାଶ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ, ପ୍ରଗଲ୍ଭ ଓ ଈର୍ଷାରହିତ।
12.85.10
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शिनम् ।
कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम् ॥ १२.८५.१० ॥
ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିରେ ଯୁକ୍ତ, ବିନୀତ, ସମଦର୍ଶୀ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିବାଦକାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମର୍ଥ, ଧନରେ ଲୋଭରହିତ।
12.85.11
वर्जितं चैव व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् ।
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत् ॥ १२.८५.११ ॥
ସାତଟି ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟସନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ; ଆଠ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଗୋପନରେ ମନ୍ତ୍ରଣା ଶୁଣିବେ।
12.85.12
ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रीयाय च दर्शयेत् ।
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा ॥ १२.८५.१२ ॥
ତା'ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ପଠାଇବେ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରବାସୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇବେ; ଏହି ଆଚରଣରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ।
12.85.13
न चापि गूढं द्रव्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् ।
कार्ये खलु विपन्ने त्वां यो धर्मस्तं च पीडयेत् ॥ १२.८५.१३ ॥
କାର୍ଯ୍ୟର ହାନି କରୁଥିବା ଗୁପ୍ତ ଧନ ତୁମେ କଦାପି ଗ୍ରହଣ କରିବ ନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ବିଫଳ ହେଲେ ସେହି ଧର୍ମ ତୁମକୁ ପୀଡ଼ିତ କରିବ।
12.85.14
विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव ।
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे ॥ १२.८५.१४ ॥
ତୁମ ରାଷ୍ଟ୍ର ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀରୁ ପଳାୟମାନ ପକ୍ଷୀଦଳ ପରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବ; ସମୁଦ୍ରରେ ଭଗ୍ନ ନୌକା ପରି ନିରନ୍ତର କ୍ଷରିତ ହେବ।
12.85.15
प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः ।
हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चस्य विरुध्यते ॥ १२.८५.१५ ॥
ଏଠାରେ ଅଧର୍ମରେ ଓ ଅସମ୍ୟକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରଜାପାଳନ କରୁଥିବା ରାଜାର ହୃଦୟରେ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧିତ ହୁଏ।
12.85.16
अथ यो धर्मतः पाति राजाऽमात्योऽथवाऽऽत्मजः ।
धर्मासने सन्नियुक्तो धर्ममूले नरर्षभ ॥ १२.८५.१६ ॥
ଏବେ ଯେଉଁ ରାଜା, ଅମାତ୍ୟ ବା ପୁତ୍ର ଧର୍ମାନୁସାରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି — ଧର୍ମାସନରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଧର୍ମର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ — ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ!
12.85.17
स्वर्गं याति महीपालो नियुक्तैः सचिवैः सह ।
कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः।
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सह पार्थिवाः ॥ १२.८५.१७ ॥
ରାଜା ନିଜ ନିଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରୁଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଚର ହୋଇ ନିଜକୁ ଆଗରେ ରଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହିତ ତଳକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।
12.85.18
बलात्कृतानां वलिभिः कृपणं बहुजल्पताम् ।
नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥ १२.८५.१८ ॥
ବଳବାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ପୀଡ଼ିତ, ଦୀନଭାବେ ବହୁ ବିଳାପ କରୁଥିବା ଅନାଥ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନାଥ ରାଜା ହିଁ ସଦା ହେବା ଉଚିତ।
12.85.19
ततः साक्षिबलं साधु द्वैधवादकृतं भवेत् ।
असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः ॥ १२.८५.१९ ॥
ତାପରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ବିବାଦରେ ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ବଳ ଠିକ୍ ହେବା ଉଚିତ। ସାକ୍ଷୀହୀନ ବା ଅସହାୟ ମାମଲାକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.85.20
अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु धारयेत् ।
वियोजयेद्धनैर्ऋद्धानधनानथ बन्धनैः ॥ १२.८५.२० ॥
ଅପରାଧ ଅନୁରୂପ ଦଣ୍ଡ ପାପୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଧନୀମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଓ ନିର୍ଧନମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରିବା ଉଚିତ।
12.85.21
विनयेच्चापि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः ।
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत् ॥ १२.८५.२१ ॥
ରାଜା ଦୁରାଚାରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରହାର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶାସନରେ ରଖିବେ; ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିବେ।
12.85.22
राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् ।
आदीपकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरिकस्य च ॥ १२.८५.२२ ॥
ରାଜାଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କର ବିଚିତ୍ର ବଧ ହେବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗକାରୀ, ଚୋର ଓ ବର୍ଣସଙ୍କରକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.85.23
सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशांपते ।
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एव हि शाश्वतः ॥ १२.८५.२३ ॥
ହେ ପ୍ରଜାପତି, ରାଜା ଦଣ୍ଡ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦିଅନ୍ତି, ବା ତହିଁରେ ନିଯୁକ୍ତ ଜଣେ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ତହିଁରେ ଅଧର୍ମ ନାହିଁ; ତାହା ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ହିଁ।
12.85.24
कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः ।
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमृच्छति ॥ १२.८५.२४ ॥
ଅବିବେଚକ ଯେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦଣ୍ଡ ଦିଏ, ସେ ଏଠାରେ ଅପକୀର୍ତ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନରକକୁ ଯାଏ।
12.85.25
न परस्य प्रवादेन परेषां दण्डमर्पयेत् ।
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयीत वा ॥ १२.८५.२५ ॥
ଅନ୍ୟର କହିବାରେ ଅନ୍ୟକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆସିବା-ଯିବାର ଯାଞ୍ଚ କରି ହିଁ ବାନ୍ଧିବା ବା ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
12.85.26
न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि ।
दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह ॥ १२.८५.२६ ॥
କୌଣସି ଆପଦରେ ରାଜା କଦାପି ଦୂତକୁ ହତ୍ୟା ନକରନ୍ତୁ। ଦୂତ ହତ୍ୟାକାରୀ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ନରକରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
12.85.27
यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ १२.८५.२७ ॥
କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ରତ ରାଜା ଯଦି ଯଥୋକ୍ତ ବାକ୍ୟ କହୁଥିବା ଦୂତକୁ ହତ୍ୟା କରେ, ତାଙ୍କ ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଭ କରନ୍ତି।
12.85.28
कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ।
यथोक्तवादीस्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः ॥ १२.८५.२८ ॥
କୁଳୀନ, ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ, ବାଗ୍ମୀ, ଦକ୍ଷ, ପ୍ରିୟଭାଷୀ, ଯଥୋକ୍ତ ବାକ୍ୟ କହୁଥିବା ଓ ସ୍ମୃତିମାନ — ଏହି ସାତ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୂତ ହେବା ଉଚିତ।
12.85.29
एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता ।
शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः ॥ १२.८५.२९ ॥
ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକରେ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତୀହାର (ଦ୍ୱାରପାଳ) ଓ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକରେ ସମନ୍ୱିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିରୋରକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
12.85.30
धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सांधिविग्रहिको भवेत् ।
मतिमान्धृतिमान्ह्रीमान्रहस्यविनिगूहिता ॥ १२.८५.३० ॥
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହର ଅଧିକାରୀ ହେବା ଉଚିତ। ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥା ଲୁଚାଇବାରେ ସମର୍ଥ ହେବା ଉଚିତ।
12.85.31
कुलीनः सत्वसंपन्नः शुक्लोऽमात्यः प्रशस्यते ।
एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् ॥ १२.८५.३१ ॥
କୁଳୀନ, ସତ୍ତ୍ୱସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧଚରିତ୍ର ଅମାତ୍ୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏହି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସେନାପତି ମଧ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।
12.85.32
व्यूहयन्त्रायुधानां च तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः ।
वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित् ॥ १२.८५.३२ ॥
ବ୍ୟୂହ, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଆୟୁଧର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ପରାକ୍ରମୀ, ବର୍ଷା, ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା ଓ ବାୟୁ ସହିବା ସକ୍ଷମ, ଶତ୍ରୁର ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣିଥିବା।
12.85.33
विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेच्च न कस्यचित् ।
पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥ १२.८५.३३ ॥
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ନିଜେ କାହାରିକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ।
12.85.34
एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु मयाऽऽख्यातं तवानघ ।
अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते ॥ १२.८५.३४ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିଶ୍ୱାସ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।