મહાભારત · અધ્યાય 12.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.86.1
कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ।
कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.८६.१ ॥
રાજા પોતે કેવા પ્રકારના નગરમાં વસવા યોગ્ય છે? પોતે બનાવેલું કે બનાવડાવેલું? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.86.2
वस्तव्यं यत्र कौन्तेय सपुत्रज्ञातिबन्धुना ।
न्याय्यं च परिप्रष्टुं वृत्तिं गुप्तिं च भारत ॥ १२.८६.२ ॥
હે કૌંતેય, પુત્રો, જ્ઞાતિઓ અને સ્વજનો સાથે જ્યાં વસવું હોય, ત્યાં આજીવિકા અને રક્ષણ વિશે યોગ્ય રીતે પૂછવું પણ ઉચિત છે, હે ભારત.
12.86.3
तस्मात्ते र्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः ।
श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः ॥ १२.८६.३ ॥
તેથી હું તને ખાસ કરીને દુર્ગ-નિર્માણનું કર્મ કહીશ. તે સાંભળીને તેમ જ કરવું અને યત્નપૂર્વક પાળવું.
12.86.4
षङ्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् ।
सर्वसंपत्प्रधानं च बाहुल्यं चापि संभवेत् ॥ १२.८६.४ ॥
છ પ્રકારના દુર્ગનો આશ્રય લઈ નગરો વસાવવાં; તે બધી સંપત્તિમાં પ્રધાન હોય અને બહુલતા પણ સંભવે.
12.86.5
धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च ।
मनुष्यदुर्गं मृद्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट् ॥ १२.८६.५ ॥
મરુભૂમિનો દુર્ગ, ભૂમિદુર્ગ, ગિરિદુર્ગ, તેમજ મનુષ્યદુર્ગ, માટીનો દુર્ગ અને વનદુર્ગ — એ છ છે.
12.86.6
यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम् ।
दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ १२.८६.६ ॥
જે નગર દુર્ગોથી સંપન્ન, ધાન્ય અને શસ્ત્રોથી યુક્ત, દૃઢ કોટ અને ખાઈવાળું, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલું હોય.
12.86.7
विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः ।
धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः ॥ १२.८६.७ ॥
જ્યાં વિદ્વાનો અને શિલ્પીઓ હોય, સારી રીતે સંગ્રહિત ભંડારો હોય, અને ધાર્મિક લોકો ઉત્તમ કૌશલ્ય અપનાવે;
12.86.8
ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् ।
प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम् ॥ १२.८६.८ ॥
બળવાન માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી ભરેલું, ચોક અને બજારોથી શોભતું, પ્રસિદ્ધ વેપારવાળું, શાંત અને કોઈ દિશાએથી ભય વિનાનું નગર;
12.86.9
सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् ।
शूराढ्यं प्राज्ञसंपूर्णं ब्रह्मघोषानुनादितम् ॥ १२.८६.९ ॥
અત્યંત પ્રકાશિત, પ્રતિધ્વનિથી ગુંજતું, સુપ્રશંસિત રચનાવાળું, શૂરવીરોથી સમૃદ્ધ, જ્ઞાનીઓથી પરિપૂર્ણ, વેદઘોષથી ગુંજતું નગર;
12.86.10
समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम् ।
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत् ॥ १२.८६.१० ॥
સભાઓ અને ઉત્સવોથી સંપન્ન, જ્યાં દેવતાઓની સદા પૂજા થાય એવું નગર; જેના મંત્રીઓ અને સેના વશમાં છે એવા રાજાએ એ નગરમાં સ્વયં પ્રવેશ કરવો;
12.86.11
तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् ।
पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत् ॥ १२.८६.११ ॥
ત્યાં તેણે ખજાનો, સેના, મિત્રો અને વ્યવહારની વૃદ્ધિ કરવી, અને નગર તથા જનપદમાં સર્વ દોષ દૂર કરવા;
12.86.12
भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् ।
निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रकटंकटान् ॥ १२.८६.१२ ॥
ભંડારગૃહ અને શસ્ત્રાગારને પ્રયત્નપૂર્વક વધારવું; સર્વ સંગ્રહો તથા યંત્રો અને કટંકટને પણ એ જ રીતે વધારવા;
12.86.13
काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान् ।
मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च ॥ १२.८६.१३ ॥
લાકડું, લોખંડ, ભૂસું અને અંગારા, લાકડું, શિંગ, હાડકાં અને વાંસ, મજ્જા, તેલ, ચરબી, મધ તથા ઔષધોનો સમૂહ પણ.
12.86.14
शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा ।
चर्म स्नायुं तथा वेत्रं मुञ्जवल्वजदंध्वनान् ॥ १२.८६.१४ ॥
શણ, સર્જરસ, અનાજ, શસ્ત્રો અને બાણ, તેમજ ચામડું, સ્નાયુ, વેત, મૂંજ, વલ્વજ અને દંધ્વન નરકટ પણ.
12.86.15
आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिलाकराः ।
निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः ॥ १२.८६.१५ ॥
રાજાએ સદા તળાવો, કૂવાઓ, પુષ્કળ જળસ્રોતો અને દૂધિયાં વૃક્ષો પોતાના નિયંત્રણમાં રાખવાં જોઈએ.
12.86.16
सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः ।
महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः ॥ १२.८६.१६ ॥
આચાર્યો, ઋત્વિજો, પુરોહિતો, મહાન ધનુર્ધરો, સ્થપતિઓ અને વાર્ષિક ચિકિત્સકોનો પ્રયત્નપૂર્વક સત્કાર કરવો.
12.86.17
प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः ।
कुलीनाः सत्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु ॥ १२.८६.१७ ॥
પ્રાજ્ઞ, મેધાવી, સંયમી, દક્ષ, શૂર, બહુશ્રુત, કુલીન અને સત્ત્વસંપન્ન લોકો સર્વ કાર્યો માટે યોગ્ય છે.
12.86.18
पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मेकान् ।
नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु ॥ १२.८६.१८ ॥
રાજાએ ધાર્મિકોનો આદર કરવો, અધાર્મિકોને નિયંત્રિત કરવા અને સર્વ વર્ણોને તેમના પોતાના કર્મમાં પ્રયત્નપૂર્વક જોડવા.
12.86.19
बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं तथा ।
चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत् ॥ १२.८६.१९ ॥
બાહ્ય અને આંતરિક, નગર અને ગ્રામીણ બધી બાબતો ગુપ્તચરો દ્વારા સારી રીતે જાણ્યા પછી જ કર્મમાં પ્રવૃત્ત કરવું.
12.86.20
चरान्मन्त्रं च कोशं च दण्डं चैव विशेषतः ।
अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२.८६.२० ॥
રાજાએ પોતે ગુપ્તચરો, મંત્રણા, કોષ અને દંડ વિશેષ રીતે સંભાળવા જોઈએ, કારણ કે આ બધામાં જ સર્વ કંઈ સ્થિર છે.
12.86.21
उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् ।
पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा ॥ १२.८६.२१ ॥
ઉદાસીન, શત્રુ અને મિત્રો જે કરવા ઇચ્છે છે તે બધું, નગર અને ગામમાં, ગુપ્તચરોની આંખે જાણવું જોઈએ.
12.86.22
ततस्तेषां विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः ।
भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता ॥ १२.८६.२२ ॥
પછી તેમના વિશે બધું અપ્રમાદથી ગોઠવવું જોઈએ—ભક્તોનું સદા સન્માન કરીને અને દ્વેષીઓનું નિગ્રહ કરીને.
12.86.23
यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया ।
प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं धर्मबाधकम् ॥ १२.८६.२३ ॥
યજ્ઞો વડે નિત્ય યજન કરવું જોઈએ, અને પીડા આપ્યા વિના દાન પણ આપવું જોઈએ. પ્રજાનું રક્ષણ કરવું; ધર્મને બાધક કર્મ ન કરવું.
12.86.24
कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् ।
योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत् ॥ १२.८६.२४ ॥
દીન, અનાથ, વૃદ્ધ અને વિધવા સ્ત્રીઓના યોગક્ષેમ અને આજીવિકાની સદા વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
12.86.25
आश्रमेषु यथाकालं चैलभाजनभोजनम् ।
सदैवोपहरेद्राजा सत्कृयाभ्यर्च्य मान्य च ॥ १२.८६.२५ ॥
રાજાએ આશ્રમોમાં યથાકાળ વસ્ત્ર, પાત્ર અને ભોજન સદા અર્પણ કરવું; આદરપૂર્વક સત્કાર કરીને અને માન્યજનોનું સન્માન કરીને.
12.86.26
आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राष्ट्रमेव च ।
निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा ॥ १२.८६.२६ ॥
રાજાએ પોતાને, સર્વ કાર્યો અને રાષ્ટ્રને પણ તાપસને પ્રયત્નપૂર્વક નિવેદન કરવા; અને સદા વિનમ્ર રહેવું.
12.86.27
ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः शंसितव्रताः ॥ १२.८६.२७ ॥
પ્રશંસિત વ્રતધારી તે તાપસો કોઈ અવસ્થામાં શરણ ઇચ્છનાર રાજાને ઇચ્છા મુજબ શરણ આપે.
12.86.28
सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ।
पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः ॥ १२.८६.२८ ॥
સર્વ અર્થોનો ત્યાગી, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો અને બહુશ્રુત એવા માણસને જોઈને રાજાએ શયન, આસન અને ભોજન વડે પૂજવો.
12.86.29
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि ।
तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः ॥ १२.८६.२९ ॥
કોઈ આપત્તિમાં રાજાએ તેના પર વિશ્વાસ રાખવો; કારણ કે તાપસો પર પણ ચોરો વિશ્વાસ પ્રગટાવે છે.
12.86.30
तस्मिन्निधीनादधीत पुनः प्रत्याददीत च ।
न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत् ॥ १२.८६.३० ॥
તેની પાસે નિધિ મૂકવો અને ફરી તે પાછો લેવો; તેની વારંવાર સેવા ન કરવી કે અતિશય પૂજા ન કરવી.
12.86.31
अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः ।
अटवीषु परः कार्यः सामन्तनगरेष्वपि ॥ १२.८६.३१ ॥
એકને પોતાના રાષ્ટ્રમાં, બીજાને પરરાષ્ટ્રોમાં, ત્રીજાને જંગલોમાં અને સામંતોનાં નગરોમાં પણ નિયુક્ત કરવો.
12.86.32
तेषु सत्कारमानाभ्यां संविभागांश्च कारयेत् ।
परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा ॥ १२.८६.३२ ॥
પરરાષ્ટ્ર અને જંગલોમાં રહેનારાઓનો પોતાના દેશમાંના લોકોની જેમ સત્કાર અને માન કરી તેમને ભાગ અપાવવો.
12.86.33
ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्थथाकामं तापसाः संशितव्रताः ॥ १२.८६.३३ ॥
કઠોર વ્રતમાં દૃઢ તાપસો કોઈ પણ સ્થિતિમાં શરણ ચાહનારા રાજાને ઇચ્છા મુજબ શરણ આપે.
12.86.34
एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः ।
यादृशे नगरे राजा स्वयमावस्तुमर्हति ॥ १२.८६.३४ ॥
કેવા પ્રકારના નગરમાં રાજાએ પોતે રહેવું યોગ્ય છે તેનાં લક્ષણોનું વર્ણન તને સંક્ષેપમાં કહેવાયું.