महाभारत · अध्याय 12.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.86.1
कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ।
कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.८६.१ ॥
राजा स्वतः कोणत्या प्रकारच्या नगरात राहण्यास योग्य आहे? स्वतः बांधलेले की बांधविलेले? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.86.2
वस्तव्यं यत्र कौन्तेय सपुत्रज्ञातिबन्धुना ।
न्याय्यं च परिप्रष्टुं वृत्तिं गुप्तिं च भारत ॥ १२.८६.२ ॥
हे कौंतेया, पुत्र, ज्ञाती व बांधवांसह जिथे राहायचे असेल, तिथे उपजीविका व संरक्षणाबद्दल योग्य रीतीने चौकशी करणेही उचित आहे, हे भारता.
12.86.3
तस्मात्ते र्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः ।
श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः ॥ १२.८६.३ ॥
म्हणून तुला विशेषतः दुर्गनिर्माणाचे कर्म सांगेन. ते ऐकून तसेच करावे आणि यत्नपूर्वक अनुसरावे.
12.86.4
षङ्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् ।
सर्वसंपत्प्रधानं च बाहुल्यं चापि संभवेत् ॥ १२.८६.४ ॥
सहा प्रकारचे दुर्ग आश्रय करून नगरे वसवावीत; ते सर्व संपत्तींत प्रधान असावे आणि विपुलताही संभवावी.
12.86.5
धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च ।
मनुष्यदुर्गं मृद्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट् ॥ १२.८६.५ ॥
वाळवंटी दुर्ग, भूमिदुर्ग, गिरिदुर्ग, तसेच मनुष्यदुर्ग, मृत्तिकादुर्ग आणि वनदुर्ग — हे सहा.
12.86.6
यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम् ।
दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ १२.८६.६ ॥
जे नगर दुर्गांनी संपन्न, धान्य व शस्त्रांनी युक्त, दृढ तट व खंदकाने वेढलेले, हत्ती, घोडे व रथांनी गजबजलेले असे.
12.86.7
विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः ।
धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः ॥ १२.८६.७ ॥
जिथे विद्वान व शिल्पकार असतात, सुसंचित साठे असतात, आणि धार्मिक लोक उत्तम कौशल्याचा अवलंब करतात;
12.86.8
ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् ।
प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम् ॥ १२.८६.८ ॥
बलवान माणसे, हत्ती व घोडे यांनी भरलेले, चौक व बाजारांनी शोभणारे, प्रसिद्ध व्यापार असलेले, शांत आणि कोठूनही भय नसलेले नगर;
12.86.9
सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् ।
शूराढ्यं प्राज्ञसंपूर्णं ब्रह्मघोषानुनादितम् ॥ १२.८६.९ ॥
अत्यंत तेजस्वी, प्रतिध्वनींनी गुंजणारे, सुप्रशंसित रचनेचे, वीरांनी समृद्ध, प्राज्ञांनी परिपूर्ण, वेदघोषाने दुमदुमणारे नगर;
12.86.10
समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम् ।
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत् ॥ १२.८६.१० ॥
सभा व उत्सवांनी संपन्न, जेथे देवतांची सदैव पूजा होते असे नगर; ज्याचे अमात्य व सैन्य वशात आहे अशा राजाने त्या नगरात स्वतः प्रवेश करावा;
12.86.11
तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् ।
पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत् ॥ १२.८६.११ ॥
तेथे त्याने कोश, सेना, मित्र व व्यवहार यांची वृद्धी करावी, आणि नगरात व जनपदात सर्व दोष दूर करावे;
12.86.12
भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् ।
निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रकटंकटान् ॥ १२.८६.१२ ॥
भांडारगृह व शस्त्रागार प्रयत्नपूर्वक वाढवावे; सर्व साठे आणि तसेच यंत्रे व कटंकट यांचीही वृद्धी करावी;
12.86.13
काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान् ।
मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च ॥ १२.८६.१३ ॥
लाकूड, लोखंड, भुसा आणि निखारे, लाकूड, शिंग, हाडे व बांबू, मज्जा, तेल, चरबी, मध आणि औषधांचा संग्रह हेही.
12.86.14
शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा ।
चर्म स्नायुं तथा वेत्रं मुञ्जवल्वजदंध्वनान् ॥ १२.८६.१४ ॥
ताग (शण), सर्जरस, धान्य, शस्त्रे आणि बाण, तसेच चामडे, स्नायू, वेत, मुंज, वल्वज व दंध्वन (नळे) हेही.
12.86.15
आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिलाकराः ।
निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः ॥ १२.८६.१५ ॥
राजाने नेहमी तलाव, विहिरी, विपुल पाण्याचे स्रोत आणि दूध देणारे वृक्ष आपल्या नियंत्रणात ठेवावेत.
12.86.16
सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः ।
महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः ॥ १२.८६.१६ ॥
आचार्य, ऋत्विज, पुरोहित, महान धनुर्धर, स्थपती आणि वार्षिक वैद्य यांचा प्रयत्नपूर्वक सत्कार करावा.
12.86.17
प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः ।
कुलीनाः सत्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु ॥ १२.८६.१७ ॥
प्रज्ञावान, मेधावी, संयमी, कुशल, शूर, बहुश्रुत, कुलीन आणि सत्त्वसंपन्न लोक सर्व कामांसाठी योग्य असतात.
12.86.18
पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मेकान् ।
नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु ॥ १२.८६.१८ ॥
राजाने धार्मिकांचा सन्मान करावा, अधार्मिकांना आवर झालावा आणि सर्व वर्णांच्या लोकांना आपापल्या कर्मात प्रयत्नपूर्वक नियुक्त करावे.
12.86.19
बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं तथा ।
चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत् ॥ १२.८६.१९ ॥
बाह्य आणि आंतरिक, नगर आणि ग्रामीण सर्व बाबी हेरांमार्फत नीट जाणून घेतल्यानंतरच कर्मात प्रवृत्त करावे.
12.86.20
चरान्मन्त्रं च कोशं च दण्डं चैव विशेषतः ।
अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२.८६.२० ॥
राजाने स्वतः हेर, मंत्र, कोश आणि दंड यांकडे विशेषत्वाने लक्ष द्यावे; कारण या सर्वांवरच सर्व काही अवलंबून आहे.
12.86.21
उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् ।
पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा ॥ १२.८६.२१ ॥
उदासीन, शत्रू आणि मित्र यांचे जे काही करण्याचे मनसुबे असतील, ते सर्व नगरात व गावात हेरांच्या दृष्टीने जाणावे.
12.86.22
ततस्तेषां विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः ।
भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता ॥ १२.८६.२२ ॥
मग त्यांच्याबाबत सर्व काही अप्रमादाने व्यवस्थित करावे—निष्ठावंतांचा सदैव सन्मान करत आणि द्वेष्ट्यांना आवर घालत.
12.86.23
यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया ।
प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं धर्मबाधकम् ॥ १२.८६.२३ ॥
यज्ञांनी नित्य यजन करावे, आणि पीडा न देता दानही द्यावे. प्रजेचे रक्षण करावे; धर्माला बाधा येईल असे कर्म करू नये.
12.86.24
कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् ।
योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत् ॥ १२.८६.२४ ॥
दीन, अनाथ, वृद्ध आणि विधवा स्त्रिया यांच्या योगक्षेमाची व उपजीविकेची नित्य व्यवस्था करावी.
12.86.25
आश्रमेषु यथाकालं चैलभाजनभोजनम् ।
सदैवोपहरेद्राजा सत्कृयाभ्यर्च्य मान्य च ॥ १२.८६.२५ ॥
राजाने आश्रमांमध्ये यथाकाळ वस्त्रे, भांडी आणि भोजन सदैव अर्पण करावे; आदराने सत्कार करून मान्य व्यक्तींचा सन्मान करून.
12.86.26
आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राष्ट्रमेव च ।
निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा ॥ १२.८६.२६ ॥
राजाने स्वतःला, सर्व कार्ये आणि राष्ट्रही तपस्व्याला प्रयत्नपूर्वक निवेदन करावे; आणि सदैव नम्र राहावे.
12.86.27
ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः शंसितव्रताः ॥ १२.८६.२७ ॥
प्रशंसित व्रते पाळणारे ते तपस्वी कोणत्याही अवस्थेत शरण इच्छिणाऱ्या राजाला इच्छेनुसार शरण देतील.
12.86.28
सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ।
पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः ॥ १२.८६.२८ ॥
सर्व अर्थांचा त्याग करणारा, उत्तम कुलात जन्मलेला आणि बहुश्रुत अशा व्यक्तीला पाहून राजाने शयन, आसन आणि भोजन देऊन पूजावे.
12.86.29
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि ।
तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः ॥ १२.८६.२९ ॥
कोणत्याही आपत्तीत राजाने त्याच्यावर विश्वास ठेवावा; कारण तपस्व्यांवरही चोर विश्वास दाखवतात.
12.86.30
तस्मिन्निधीनादधीत पुनः प्रत्याददीत च ।
न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत् ॥ १२.८६.३० ॥
त्याच्याकडे खजिना ठेवावा आणि पुन्हा तो परत घ्यावा; वारंवार त्याची सेवा करू नये किंवा अतिशय पूजा करू नये.
12.86.31
अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः ।
अटवीषु परः कार्यः सामन्तनगरेष्वपि ॥ १२.८६.३१ ॥
एकाला स्वराष्ट्रात, दुसऱ्याला परराष्ट्रात, तिसऱ्याला अरण्यात आणि सामंतांच्या नगरांतही नेमावे.
12.86.32
तेषु सत्कारमानाभ्यां संविभागांश्च कारयेत् ।
परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा ॥ १२.८६.३२ ॥
परराष्ट्रात व अरण्यात असणाऱ्यांना स्वराज्यातल्याप्रमाणेच सत्कार व मान देऊन त्यांचे वाटेकरी करावेत.
12.86.33
ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्थथाकामं तापसाः संशितव्रताः ॥ १२.८६.३३ ॥
कठोर व्रतांचे तपस्वी कोणत्याही अवस्थेत आश्रय मागणाऱ्या राजाला इच्छेनुसार आश्रय द्यावा.
12.86.34
एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः ।
यादृशे नगरे राजा स्वयमावस्तुमर्हति ॥ १२.८६.३४ ॥
कोणत्या प्रकारच्या नगरात राजाने स्वतः राहणे योग्य आहे, त्याच्या लक्षणांचे वर्णन तुला संक्षेपाने सांगितले.