ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.86.1
कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ।
कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.८६.१ ॥
ਰਾਜਾ ਆਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ? ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਬਣਵਾਇਆ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.86.2
वस्तव्यं यत्र कौन्तेय सपुत्रज्ञातिबन्धुना ।
न्याय्यं च परिप्रष्टुं वृत्तिं गुप्तिं च भारत ॥ १२.८६.२ ॥
ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਵੱਸਣਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਰੋਜ਼ੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.86.3
तस्मात्ते र्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः ।
श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः ॥ १२.८६.३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.4
षङ्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् ।
सर्वसंपत्प्रधानं च बाहुल्यं चापि संभवेत् ॥ १२.८६.४ ॥
ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ।
12.86.5
धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च ।
मनुष्यदुर्गं मृद्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट् ॥ १२.८६.५ ॥
ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਭੂਮੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਕਿਲ੍ਹਾ — ਇਹ ਛੇ ਹਨ।
12.86.6
यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम् ।
दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ १२.८६.६ ॥
ਜੋ ਨਗਰ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਪੱਕੀ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਖਾਈ ਵਾਲਾ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।
12.86.7
विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः ।
धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः ॥ १२.८६.७ ॥
ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਹੋਣ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਭੰਡਾਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕ ਉੱਤਮ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਣ;
12.86.8
ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् ।
प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम् ॥ १२.८६.८ ॥
ਤਾਕਤਵਰ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚੌਕਾਂ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਵੀ ਭੈ-ਰਹਿਤ ਨਗਰ;
12.86.9
सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् ।
शूराढ्यं प्राज्ञसंपूर्णं ब्रह्मघोषानुनादितम् ॥ १२.८६.९ ॥
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਾਹੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ, ਵੇਦ-ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਨਗਰ;
12.86.10
समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम् ।
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमाविशेत् ॥ १२.८६.१० ॥
ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਐਸਾ ਨਗਰ; ਜਿਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਐਸੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ;
12.86.11
तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् ।
पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत् ॥ १२.८६.११ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਸੈਨਾ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਗਰ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ;
12.86.12
भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् ।
निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रकटंकटान् ॥ १२.८६.१२ ॥
ਭੰਡਾਰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਗਾਰ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਤੇ ਕਟੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ;
12.86.13
काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान् ।
मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च ॥ १२.८६.१३ ॥
ਲੱਕੜ, ਲੋਹਾ, ਤੂੜੀ ਅਤੇ ਅੰਗਾਰ, ਲੱਕੜ, ਸਿੰਗ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ, ਮਿੱਝ, ਤੇਲ, ਚਰਬੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ।
12.86.14
शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा ।
चर्म स्नायुं तथा वेत्रं मुञ्जवल्वजदंध्वनान् ॥ १२.८६.१४ ॥
ਸਣ, ਸਰਜ ਰਸ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਤੀਰ, ਚਮੜਾ, ਨਸਾਂ, ਬੈਂਤ, ਮੂੰਜ, ਵਲਵਜ ਅਤੇ ਦੰਧਵਨ ਸਰਕੰਡੇ ਵੀ।
12.86.15
आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिलाकराः ।
निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः ॥ १२.८६.१५ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਲਾਬਾਂ, ਖੂਹਾਂ, ਭਰਪੂਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.16
सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः ।
महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः ॥ १२.८६.१६ ॥
ਆਚਾਰੀਆਂ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਮਹਾਨ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ਾਂ, ਰਾਜਮਿਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.17
प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः ।
कुलीनाः सत्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु ॥ १२.८६.१७ ॥
ਸਿਆਣੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੰਜਮੀ, ਨਿਪੁੰਨ, ਸੂਰਮੇ, ਬਹੁਗਿਆਨੀ, ਉੱਚ-ਕੁਲੀ, ਸਬਰ-ਸੰਪੰਨ, ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।
12.86.18
पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मेकान् ।
नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु ॥ १२.८६.१८ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.19
बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं तथा ।
चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत् ॥ १२.८६.१९ ॥
ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ, ਨਗਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.20
चरान्मन्त्रं च कोशं च दण्डं चैव विशेषतः ।
अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२.८६.२० ॥
ਰਾਜਾ ਆਪ ਗੁਪਤਚਰਾਂ, ਮੰਤਰਣਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.86.21
उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् ।
पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा ॥ १२.८६.२१ ॥
ਉਦਾਸੀਨਾਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਗਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.22
ततस्तेषां विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः ।
भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता ॥ १२.८६.२२ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਵਫ਼ਾਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ।
12.86.23
यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया ।
प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं धर्मबाधकम् ॥ १२.८६.२३ ॥
ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਾਨ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.86.24
कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् ।
योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत् ॥ १२.८६.२४ ॥
ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਯੋਗ-ਖ਼ੇਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਦਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.25
आश्रमेषु यथाकालं चैलभाजनभोजनम् ।
सदैवोपहरेद्राजा सत्कृयाभ्यर्च्य मान्य च ॥ १२.८६.२५ ॥
ਰਾਜਾ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੱਪੜੇ, ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਦਾ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ।
12.86.26
आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राष्ट्रमेव च ।
निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा ॥ १२.८६.२६ ॥
ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਤਪਸਵੀ ਅੱਗੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਿਮਰ ਰਹੇ।
12.86.27
ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः शंसितव्रताः ॥ १२.८६.२७ ॥
ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
12.86.28
सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ।
पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः ॥ १२.८६.२८ ॥
ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗੀ, ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਯਨ, ਆਸਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕਰੇ।
12.86.29
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि ।
तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः ॥ १२.८६.२९ ॥
ਕਿਸੇ ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਪਸਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਡਾਕੂ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.86.30
तस्मिन्निधीनादधीत पुनः प्रत्याददीत च ।
न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत् ॥ १२.८६.३० ॥
ਉਸ ਕੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
12.86.31
अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः ।
अटवीषु परः कार्यः सामन्तनगरेष्वपि ॥ १२.८६.३१ ॥
ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਿਗਾਨੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮੰਤਾਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.86.32
तेषु सत्कारमानाभ्यां संविभागांश्च कारयेत् ।
परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा ॥ १२.८६.३२ ॥
ਬਿਗਾਨੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸੇ ਦਿਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.86.33
ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्थथाकामं तापसाः संशितव्रताः ॥ १२.८६.३३ ॥
ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤਪਸਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ।
12.86.34
एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः ।
यादृशे नगरे राजा स्वयमावस्तुमर्हति ॥ १२.८६.३४ ॥
ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।