મહાભારત · અધ્યાય 12.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.87.1
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.८७.१ ॥
હે રાજન, ભરતશ્રેષ્ઠ, જાણવા ઇચ્છુક એવા મને રાષ્ટ્રની રક્ષા અને રાષ્ટ્રના સંગઠન વિશે સારી રીતે કહો.
12.87.2
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १२.८७.२ ॥
રાષ્ટ્રની રક્ષા અને રાષ્ટ્રનું સંગઠન હું તને સારી રીતે કહીશ; હવે બધું તત્ત્વરૂપે કહું છું, એકાગ્ર મનથી સાંભળ.
12.87.3
ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्रामपतिस्तथा ।
विंशतित्रिंशतीशं च सहस्रस्य च कारयेत् ॥ १२.८७.३ ॥
એક ગામ માટે એક અધિપતિ નિયુક્ત કરવો; તેમ જ દસ ગામનો પતિ; વીસ કે ત્રીસનો ઈશ; અને હજારનો પણ એક નિયુક્ત કરવો.
12.87.4
ग्रामेयान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः प्रतिभावेयेत् ।
तानाचक्षीत दशिने दशिको विंशिने पुनः ॥ १२.८७.४ ॥
ગ્રામની બાબતો અને ગ્રામદોષો ગ્રામિકે જાણીને દશપતિને કહેવાં; દશપતિ ફરી વીશપતિને.
12.87.5
विंशाधिपस्तु तत्सर्वं वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् ॥ १२.८७.५ ॥
વીશપતિએ જનપદના લોકોનું સર્વ વર્તન જાણીને, ગ્રામોની સર્વ વાત શતપાલને સંપૂર્ણપણે જણાવવી.
12.87.6
यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्निया ।
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥ १२.८७.६ ॥
ગ્રામના જે ભોગ્ય પદાર્થો છે, તેને ગ્રામિકે યોગ્ય રીતે ભોગવવા; તેનાથી દશપનું પાલન કરવું, અને તેનાથી જ દ્વિગુણાધિપનું પણ.
12.87.7
ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कुरः ।
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम्।
तत्र ह्यनेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत ॥ १२.८७.७ ॥
સો ગામોનો અધ્યક્ષ સન્માનપૂર્વક મોટું, સમૃદ્ધ, જનસંકુલ ગામ ભોગવવા યોગ્ય છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યાંનું (ઉત્પન્ન) રાજાને આધીન છે અને અનેક રક્ષકોના હાથમાં રહે છે.
12.87.8
शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमः ।
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रीयसंगतः ॥ १२.८७.८ ॥
શાખાનગર ભોગવવા યોગ્ય હજારોનો ઉત્તમ અધિપતિ છે. ધાન્ય અને સોનાના ભોગ સાથે, રાષ્ટ્રના અધિકારીઓ સાથે જોડાઈને ભોગવવા યોગ્ય છે.
12.87.9
तेषां संग्रामकृत्यं स्याद्वामकृत्यं च तेषु यत् ।
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्तत्पश्येदतन्द्रितः ॥ १२.८७.९ ॥
તેમનાં યુદ્ધકાર્યો અને તેમનાં શાંતિકાર્યો—તે બધું ધર્મજ્ઞ કોઈ મંત્રીએ આળસ વિના જોવું જોઈએ.
12.87.10
नगरेनगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः ।
उच्चैः स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः ॥ १२.८७.१० ॥
દરેક નગરમાં, અથવા એક નગરમાં, બધાં કાર્યોનો વિચાર કરનાર એક હોવો જોઈએ—ઉચ્ચ પદ પર, ભયંકર રૂપવાળો, નક્ષત્રોમાં ગ્રહની જેમ.
12.87.11
भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सभासदः ।
तेषां वृत्तिं परिणयेत्कश्चिद्राष्ट्रेषु तच्चरः ॥ १२.८७.११ ॥
તે બધા સભાસદો પાસે ફરે; રાષ્ટ્રોમાં તેનો જાસૂસ કોઈ તેમની આજીવિકાની વ્યવસ્થા કરે.
12.87.12
जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः ।
रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ १२.८७.१२ ॥
હિંસા ઇચ્છનારા, પાપબુદ્ધિવાળા, પારકું ધન હરનારા, કપટી—રક્ષણ માટે નિયુક્ત હોવા છતાં—તેમનાથી આ પ્રજાનું રક્ષણ કરવું.
12.87.13
विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजां कारयेत्करान् ॥ १२.८७.१३ ॥
વેચાણ, ખરીદી, માર્ગકર, અન્નસામગ્રી અને તેનો ખર્ચ — એ બધાનો વિચાર કરીને, વેપારીઓનો લાભ અને સુરક્ષા જોઈને, તેમની પાસેથી કર વસૂલ કરાવવો.
12.87.14
उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् ।
शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिनः प्रति कारयेत् ॥ १२.८७.१४ ॥
ઉત્પાદન, મજૂરી-આજીવિકા અને કારીગરીને વારંવાર વિચારીને, કારીગરી પ્રમાણે કારીગરો પાસેથી કર વસૂલ કરાવવો.
12.87.15
उच्चावचकरन्यायाः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर ।
यथायथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ १२.८७.१५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, પૂર્વના રાજાઓના ઊંચા-નીચા કર-ન્યાય જેવા હતા, તેવી જ રીતે રાજાએ વર્તવું, જેથી પ્રજા દુઃખી ન થાય.
12.87.16
फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् ।
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तते ॥ १२.८७.१६ ॥
ફળ અને કર્મનો વિચાર કરીને પછી બધું ગોઠવવું; કારણ વિના કોઈ ફળ કે કર્મમાં પ્રવૃત્ત થતું નથી.
12.87.17
यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ ।
संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥ १२.८७.१७ ॥
રાજા અને કર્તા બંને કર્મમાં ભાગીદાર થાય એ રીતે સારી રીતે વિચારીને, રાજાએ સતત કર વસૂલ કરવા.
12.87.18
नोच्छिद्याहात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया ।
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संवृतदर्शनः ॥ १२.८७.१८ ॥
લોભથી પોતાનું મૂળ અને બીજાનું મૂળ પણ ઉખાડી ન નાખવું; રાજાએ ઇચ્છાઓના દ્વાર બંધ કરીને પોતાને દૃષ્ટિથી છુપાવી રાખવો.
12.87.19
प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् ।
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयो संवृतो लभते श्रियम् ॥ १२.८७.१९ ॥
અતિશય ખાઉ પ્રસિદ્ધ રાજાને લોકો દ્વેષ કરે છે. દ્વેષ પામનારને કલ્યાણ ક્યાંથી? પોતાને ઢાંકીને રાખનાર જ સમૃદ્ધિ પામે છે.
12.87.20
वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना ।
भृतो वत्सो जातबलः षीडां सहति भारत ॥ १२.८७.२० ॥
અખંડ બુદ્ધિવાળા રાજાએ રાષ્ટ્રને વાછરડાની ઉપમાથી દોહવું. સારી રીતે પોષાયેલું વાછરડું બળવાન થતાં પીડા સહે છે, ભારત.
12.87.21
न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर ।
राष्ट्रमप्यातिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥ १२.८७.२१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, અતિશય દોહાયેલું વાછરડું મોટું કામ કરતું નથી. અતિશય દોહાયેલું રાષ્ટ્ર પણ મોટું કાર્ય કરતું નથી.
12.87.22
यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिरक्षन्स्वयं नृपः ।
संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम् ॥ १२.८७.२२ ॥
જે રાજા પોતે રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરતાં તેના પર કૃપા કરે છે અને ઉત્પન્ન થયેલી સંપત્તિથી જીવે છે, તે મહાન ફળ પામે છે.
12.87.23
आपदर्थं च निचयात्राजानो हि चिचिन्वते ।
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा ॥ १२.८७.२३ ॥
આપત્તિ માટે રાજાઓ સંચયથી ધન ભેગું કરે છે. રાષ્ટ્ર જ ખજાનો હોવું જોઈએ, અને ખજાનો ઘરમાં સુરક્ષિત હોવો જોઈએ.
12.87.24
पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोषाश्रितांस्तथा ।
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान्स्वल्पधनानपि ॥ १२.८७.२४ ॥
નગરવાસીઓ અને ગ્રામવાસીઓ સૌ પર, આશ્રિત હોય કે અનાશ્રિત, રાજાએ પોતાની શક્તિ અનુસાર દયા કરવી; અલ્પ ધનવાળાઓ પર પણ.
12.87.25
बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् ।
एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जनाः सुखितदुः खिताः ॥ १२.८७.२५ ॥
બહારના લોકોને ભેદીને મધ્યમ (વર્ગે) સુખપૂર્વક ભોગવવું જોઈએ. આ રીતે સુખી અને દુઃખી લોકો તેના પર ક્રોધ કરતા નથી.
12.87.26
प्रामेव तु धनादानमनुभाष्य ततः पुनः ।
सन्निपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥ १२.८७.२६ ॥
ગામોમાંથી ધન વસૂલવાની જાહેરાત કરીને, પછી ફરી એકઠા થઈ પોતાના રાજ્યમાં ભય દેખાડવો જોઈએ.
12.87.27
इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् ।
अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमाः ॥ १२.८७.२७ ॥
આ આપત્તિ ઉત્પન્ન થઈ છે, શત્રુસેનાનો મહાન ભય. જેમ વાંસને ફળ આવે તો તે નાશ પામે, તેમ આ નાશનું કારણ બની શકે.
12.87.28
अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह ।
इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्। ॥ १२.८७.२८ ॥
મારા શત્રુઓ ઘણા લૂંટારાઓ સાથે ઊભા થયા છે. તેઓ આ રાષ્ટ્રને પીડવા ઇચ્છે છે — જે તેમના પોતાના જ વિનાશ માટે છે.
12.87.29
अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये ।
परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥ १२.८७.२९ ॥
આ ભયંકર આપત્તિમાં, દારુણ ભય આવી પડ્યો ત્યારે, તમારા રક્ષણ માટે હું તમારી પાસે ધન માંગીશ.
12.87.30
प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये ।
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः ॥ १२.८७.३० ॥
ભય દૂર થયા પછી હું તમને બધું પાછું આપીશ. શત્રુઓ અહીંથી બળજબરીથી જે લઈ જશે તે તેઓ પાછું આપશે નહીં.
12.87.31
कलत्रमादितः कृत्वा सर्वं वो विनशेदिति ।
शरीरपुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते ॥ १२.८७.३१ ॥
પત્નીને શરૂઆતથી સાથે રાખીને, તમારું બધું નષ્ટ ન થાય તે માટે; શરીર, પુત્રો અને પત્નીઓ માટે ધનસંચય ઇચ્છનીય છે.
12.87.32
नन्दामि वः प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये ।
यखाशक्त्युपगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ १२.८७.३२ ॥
તમારા પ્રભાવથી હું આનંદિત છું, જાણે તમે મારા પુત્રો; તમારી શક્તિ પ્રમાણે હું સ્વીકારું છું, રાષ્ટ્રને પીડા આપ્યા વિના પણ.
12.87.33
आपत्स्वेव निवोढव्यं भवद्भिः संगतैरिह ।
न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि ॥ १२.८७.३३ ॥
આપત્તિઓમાં જ તમારે અહીં સંગઠિત થઈને તેમને સહન કરવી જોઈએ; કોઈ પણ આપત્તિમાં ધન તમારું સૌથી પ્રિય કાર્ય ન હોવું જોઈએ.
12.87.34
इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया ।
स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्योगमाधाय कालवित् ॥ १२.८७.३४ ॥
આ રીતે મધુર, કોમળ, શિષ્ટ વાણીથી, કાળજ્ઞ રાજાએ યુક્તિ પ્રયોજીને પોતાના કિરણોને (પ્રજા પાસેથી લાભને) છોડવા જોઈએ.
12.87.35
प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम् ।
योगक्षेणं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करम् ॥ १२.८७.३५ ॥
વેપાર, સેવકોનું ભરણપોષણ, ખર્ચ, યુદ્ધનો ભય અને યોગક્ષેમ વિચારીને જમીનદારો પાસેથી કર વસૂલ કરાવવો જોઈએ.
12.87.36
उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः ।
तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥ १२.८७.३६ ॥
ઉપેક્ષા કરવામાં આવે તો જમીનદારો અને વનવાસીઓ નષ્ટ થશે; તેથી તેમની સાથે વિશેષ રીતે પહેલાં કોમળતાથી વર્તવું જોઈએ.
12.87.37
सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः ।
गोमिनां पार्थ कर्तव्यः संविभागः प्रियाणि च ॥ १२.८७.३७ ॥
હે પાર્થ, ગોસ્વામીઓ પ્રત્યે સાંત્વન, રક્ષણ, દાન અને સતત સંભાળ રાખવી જોઈએ; તેમની સાથે વહેંચણી કરવી અને તેમને પ્રિય વસ્તુઓ આપવી પણ જોઈએ.
12.87.38
अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत ।
प्रभावयन्ति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥ १२.८७.३८ ॥
હે ભરત, ગોસ્વામીઓ પાસેથી મળતું ફળ સતત ઉપયોગમાં લેવું જોઈએ; તેઓ રાષ્ટ્ર, વેપાર અને ખેતીને સમૃદ્ધ કરે છે.
12.87.39
तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः ।
दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून् ॥ १२.८७.३९ ॥
તેથી વિવેકી માણસે ગોસ્વામીઓ પ્રત્યે પ્રયત્નપૂર્વક પ્રેમ રાખવો; દયાળુ અને સાવધ રહીને કર નમ્રતાથી ઉઘરાવવા.
12.87.40
सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु ।
न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर ॥ १२.८७.४० ॥
ગોસ્વામીઓ વચ્ચે સર્વત્ર સલામત વિચરણ સહેલાઈથી મળે છે; હે યુધિષ્ઠિર, આના જેવું ધન બીજું કંઈ નથી.