महाभारत · अध्याय 12.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.87.1
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.८७.१ ॥
हे राजा, भरतश्रेष्ठा, जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्या मला राष्ट्राचे रक्षण आणि राष्ट्राची संघटना नीट सांगा.
12.87.2
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १२.८७.२ ॥
राष्ट्राचे रक्षण आणि राष्ट्राची संघटना मी तुला नीट सांगेन; आता सर्व तत्त्व सांगतो, एकाग्र मनाने ऐक.
12.87.3
ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्रामपतिस्तथा ।
विंशतित्रिंशतीशं च सहस्रस्य च कारयेत् ॥ १२.८७.३ ॥
एका गावाला एक अधिपती नेमावा; तसेच दहा गावांचा पती; वीस किंवा तीसचा ईश; आणि हजाराचाही एक नेमावा.
12.87.4
ग्रामेयान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः प्रतिभावेयेत् ।
तानाचक्षीत दशिने दशिको विंशिने पुनः ॥ १२.८७.४ ॥
गावातील बाबी आणि गावातील दोष ग्रामिकाने जाणून दशपतीला कळवावे; दशपती पुन्हा विंशपतीला.
12.87.5
विंशाधिपस्तु तत्सर्वं वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् ॥ १२.८७.५ ॥
विंशपतीने जनपदातील लोकांचे सर्व वर्तन जाणून, गावांची सर्व वार्ता शतपालाला पूर्णपणे कळवावी.
12.87.6
यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्निया ।
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥ १२.८७.६ ॥
गावातील जे उपभोग्य पदार्थ आहेत, ते ग्रामिकाने योग्य रीतीने उपभोगावेत; त्यानेच दशपाचे पालन करावे, आणि त्यानेच द्विगुणाधिपाचेही.
12.87.7
ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कुरः ।
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम्।
तत्र ह्यनेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत ॥ १२.८७.७ ॥
शंभर गावांचा अध्यक्ष सन्मानाने मोठे, समृद्ध, गर्दीने भरलेले गाव उपभोगण्यास पात्र आहे. हे भरतश्रेष्ठा, तेथील (उत्पन्न) राजाच्या अधीन असून अनेक रक्षकांच्या हाती असते.
12.87.8
शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमः ।
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रीयसंगतः ॥ १२.८७.८ ॥
शाखानगर उपभोगण्यास पात्र हजारांचा उत्तम अधिपती आहे. धान्य व सोन्याच्या उपभोगाने, राज्याच्या अधिकाऱ्यांशी संलग्न होऊन तो उपभोग घेण्यास योग्य आहे.
12.87.9
तेषां संग्रामकृत्यं स्याद्वामकृत्यं च तेषु यत् ।
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्तत्पश्येदतन्द्रितः ॥ १२.८७.९ ॥
त्यांची युद्धकार्ये आणि त्यांच्यातील शांतिकार्ये—ती सर्व धर्मज्ञ असा कोणी मंत्री आळस न करता पाहावी.
12.87.10
नगरेनगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः ।
उच्चैः स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः ॥ १२.८७.१० ॥
प्रत्येक नगरात, किंवा एका नगरात, सर्व कामांचा विचार करणारा एक असावा—उच्च पदावर, भयंकर रूपाचा, नक्षत्रांमधील ग्रहाप्रमाणे.
12.87.11
भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सभासदः ।
तेषां वृत्तिं परिणयेत्कश्चिद्राष्ट्रेषु तच्चरः ॥ १२.८७.११ ॥
तो त्या सर्व सभासदांकडे फिरावा; राष्ट्रांमध्ये त्याचा हेर कोणी त्यांच्या उपजीविकेची व्यवस्था लावावी.
12.87.12
जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः ।
रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ १२.८७.१२ ॥
हिंसेची इच्छा करणारे, पापबुद्धीचे, परधन हरण करणारे, कपटी—रक्षणासाठी नेमलेले असले तरी—त्यांच्यापासून या प्रजांचे रक्षण करावे.
12.87.13
विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजां कारयेत्करान् ॥ १२.८७.१३ ॥
विक्री, खरेदी, मार्गकर, अन्नसामग्री व तिचा खर्च यांचा विचार करून, तसेच व्यापाऱ्यांचा लाभ व संरक्षण पाहून, त्यांच्याकडून कर वसूल करवावा.
12.87.14
उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् ।
शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिनः प्रति कारयेत् ॥ १२.८७.१४ ॥
उत्पादन, मजुरीवर उपजीविका आणि कारागिरी यांचा वारंवार विचार करून, कारागिरीनुसार कारागिरांकडून कर वसूल करवावा.
12.87.15
उच्चावचकरन्यायाः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर ।
यथायथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ १२.८७.१५ ॥
हे युधिष्ठिरा, पूर्वीच्या राजांचे उच्चनीच कर-न्याय जसे होते, तसेच राजाने वागावे, म्हणजे प्रजा दुःखी होणार नाही.
12.87.16
फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् ।
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तते ॥ १२.८७.१६ ॥
फल आणि कर्म यांचा विचार करून मगच सर्व व्यवस्था करावी; कारणाशिवाय कोणीही फल किंवा कर्मात प्रवृत्त होत नाही.
12.87.17
यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ ।
संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥ १२.८७.१७ ॥
राजा आणि कर्ता दोघेही कर्मात भागीदार होतील असा नीट विचार करून, राजाने सतत कर वसूल करावेत.
12.87.18
नोच्छिद्याहात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया ।
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संवृतदर्शनः ॥ १२.८७.१८ ॥
लोभाने स्वतःचे मूळ व इतरांचेही मूळ उपटू नये; राजाने इच्छांची द्वारे रोखून, स्वतःला दृष्टीआड ठेवावे.
12.87.19
प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् ।
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयो संवृतो लभते श्रियम् ॥ १२.८७.१९ ॥
अति खाणाऱ्या प्रसिद्ध राजाचा लोक द्वेष करतात. द्वेष्ट्याला कल्याण कोठून? स्वतःला झाकून ठेवणारा राजाच समृद्धी मिळवतो.
12.87.20
वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना ।
भृतो वत्सो जातबलः षीडां सहति भारत ॥ १२.८७.२० ॥
अक्षीण बुद्धीच्या राजाने राष्ट्राचे दोहन वासराच्या उपमेने करावे. चांगले पोसलेले वासरू बलवान झाल्यावर वेदना सहन करते, हे भारता.
12.87.21
न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर ।
राष्ट्रमप्यातिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥ १२.८७.२१ ॥
हे युधिष्ठिरा, फार दुभलेले वासरू मोठे काम करत नाही. अतिदोहन झालेले राष्ट्रही मोठे कार्य करत नाही.
12.87.22
यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिरक्षन्स्वयं नृपः ।
संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम् ॥ १२.८७.२२ ॥
जो राजा स्वतः राष्ट्राचे रक्षण करीत त्यावर कृपा करतो आणि जे उत्पन्न झाले आहे त्यावर उपजीविका करतो, तो मोठे फल मिळवतो.
12.87.23
आपदर्थं च निचयात्राजानो हि चिचिन्वते ।
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा ॥ १२.८७.२३ ॥
आपत्तीसाठी राजे संचयातून धन गोळा करतात. राष्ट्रच खजिना व्हावे, आणि खजिना घरात सुरक्षित असावा.
12.87.24
पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोषाश्रितांस्तथा ।
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान्स्वल्पधनानपि ॥ १२.८७.२४ ॥
नगरवासी आणि ग्रामवासी सर्वांवर, आश्रित असोत वा अनाश्रित, राजाने आपल्या शक्तीनुसार दया करावी; अल्प धन असणाऱ्यांवरही.
12.87.25
बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् ।
एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जनाः सुखितदुः खिताः ॥ १२.८७.२५ ॥
बाहेरील लोकांना भेदून मध्यम पुरुषाने सुखाने उपभोग घ्यावा. असे केल्याने सुखी व दुःखी लोक त्याच्यावर रागावत नाहीत.
12.87.26
प्रामेव तु धनादानमनुभाष्य ततः पुनः ।
सन्निपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥ १२.८७.२६ ॥
गावांकडून धनसंग्रहाची घोषणा करून, पुन्हा एकत्र येऊन आपल्या राज्यात भय दाखवावे.
12.87.27
इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् ।
अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमाः ॥ १२.८७.२७ ॥
ही आपत्ती उद्भवली आहे, शत्रुसैन्याचे मोठे भय. बांबूला फळे आली की तो नष्ट होतो, त्याप्रमाणे हे विनाशाला कारण ठरू शकते.
12.87.28
अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह ।
इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्। ॥ १२.८७.२८ ॥
माझे शत्रू अनेक दरोडेखोरांसह उठले आहेत. ते या राष्ट्राला पीडा देऊ इच्छितात — जे त्यांच्याच आत्मनाशासाठी आहे.
12.87.29
अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये ।
परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥ १२.८७.२९ ॥
या भयंकर आपत्तीत, दारुण भय आले असता, तुमच्या संरक्षणासाठी मी तुमच्याकडे धन मागेन.
12.87.30
प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये ।
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः ॥ १२.८७.३० ॥
भय संपल्यावर मी तुम्हा सर्वांना सर्व परत करीन. शत्रू येथून बलपूर्वक जे नेतील ते ते परत देणार नाहीत.
12.87.31
कलत्रमादितः कृत्वा सर्वं वो विनशेदिति ।
शरीरपुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते ॥ १२.८७.३१ ॥
पत्नीला सुरुवातीपासून सोबत ठेवून, तुमचे सर्व नष्ट होऊ नये म्हणून; शरीर, पुत्र व पत्नी यांच्यासाठी धनसंचय इष्ट मानला जातो.
12.87.32
नन्दामि वः प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये ।
यखाशक्त्युपगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ १२.८७.३२ ॥
तुमच्या प्रभावाने मी आनंदित आहे, जणू तुम्ही माझे पुत्र; तुमच्या शक्तीनुसार मी स्वीकारतो, राष्ट्राला पीडा न देताही.
12.87.33
आपत्स्वेव निवोढव्यं भवद्भिः संगतैरिह ।
न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि ॥ १२.८७.३३ ॥
संकटांतच तुम्ही येथे एकत्र राहून ती सहन केली पाहिजेत; कोणत्याही संकटात धन तुम्हाला सर्वात प्रिय कार्य ठरू नये.
12.87.34
इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया ।
स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्योगमाधाय कालवित् ॥ १२.८७.३४ ॥
अशा मधुर, सौम्य व सुसंस्कृत वाणीने, कालज्ञ राजाने युक्ती योजून आपल्या किरणांना (प्रजेकडून लाभाला) सोडावे.
12.87.35
प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम् ।
योगक्षेणं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करम् ॥ १२.८७.३५ ॥
व्यापार, सेवकांचे पालनपोषण, खर्च, युद्धाचे भय आणि योगक्षेम यांचा विचार करून भूमिधारकांकडून कर वसूल करवावा.
12.87.36
उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः ।
तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥ १२.८७.३६ ॥
दुर्लक्ष केले तर भूमिधारक आणि अरण्यवासी नष्ट होतील; म्हणून त्यांच्याशी विशेषतः आधी सौम्यपणे वागावे.
12.87.37
सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः ।
गोमिनां पार्थ कर्तव्यः संविभागः प्रियाणि च ॥ १२.८७.३७ ॥
हे पार्था, गोस्वामींबद्दल सांत्वन, संरक्षण, दान आणि सतत काळजी करावी; त्यांच्याशी वाटा करणे आणि त्यांना प्रिय गोष्टी देणेही करावे.
12.87.38
अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत ।
प्रभावयन्ति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥ १२.८७.३८ ॥
हे भरता, गोस्वामींपासून मिळणारे फळ सतत वापरावे; ते राष्ट्र, व्यापार आणि शेती यांची भरभराट करतात.
12.87.39
तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः ।
दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून् ॥ १२.८७.३९ ॥
म्हणून शहाण्या माणसाने गोस्वामींबद्दल यत्नपूर्वक प्रेम बाळगावे; दयाळू व सावध राहून कर सौम्यपणे गोळा करावेत.
12.87.40
सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु ।
न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर ॥ १२.८७.४० ॥
गोस्वामींमध्ये सर्वत्र सुरक्षित वावर सहज मिळतो; हे युधिष्ठिरा, यासारखे धन दुसरे काहीही नाही.