ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.87.1
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.८७.१ ॥
ହେ ରାଜନ, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ମୋତେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ରକ୍ଷା ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସଂଗଠନ ଭଲ ଭାବରେ କହନ୍ତୁ।
12.87.2
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १२.८७.२ ॥
ରାଷ୍ଟ୍ରର ରକ୍ଷା ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସଂଗଠନ ମୁଁ ତୁମକୁ ଭଲ ଭାବରେ କହିବି; ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହୁଛି, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ।
12.87.3
ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्रामपतिस्तथा ।
विंशतित्रिंशतीशं च सहस्रस्य च कारयेत् ॥ १२.८७.३ ॥
ଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଜଣେ ଅଧିପତି ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ସେହିପରି ଦଶ ଗ୍ରାମର ପତି; କୋଡ଼ିଏ କିମ୍ବା ତିରିଶର ଈଶ; ଏବଂ ହଜାରର ମଧ୍ୟ ଜଣେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।
12.87.4
ग्रामेयान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः प्रतिभावेयेत् ।
तानाचक्षीत दशिने दशिको विंशिने पुनः ॥ १२.८७.४ ॥
ଗ୍ରାମର ବିଷୟ ଓ ଗ୍ରାମର ଦୋଷସମୂହ ଗ୍ରାମିକ ଜାଣି ଦଶପତିଙ୍କୁ ଜଣାଇବେ; ଦଶପତି ପୁଣି ବିଂଶପତିଙ୍କୁ।
12.87.5
विंशाधिपस्तु तत्सर्वं वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् ॥ १२.८७.५ ॥
ବିଂଶପତି ଜନପଦର ଲୋକଙ୍କ ସମସ୍ତ ଆଚରଣ ଜାଣି, ଗ୍ରାମସମୂହର ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶତପାଳଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଣାଇବେ।
12.87.6
यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्निया ।
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥ १२.८७.६ ॥
ଗ୍ରାମର ଯେଉଁ ଭୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଅଛି, ଗ୍ରାମିକ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥୋଚିତ ଭୋଗ କରିବେ; ସେଥିରେ ଦଶପଙ୍କୁ ପୋଷିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେଥିରେ ଦ୍ୱିଗୁଣାଧିପଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
12.87.7
ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कुरः ।
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम्।
तत्र ह्यनेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत ॥ १२.८७.७ ॥
ଶହେ ଗ୍ରାମର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ମାନର ସହିତ ବଡ଼, ସମୃଦ୍ଧ, ଜନସଙ୍କୁଳ ଗ୍ରାମ ଭୋଗ କରିବାର ଯୋଗ୍ୟ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାର (ଆୟ) ରାଜାଙ୍କର ଅଧୀନ ଏବଂ ଅନେକ ରକ୍ଷକଙ୍କ ହାତରେ ଥାଏ।
12.87.8
शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमः ।
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रीयसंगतः ॥ १२.८७.८ ॥
ଶାଖାନଗର ଭୋଗ କରିବାର ଯୋଗ୍ୟ ହଜାରର ଉତ୍ତମ ଅଧିପତି। ଧାନ୍ୟ ଓ ସୁନାର ଭୋଗରେ, ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଭୋଗ କରିବାର ଯୋଗ୍ୟ।
12.87.9
तेषां संग्रामकृत्यं स्याद्वामकृत्यं च तेषु यत् ।
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्तत्पश्येदतन्द्रितः ॥ १२.८७.९ ॥
ସେମାନଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶାନ୍ତିକାର୍ଯ୍ୟ—ସବୁକିଛି ଧର୍ମଜ୍ଞ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରୀ ଆଳସ୍ୟ ବିନା ଦେଖିବା ଉଚିତ।
12.87.10
नगरेनगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः ।
उच्चैः स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः ॥ १२.८७.१० ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଗରରେ, କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ନଗରରେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଚିନ୍ତାକାରୀ ଜଣେ ଥିବା ଉଚିତ—ଉଚ୍ଚ ପଦରେ, ଭୟଙ୍କର ରୂପର, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହ ପରି।
12.87.11
भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सभासदः ।
तेषां वृत्तिं परिणयेत्कश्चिद्राष्ट्रेषु तच्चरः ॥ १२.८७.११ ॥
ସେ ସେହି ସଭାସଦମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବୁଲିବା ଉଚିତ; ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କରେ ତାହାର ଗୁପ୍ତଚର କେହି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
12.87.12
जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः ।
रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ १२.८७.१२ ॥
ହିଂସା ଇଚ୍ଛୁକ, ପାପବୁଦ୍ଧିର, ପରର ଧନ ହରଣକାରୀ, ଠକ—ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.87.13
विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजां कारयेत्करान् ॥ १२.८७.१३ ॥
ବିକ୍ରୟ, କ୍ରୟ, ପଥକର, ଖାଦ୍ୟସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ତାର ବ୍ୟୟ — ଏ ସବୁ ବିଚାରି, ବଣିକମାନଙ୍କର ଲାଭ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ କର ଆଦାୟ କରାଇବା ଉଚିତ।
12.87.14
उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् ।
शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिनः प्रति कारयेत् ॥ १२.८७.१४ ॥
ଉତ୍ପାଦନ, ବେତନଭିତ୍ତିକ ଜୀବିକା ଓ ଶିଳ୍ପକୁ ବାରମ୍ବାର ବିଚାରି, ଶିଳ୍ପ ଅନୁସାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କଠାରୁ କର ଆଦାୟ କରାଇବା ଉଚିତ।
12.87.15
उच्चावचकरन्यायाः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर ।
यथायथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ १२.८७.१५ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପୂର୍ବ ରାଜାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚନୀଚ କର-ନ୍ୟାୟ ଯେପରି ଥିଲା, ରାଜା ସେପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ପ୍ରଜାମାନେ ଦୁଃଖ ନ ପାଆନ୍ତି।
12.87.16
फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् ।
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तते ॥ १२.८७.१६ ॥
ଫଳ ଓ କର୍ମକୁ ବିଚାରି ତା'ପରେ ସବୁକିଛି ଠିକ୍ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ବିନା କେହି ଫଳ କିମ୍ବା କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.87.17
यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ ।
संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥ १२.८७.१७ ॥
ରାଜା ଓ କର୍ତ୍ତା ଦୁହେଁ କର୍ମରେ ଭାଗୀଦାର ହେଉ, ସେପରି ଭଲ ଭାବେ ବିଚାରି, ରାଜା ସର୍ବଦା କର ଆଦାୟ କରିବା ଉଚିତ।
12.87.18
नोच्छिद्याहात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया ।
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संवृतदर्शनः ॥ १२.८७.१८ ॥
ଲୋଭରେ ନିଜର ମୂଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପାଟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରାଜା ଇଚ୍ଛାଦ୍ୱାର ରୁଦ୍ଧ କରି, ନିଜକୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ନ କରି ରହିବା ଉଚିତ।
12.87.19
प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् ।
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयो संवृतो लभते श्रियम् ॥ १२.८७.१९ ॥
ଅତିଶୟ ଖାଉଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ ଲୋକେ ଘୃଣା କରନ୍ତି। ଘୃଣିତ ବ୍ୟକ୍ତିର କଲ୍ୟାଣ କୁଆଡ଼ୁ? ନିଜକୁ ଲୁଚାଇ ରଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।
12.87.20
वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना ।
भृतो वत्सो जातबलः षीडां सहति भारत ॥ १२.८७.२० ॥
ଅକ୍ଷୀଣ ବୁଦ୍ଧି ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ବାଛୁରୀ ଉପମାରେ ଦୁହିବା ଉଚିତ। ଭଲ ଭାବେ ପାଳିତ ବାଛୁରୀ ବଳବାନ ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହେ, ହେ ଭାରତ।
12.87.21
न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर ।
राष्ट्रमप्यातिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥ १२.८७.२१ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁହାଯାଇଥିବା ବାଛୁରୀ ବଡ଼ କାମ କରେ ନାହିଁ। ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁହାଯାଇଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟ ବଡ଼ କାମ କରେ ନାହିଁ।
12.87.22
यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिरक्षन्स्वयं नृपः ।
संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम् ॥ १२.८७.२२ ॥
ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ରକ୍ଷା କରି ତା ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା ଅଛି ତାହାରେ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି, ସେ ମହାନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
12.87.23
आपदर्थं च निचयात्राजानो हि चिचिन्वते ।
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा ॥ १२.८७.२३ ॥
ଆପତ୍ତି ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ସଞ୍ଚୟରୁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ରାଷ୍ଟ୍ର ହିଁ ଭଣ୍ଡାର ହେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଭଣ୍ଡାର ଘରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ଉଚିତ।
12.87.24
पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोषाश्रितांस्तथा ।
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान्स्वल्पधनानपि ॥ १२.८७.२४ ॥
ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି, ଆଶ୍ରିତ ହେଉ କି ଅନାଶ୍ରିତ, ରାଜା ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ; ଅଳ୍ପ ଧନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ।
12.87.25
बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् ।
एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जनाः सुखितदुः खिताः ॥ १२.८७.२५ ॥
ବାହ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭେଦ କରି ମଧ୍ୟମ ସୁଖରେ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ସୁଖୀ ଓ ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.87.26
प्रामेव तु धनादानमनुभाष्य ततः पुनः ।
सन्निपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥ १२.८७.२६ ॥
ଗ୍ରାମରୁ ଧନ ସଂଗ୍ରହର ଘୋଷଣା କରି ପୁଣି ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଭୟ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍।
12.87.27
इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् ।
अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमाः ॥ १२.८७.२७ ॥
ଏହି ଆପଦା ଉପୁଜିଛି, ଶତ୍ରୁ ସେନାର ମହା ଭୟ। ବାଉଁଶରେ ଫଳ ଆସିଲେ ଯେପରି ତାହା ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଏସବୁ ବିନାଶର କାରଣ ହୋଇପାରେ।
12.87.28
अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह ।
इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्। ॥ १२.८७.२८ ॥
ମୋର ଶତ୍ରୁମାନେ ଅନେକ ଡାକୁଙ୍କ ସହିତ ଉଠିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ପୀଡ଼ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି — ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ନିଜର ବିନାଶ ପାଇଁ।
12.87.29
अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये ।
परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥ १२.८७.२९ ॥
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆପଦାରେ, ଦାରୁଣ ଭୟ ଆସିପଡ଼ିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଧନ ମାଗିବି।
12.87.30
प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये ।
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः ॥ १२.८७.३० ॥
ଭୟ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଫେରାଇ ଦେବି। ଶତ୍ରୁମାନେ ଏଠାରୁ ବଳପୂର୍ବକ ଯାହା ନେଇଯିବେ, ସେମାନେ ତାହା ଫେରାଇବେ ନାହିଁ।
12.87.31
कलत्रमादितः कृत्वा सर्वं वो विनशेदिति ।
शरीरपुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते ॥ १२.८७.३१ ॥
ପତ୍ନୀକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ସାଙ୍ଗରେ ରଖି, ତୁମ ସବୁକିଛି ନଷ୍ଟ ନ ହେଉ; ଶରୀର, ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀ ପାଇଁ ଧନସଞ୍ଚୟ ଇଚ୍ଛନୀୟ।
12.87.32
नन्दामि वः प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये ।
यखाशक्त्युपगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ १२.८७.३२ ॥
ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦିତ, ଯେମିତି ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର; ତୁମ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ପୀଡ଼ା ନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ।
12.87.33
आपत्स्वेव निवोढव्यं भवद्भिः संगतैरिह ।
न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि ॥ १२.८७.३३ ॥
ବିପଦରେ ହିଁ ତୁମେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହିବା ଉଚିତ; କୌଣସି ବିପଦରେ ଧନ ତୁମ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.87.34
इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया ।
स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्योगमाधाय कालवित् ॥ १२.८७.३४ ॥
ଏହିପରି ମଧୁର, କୋମଳ, ସୌଜନ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀରେ, କାଳଜ୍ଞ ରାଜା ଯୁକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ନିଜର କିରଣ (ପ୍ରଜାଠାରୁ ଲାଭ) ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
12.87.35
प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम् ।
योगक्षेणं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करम् ॥ १२.८७.३५ ॥
ବାଣିଜ୍ୟ, ଭୃତ୍ୟଙ୍କ ପୋଷଣ, ବ୍ୟୟ, ଯୁଦ୍ଧର ଭୟ ଓ ଯୋଗକ୍ଷେମ ବିଚାର କରି ଭୂମିପତିଙ୍କଠାରୁ କର ଆଦାୟ କରାଇବା ଉଚିତ।
12.87.36
उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः ।
तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥ १२.८७.३६ ॥
ଉପେକ୍ଷିତ ହେଲେ ଭୂମିପତି ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବେ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଥମେ କୋମଳ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.87.37
सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः ।
गोमिनां पार्थ कर्तव्यः संविभागः प्रियाणि च ॥ १२.८७.३७ ॥
ହେ ପାର୍ଥ, ଗୋସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସାନ୍ତ୍ୱନା, ରକ୍ଷଣ, ଦାନ ଓ ନିରନ୍ତର ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନଙ୍କ ସହ ଭାଗ ବାଣ୍ଟିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦେବାଓ ଉଚିତ।
12.87.38
अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत ।
प्रभावयन्ति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥ १२.८७.३८ ॥
ହେ ଭରତ, ଗୋସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ନିରନ୍ତର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ରାଷ୍ଟ୍ର, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ କୃଷିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
12.87.39
तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः ।
दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून् ॥ १२.८७.३९ ॥
ତେଣୁ ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୋସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପ୍ରୀତି ରଖିବା ଉଚିତ; ଦୟାଳୁ ଓ ସାବଧାନ ହୋଇ କର ମୃଦୁଭାବେ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
12.87.40
सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु ।
न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर ॥ १२.८७.४० ॥
ଗୋସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ନିରାପଦରେ ବିଚରଣ ସହଜରେ ମିଳେ; ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହାର ସମାନ ଧନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।