ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.87.1
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२.८७.१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
12.87.2
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव तु संग्रहम् ।
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १२.८७.२ ॥
ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
12.87.3
ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्रामपतिस्तथा ।
विंशतित्रिंशतीशं च सहस्रस्य च कारयेत् ॥ १२.८७.३ ॥
ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਪਤੀ ਥਾਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਪਤੀ; ਵੀਹ ਜਾਂ ਤੀਹ ਦਾ ਈਸ਼; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਥਾਪੇ।
12.87.4
ग्रामेयान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः प्रतिभावेयेत् ।
तानाचक्षीत दशिने दशिको विंशिने पुनः ॥ १२.८७.४ ॥
ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਮਿਕ ਜਾਣ ਕੇ ਦਸ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸੇ; ਦਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਫਿਰ ਵੀਹ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ।
12.87.5
विंशाधिपस्तु तत्सर्वं वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् ॥ १२.८७.५ ॥
ਵੀਹ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਓ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸ਼ਤਪਾਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ।
12.87.6
यानि ग्राम्याणि भोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्निया ।
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥ १२.८७.६ ॥
ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਜੋ ਭੋਗਣ ਯੋਗ ਵਸਤਾਂ ਹਨ, ਗ੍ਰਾਮਿਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭੋਗੇ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਦਸਪ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਦੁੱਗਣੇ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ।
12.87.7
ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कुरः ।
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतं जनसंकुलम्।
तत्र ह्यनेकपायत्तं राज्ञो भवति भारत ॥ १२.८७.७ ॥
ਸੌ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਵੱਡੇ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ, ਭੀੜ-ਭਾੜ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਥੋਂ ਦੀ (ਆਮਦਨ) ਰਾਜੇ ਅਧੀਨ ਅਨੇਕ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.87.8
शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमः ।
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रीयसंगतः ॥ १२.८७.८ ॥
ਸ਼ਾਖਾਨਗਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਭੋਗਣ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ।
12.87.9
तेषां संग्रामकृत्यं स्याद्वामकृत्यं च तेषु यत् ।
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्तत्पश्येदतन्द्रितः ॥ १२.८७.९ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਾਰਜ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮੰਤਰੀ ਬਿਨਾਂ ਆਲਸ ਦੇ ਵੇਖੇ।
12.87.10
नगरेनगरे वा स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः ।
उच्चैः स्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः ॥ १२.८७.१० ॥
ਹਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਵਾਂਗ।
12.87.11
भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सभासदः ।
तेषां वृत्तिं परिणयेत्कश्चिद्राष्ट्रेषु तच्चरः ॥ १२.८७.११ ॥
ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਸਭਾਸਦਾਂ ਕੋਲ ਘੁੰਮੇ; ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਜਾਸੂਸ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ।
12.87.12
जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः ।
रक्षाभ्यधिकृता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ १२.८७.१२ ॥
ਹਿੰਸਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ, ਪਾਪੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹੜੱਪਣ ਵਾਲੇ, ਠੱਗ—ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਪਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
12.87.13
विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजां कारयेत्करान् ॥ १२.८७.१३ ॥
ਵਿਕਰੀ, ਖਰੀਦ, ਰਾਹ ਦਾ ਮਹਸੂਲ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਖਰਚ — ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.87.14
उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् ।
शिल्पं प्रति करानेवं शिल्पिनः प्रति कारयेत् ॥ १२.८७.१४ ॥
ਉਤਪਾਦਨ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਕਾਰੀਗਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.87.15
उच्चावचकरन्यायाः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर ।
यथायथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ १२.८७.१५ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਕਰ-ਨਿਯਮ ਜਿਵੇਂ ਸਨ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਜਾ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.87.16
फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् ।
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तते ॥ १२.८७.१६ ॥
ਫਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਨ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਫਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.87.17
यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ ।
संवेक्ष्य तु तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥ १२.८७.१७ ॥
ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੋਵੇਂ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੋਣ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.87.18
नोच्छिद्याहात्मनो मूलं परेषां चापि तृष्णया ।
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संवृतदर्शनः ॥ १२.८७.१८ ॥
ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.87.19
प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् ।
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयो संवृतो लभते श्रियम् ॥ १२.८७.१९ ॥
ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਲੋਕ ਦਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਵੇਸ਼ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕਿੱਥੋਂ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.87.20
वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना ।
भृतो वत्सो जातबलः षीडां सहति भारत ॥ १२.८७.२० ॥
ਅਕਸ਼ੀਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਵੱਛੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਿਆ ਵੱਛਾ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.87.21
न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर ।
राष्ट्रमप्यातिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥ १२.८७.२१ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਵੱਛਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਚੋੜਿਆ ਗਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.87.22
यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिरक्षन्स्वयं नृपः ।
संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम् ॥ १२.८७.२२ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.87.23
आपदर्थं च निचयात्राजानो हि चिचिन्वते ।
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा ॥ १२.८७.२३ ॥
ਆਫ਼ਤ ਲਈ ਰਾਜੇ ਸੰਚੇ ਤੋਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.87.24
पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोषाश्रितांस्तथा ।
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वान्स्वल्पधनानपि ॥ १२.८७.२४ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਨਾਸ਼ਰਿਤ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹੇ ਧਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ।
12.87.25
बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् ।
एवं नास्य प्रकुप्यन्ति जनाः सुखितदुः खिताः ॥ १२.८७.२५ ॥
ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਮੱਧਮ ਨੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.87.26
प्रामेव तु धनादानमनुभाष्य ततः पुनः ।
सन्निपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥ १२.८७.२६ ॥
ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਉਗਰਾਹੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.87.27
इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् ।
अपि चान्ताय कल्पन्ते वेणोरिव फलागमाः ॥ १२.८७.२७ ॥
ਇਹ ਆਫ਼ਤ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਡਰ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਫਲ ਲੱਗਣਾ ਉਸਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
12.87.28
अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह ।
इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम्। ॥ १२.८७.२८ ॥
ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਕਈ ਡਾਕੂਆਂ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੈ।
12.87.29
अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये ।
परित्राणाय भवतः प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥ १२.८७.२९ ॥
ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ, ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਆ ਪੈਣ ਤੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਥੋਂ ਧਨ ਮੰਗਾਂਗਾ।
12.87.30
प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये ।
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः ॥ १२.८७.३० ॥
ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਵੈਰੀ ਇੱਥੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜੋ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਗੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।
12.87.31
कलत्रमादितः कृत्वा सर्वं वो विनशेदिति ।
शरीरपुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते ॥ १२.८७.३१ ॥
ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਿਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਸਰੀਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਧਨ-ਸੰਚਯ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.87.32
नन्दामि वः प्रभावेण पुत्राणामिव चोदये ।
यखाशक्त्युपगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ १२.८७.३२ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ।
12.87.33
आपत्स्वेव निवोढव्यं भवद्भिः संगतैरिह ।
न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि ॥ १२.८७.३३ ॥
ਵਿਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਧਨ ਤੁਹਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.87.34
इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया ।
स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्योगमाधाय कालवित् ॥ १२.८७.३४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੀ, ਕੋਮਲ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਯੁਕਤੀ ਵਰਤ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ (ਪਰਜਾ ਤੋਂ ਲਾਭ) ਛੱਡੇ।
12.87.35
प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं संग्रामतो भयम् ।
योगक्षेणं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करम् ॥ १२.८७.३५ ॥
ਵਪਾਰ, ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਖਰਚ, ਜੰਗ ਦਾ ਭੈ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.87.36
उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः ।
तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥ १२.८७.३६ ॥
ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.87.37
सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः ।
गोमिनां पार्थ कर्तव्यः संविभागः प्रियाणि च ॥ १२.८७.३७ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਗੋਸਵਾਮੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਲਾਸਾ, ਰੱਖਿਆ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
12.87.38
अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु भारत ।
प्रभावयन्ति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥ १२.८७.३८ ॥
ਹੇ ਭਰਤ, ਗੋਸਵਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.87.39
तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः ।
दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून् ॥ १२.८७.३९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗੋਸਵਾਮੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿ ਕੇ ਕਰ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.87.40
सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु ।
न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर ॥ १२.८७.४० ॥
ਗੋਸਵਾਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਚਰਨਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ।