મહાભારત · અધ્યાય 12.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.88.1
यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते ।
कथं प्रवर्तेत करस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.८८.१ ॥
રાજા સમર્થ હોવા છતાં કોષની ઇચ્છા રાખે, તો હે મહામતિ, કર કેવી રીતે લગાવવો? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.88.2
यथादेशं यथाकालं यथाबुद्धि यथाबलम् ।
अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः ॥ १२.८८.२ ॥
રાજાએ દેશ, કાળ, બુદ્ધિ અને બળ અનુસાર પ્રજાને ઉપદેશ આપવો; ધર્મ અને અર્થના જ્ઞાતા રાજાએ તેમના હિતમાં રત રહેવું.
12.88.3
यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च ।
तथा धर्माणि सर्वाणि राजा राष्ट्रेषु वर्तयेत् ॥ १२.८८.३ ॥
તેમનું અને પોતાનું શ્રેય શામાં છે તે રાજા વિચારી શકે તે રીતે, રાજાએ રાષ્ટ્રોમાં બધા ધર્મો પ્રવર્તાવવા.
12.88.4
मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न प्रपातयेत् ।
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥ १२.८८.४ ॥
રાજાએ રાષ્ટ્રને મધ દોહવાની જેમ દોહવું, ભમરાઓને પાડવા નહીં; વાછરડાનો વિચાર રાખીને દોહવું અને આંચળ દબાવવા નહીં.
12.88.5
जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपः ।
व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रान्संदशेन्न च पीडयेत् ॥ १२.८८.५ ॥
રાજાએ જળો જેમ રાષ્ટ્રને નરમાશથી જ ચૂસવું; વાઘણ જેમ પુત્રોને ઉપાડે તેમ ઉપાડવા, પણ કરડવું નહીં અને પીડવું નહીં.
12.88.6
यथा शल्यकवानाखुः पदं धूनयते सदा ।
अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्रं समापिबेत् ॥ १२.८८.६ ॥
સાહી અને ઉંદર જેમ હંમેશા પગ હલાવે છે, તેમ રાજાએ તીક્ષ્ણ નહીં એવા ઉપાયથી રાષ્ટ્રને સંપૂર્ણ ચૂસવું.
12.88.7
अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ।
ततो भूयस्ततो भूयः क्रमवृद्धिं समाचरेत् ॥ १२.८८.७ ॥
થોડું થોડું આપવાનું હોય તેની પાસેથી, વધતું હોય તેને થોડું થોડું અપાવવું. પછી ફરી ફરી, પછી ફરી ફરી, એ રીતે ક્રમશઃ વૃદ્ધિ કરવી.
12.88.8
दमयन्निव दम्यानि शश्वद्भारं विवर्धयेत् ।
मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत् ॥ १२.८८.८ ॥
દમન કરનાર જેમ દમનયોગ્યો પર સતત ભાર વધારીને દમન કરે, તેમ પહેલાં કોમળતાથી, પ્રયત્નપૂર્વક પાશ ધીમે ધીમે લગાડવા.
12.88.9
सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः ।
उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्त्ययत्नतः ॥ १२.८८.९ ॥
એકવાર પાશમાં ફસાયેલા તેઓ દુર્દમ નહીં રહે. યોગ્ય રીતે જ તેમનો ઉપભોગ (શાસન) કરવો; ત્યારે તેઓ પ્રયત્ન વિના વશ થશે.
12.88.10
तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषं प्रति ।
यथा मुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्या इतरे जनाः ॥ १२.८८.१० ॥
તેથી કોઈ માણસ પ્રત્યે બધા ઉપાયો પ્રયોજવા કઠિન છે. મુખ્યોને સાંત્વન આપીને બાકીના લોકોનો ઉપભોગ (શાસન) કરવો.
12.88.11
ततस्तान्भेदयित्वा तु परस्परविवक्षितान् ।
भुञ्जीत सान्त्वयंश्चैव यथासुखमयत्नतः ॥ १२.८८.११ ॥
પછી પરસ્પર એકબીજાને ઇચ્છતા નહિ એવા તેમને ભેદીને, સાંત્વન આપતાં જ, સુખપૂર્વક અને પ્રયત્ન વિના તેમનો ઉપભોગ (શાસન) કરવો.
12.88.12
न चास्थाने न चाकाले करांस्तेभ्यो निपातयेत् ।
आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि ॥ १२.८८.१२ ॥
અયોગ્ય સ્થળે અને અયોગ્ય સમયે તેમની પાસેથી કર ન વસૂલવો; ક્રમપૂર્વક, સાંત્વન સાથે, યોગ્ય સમયે અને વિધિ પ્રમાણે જ વસૂલવો.
12.88.13
उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता ।
अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः ॥ १२.८८.१३ ॥
આ ઉપાયો હું કહું છું; મારો હેતુ છળ નથી. અયોગ્ય ઉપાયથી ઘોડાઓને કાબૂમાં લેવા જનાર તેમને વધુ ભડકાવે છે.
12.88.14
पानागारनिवोशाश्च वेश्याः प्रापणिकास्तथा ।
कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः ॥ १२.८८.१४ ॥
મદિરાલયોમાં રહેનારા, વેશ્યાઓ, વેપારીઓ, નટ-ગાયકો, જુગારીઓ સાથેના, અને આવા બીજા કેટલાક.
12.88.15
नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः ।
एते राष्ट्रेऽभितिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ १२.८८.१५ ॥
રાષ્ટ્રને હાનિ પહોંચાડનારા આ સર્વને નિયંત્રિત કરવા જોઈએ. રાષ્ટ્રમાં રહીને આ સરળ પ્રજાને પીડે છે.
12.88.16
न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि ।
इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता ॥ १२.८८.१६ ॥
આપત્તિ વિના કોઈની પાસે કંઈ પણ માગવું નહીં. પ્રાણીઓ માટે આ વ્યવસ્થા પૂર્વે મનુએ રચી હતી.
12.88.17
सर्वे तथाऽनुजीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह ।
सर्व एव इमे लोका न भवेयुरसंशयम् ॥ १२.८८.१७ ॥
અહીં સૌએ પોતાના કર્મથી જીવન ચલાવવું. અહીં સૌ કર્મ ન કરે, તો નિઃશંક આ બધા લોક ન રહે.
12.88.18
प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति ।
भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः ॥ १२.८८.१८ ॥
આમને નિયંત્રિત કરવા સમર્થ એવો જે રાજા આમને નિયંત્રિત કરતો નથી, તે તે પાપનો ચોથો ભાગ ભોગવે છે, એવું શ્રુતિવચન છે.
12.88.19
भोक्ता तस्य तु पापस्य सुकृतस्य यथातथा ।
नियन्तव्याः सदा राज्ञा पापा ये स्युर्नराधिप ॥ १२.८८.१९ ॥
તે પાપ અને પુણ્યનો ભોક્તા તે જ છે. હે નરાધિપ, જે પાપી હોય તેમને રાજાએ સદા નિયંત્રિત કરવા જોઈએ.
12.88.20
कृतपापस्त्वसौ राजा य एतान्न नियच्छति ।
तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते। ॥ १२.८८.२० ॥
જે રાજા આમને નિયંત્રિત કરતો નથી, તે પાપી બને છે; અને એ જ રીતે કરેલા ધર્મનો ચોથો ભાગ પણ તે મેળવે છે.
12.88.21
स्थानान्येतानि संयम्य प्रसङ्गो भूतिनाशनः ।
कामे प्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत् ॥ १२.८८.२१ ॥
આ સ્થાનોને સંયમિત કર; આસક્તિ સમૃદ્ધિનો નાશ કરે છે. કામમાં આસક્ત માણસ કયું અકાર્ય ત્યજશે?
12.88.22
मद्यमांसपरस्वानि तथा दारधनानि च ।
आहरेद्रागवशगस्तथा शास्त्रं प्रदर्शयेत् ॥ १२.८८.२२ ॥
મદિરા, માંસ, પરધન, પત્નીઓ અને ધન — રાગને વશ થયેલો માણસ તે હરી લે છે; અને એ જ રીતે શાસ્ત્રને પણ તે માત્ર દેખાડો કરવા બતાવે છે.
12.88.23
आपद्येव तु याचन्ते येषां नास्ति परिग्रहः ।
दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्भयान्न तु ॥ १२.८८.२३ ॥
જેમને આશ્રય નથી અને જે આપત્તિમાં જ યાચના કરે છે, તેમને ધર્મ અનુસાર આપવું જોઈએ — કરુણાથી, ભયથી નહીં.
12.88.24
मा ते राष्ट्रे याचनका भवेयुर्मा च दस्यवः ।
उपादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ॥ १२.८८.२४ ॥
તારા રાષ્ટ્રમાં યાચકો અને લૂંટારા ન હોય. આ તો માત્ર છીનવનારા છે; આ પ્રાણીઓનું કલ્યાણ વધારનારા નથી.
12.88.25
ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः ।
तेते राष्ट्रेषु वर्तन्तां मा भूतानां प्रबाधकाः ॥ १२.८८.२५ ॥
જે પ્રાણીઓ પર કૃપા કરે છે અને પ્રજાને વધારે છે, તેઓ રાષ્ટ્રોમાં વસે; તેઓ પ્રાણીઓને પીડનારા ન બને.
12.88.26
दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजकाः ।
प्रयोगं कारयेथास्ते यथा दद्युः करांस्तथा ॥ १२.८८.२६ ॥
હે મહારાજ, ધન છીનવવા પ્રેરનારા દંડને પાત્ર છે. તેઓ કર ચૂકવે તે રીતે તેમની પાસે કાર્ય કરાવો.
12.88.27
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम् ।
पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः कर्मभेदतः ॥ १२.८८.२७ ॥
ખેતી, ગોરક્ષા, વેપાર અને આવું જે કંઈ હોય તે—કાર્યોના વિભાજન અનુસાર ઘણા પુરુષો દ્વારા કરાવવું જોઈએ.
12.88.28
नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः ।
संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते ॥ १२.८८.२८ ॥
જો કોઈ માણસ ખેતી, ગોરક્ષા અને વેપારમાં લાગેલો હોય અને કંઈક સંકટ પામે, તો તેથી રાજા નિંદાય છે.
12.88.29
धनिनः पूजयेन्नित्यं पानाच्छादनभोजनैः ।
वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं प्रजाः सह मयेति वै ॥ १२.८८.२९ ॥
ધનવાનોનો સદા પાન, વસ્ત્ર અને ભોજનથી સત્કાર કરવો; તેમને કહેવું, 'મારી સાથે મળીને પ્રજા પર કૃપા કરો.'
12.88.30
अङ्गमेतन्महद्राज्ये धनिनो नाम भारत ।
ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः ॥ १२.८८.३० ॥
હે ભારત, રાજ્યનું આ મહાન અંગ ધનવાનો છે. ધનમાં સ્થિત તેઓ સર્વ પ્રાણીઓનું શિખર છે; એમાં સંશય નથી.
12.88.31
प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च ।
तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चापि रक्षति ॥ १२.८८.३१ ॥
પ્રાજ્ઞ, શૂર, ધનવાન, સ્વામી, ધાર્મિક, તપસ્વી, સત્યવાદી અને બુદ્ધિમાન પણ તેનું રક્ષણ કરે છે.
12.88.32
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव ।
सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय ॥ १२.८८.३२ ॥
તેથી, હે રાજન, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે પ્રેમાળ થા; સત્ય, સરળતા, ક્રોધરહિતતા અને દયાનું પાલન કર.
12.88.33
एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसि ।
सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशबलान्वितः ॥ १२.८८.३३ ॥
આ રીતે તું દંડ, કોષ, મિત્ર અને ભૂમિ પણ પ્રાપ્ત કરીશ; હે રાજન, સત્ય અને સરળતામાં તત્પર રહીને મિત્ર, કોષ અને બળથી યુક્ત થઈશ.