ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.88.1
यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते ।
कथं प्रवर्तेत करस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.८८.१ ॥
ରାଜା ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧନଭଣ୍ଡାର ଇଚ୍ଛା କଲେ, ହେ ମହାମତି, କର କିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେବ? ହେ ପିତାମହ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.88.2
यथादेशं यथाकालं यथाबुद्धि यथाबलम् ।
अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः ॥ १२.८८.२ ॥
ରାଜା ଦେଶ, କାଳ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବଳ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବେ; ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଜ୍ଞାତା ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ହିତରେ ରତ ରହିବେ।
12.88.3
यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च ।
तथा धर्माणि सर्वाणि राजा राष्ट्रेषु वर्तयेत् ॥ १२.८८.३ ॥
ସେମାନଙ୍କ ଓ ନିଜର ଶ୍ରେୟ କିସରେ ତାହା ରାଜା ଭାବି ପାରିବା ଭଳି ଭାବରେ, ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇବେ।
12.88.4
मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न प्रपातयेत् ।
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥ १२.८८.४ ॥
ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ମହୁ ଦୋହିବା ପରି ଦୋହିବେ, ଭ୍ରମରମାନଙ୍କୁ ପକାଇବେ ନାହିଁ; ବତ୍ସର ଖିଆଲ ରଖି ଦୋହିବେ ଏବଂ ସ୍ତନ ଚିପିବେ ନାହିଁ।
12.88.5
जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपः ।
व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रान्संदशेन्न च पीडयेत् ॥ १२.८८.५ ॥
ରାଜା ଜୁଙ୍କ ପରି ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ କୋମଳ ଭାବରେ ହିଁ ଶୋଷିବେ; ବାଘିନୀ ପରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉଠାଇବେ, କିନ୍ତୁ କାମୁଡ଼ିବେ ନାହିଁ ଓ ପୀଡ଼ିବେ ନାହିଁ।
12.88.6
यथा शल्यकवानाखुः पदं धूनयते सदा ।
अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्रं समापिबेत् ॥ १२.८८.६ ॥
ଶଜାରୁ ଓ ମୂଷା ଯେପରି ସର୍ବଦା ପାଦ ଚଳାଇଥା'ନ୍ତି, ସେହିପରି ରାଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନ ଥିବା ଉପାୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଷିବେ।
12.88.7
अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ।
ततो भूयस्ततो भूयः क्रमवृद्धिं समाचरेत् ॥ १२.८८.७ ॥
ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ଦେବାକୁ ଥିବା ଲୋକଠାରୁ, ବଢ଼ୁଥିବାକୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ଦେଇ ଦେବାକୁ ଶିଖାଇବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପୁଣି ପୁଣି, ତାପରେ ପୁଣି ପୁଣି, କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧି ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।
12.88.8
दमयन्निव दम्यानि शश्वद्भारं विवर्धयेत् ।
मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत् ॥ १२.८८.८ ॥
ଦମନକାରୀ ଯେପରି ଦମନଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ସର୍ବଦା ଭାର ବଢ଼ାଇ ଦମନ କରେ, ସେହିପରି ପ୍ରଥମେ କୋମଳତାରେ, ଯତ୍ନ ସହ ପାଶ କ୍ରମଶଃ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.88.9
सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः ।
उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्त्ययत्नतः ॥ १२.८८.९ ॥
ଥରେ ପାଶରେ ଆବଦ୍ଧ ହେଲେ ସେମାନେ ଦୁର୍ଦମ ରହିବେ ନାହିଁ। ଉଚିତ ଭାବରେ ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ (ଶାସନ) କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ବିନା ପ୍ରୟାସରେ ବଶ ହେବେ।
12.88.10
तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषं प्रति ।
यथा मुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्या इतरे जनाः ॥ १२.८८.१० ॥
ତେଣୁ କୌଣସି ମଣିଷ ପ୍ରତି ସବୁ ଉପାୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା କଠିନ। ମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ (ଶାସନ) କରିବା ଉଚିତ।
12.88.11
ततस्तान्भेदयित्वा तु परस्परविवक्षितान् ।
भुञ्जीत सान्त्वयंश्चैव यथासुखमयत्नतः ॥ १२.८८.११ ॥
ତା ପରେ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଦ କରାଇ, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ହିଁ, ସୁଖରେ ଓ ବିନା ପ୍ରୟାସରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ (ଶାସନ) କରିବା ଉଚିତ।
12.88.12
न चास्थाने न चाकाले करांस्तेभ्यो निपातयेत् ।
आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि ॥ १२.८८.१२ ॥
ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନରେ ଓ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ କର ଆଦାୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କ୍ରମରେ, ସାନ୍ତ୍ୱନା ସହ, ଯଥା ସମୟରେ ଓ ବିଧି ଅନୁସାରେ ହିଁ (କର ନେବା ଉଚିତ)।
12.88.13
उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता ।
अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः ॥ १२.८८.१३ ॥
ଏହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ ମୁଁ କହୁଛି; ମୋ ଅଭିପ୍ରାୟ କୌଣସି ଛଳ ନୁହେଁ। ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ଘୋଡ଼ା ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଲୋକ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ କରେ।
12.88.14
पानागारनिवोशाश्च वेश्याः प्रापणिकास्तथा ।
कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः ॥ १२.८८.१४ ॥
ମଦ୍ୟଶାଳାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଲୋକ, ବେଶ୍ୟା, ବଣିକ, ନଟ-ଗାୟକ, ଜୁଆଡ଼ିଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଲୋକ, ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟ କେତେଜଣ।
12.88.15
नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः ।
एते राष्ट्रेऽभितिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ १२.८८.१५ ॥
ରାଷ୍ଟ୍ରର କ୍ଷତି କରୁଥିବା ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଯୋଗ୍ୟ। ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରହି ଏମାନେ ସରଳ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରନ୍ତି।
12.88.16
न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि ।
इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता ॥ १२.८८.१६ ॥
ବିପଦ ବିନା କାହାରିକୁ କିଛି ମାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ବରୁ ମନୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
12.88.17
सर्वे तथाऽनुजीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह ।
सर्व एव इमे लोका न भवेयुरसंशयम् ॥ १२.८८.१७ ॥
ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ କର୍ମରେ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ କର୍ମ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ରହିବେ ନାହିଁ।
12.88.18
प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति ।
भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः ॥ १२.८८.१८ ॥
ଏମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ଯେଉଁ ରାଜା ଏମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ସେହି ପାପର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏହା ଶ୍ରୁତିର ବାକ୍ୟ।
12.88.19
भोक्ता तस्य तु पापस्य सुकृतस्य यथातथा ।
नियन्तव्याः सदा राज्ञा पापा ये स्युर्नराधिप ॥ १२.८८.१९ ॥
ସେହି ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗକାରୀ ସେ ହିଁ। ହେ ନରାଧିପ, ପାପୀମାନଙ୍କୁ ରାଜା ସର୍ବଦା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.88.20
कृतपापस्त्वसौ राजा य एतान्न नियच्छति ।
तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते। ॥ १२.८८.२० ॥
ଯେ ରାଜା ଏମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ପାପ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହୁଏ; ଏବଂ ସେହିପରି କୃତ ଧର୍ମର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମଧ୍ୟ ପାଏ।
12.88.21
स्थानान्येतानि संयम्य प्रसङ्गो भूतिनाशनः ।
कामे प्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत् ॥ १२.८८.२१ ॥
ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କର; ଆସକ୍ତି ସମୃଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। କାମରେ ଆସକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବ?
12.88.22
मद्यमांसपरस्वानि तथा दारधनानि च ।
आहरेद्रागवशगस्तथा शास्त्रं प्रदर्शयेत् ॥ १२.८८.२२ ॥
ମଦ, ମାଂସ, ପରଧନ, ପତ୍ନୀ ଓ ଧନ — ରାଗର ବଶୀଭୂତ ମନୁଷ୍ୟ ସେସବୁ ହରଣ କରେ; ଏବଂ ସେହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସେ କେବଳ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ଦେଖାଏ।
12.88.23
आपद्येव तु याचन्ते येषां नास्ति परिग्रहः ।
दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्भयान्न तु ॥ १२.८८.२३ ॥
ଯାହାଙ୍କର କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ବିପଦରେ ଯାଚନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଦେବା ଉଚିତ — କରୁଣାରୁ, ଭୟରୁ ନୁହେଁ।
12.88.24
मा ते राष्ट्रे याचनका भवेयुर्मा च दस्यवः ।
उपादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ॥ १२.८८.२४ ॥
ତୁମ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଯାଚକ ଓ ଡକାୟତ ଯେପରି ନ ଥାଆନ୍ତି। ଏମାନେ କେବଳ ଛଡ଼ାଇ ନେଉଥିବା ଲୋକ; ଏମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ବଢ଼ାଉ ନୁହଁନ୍ତି।
12.88.25
ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः ।
तेते राष्ट्रेषु वर्तन्तां मा भूतानां प्रबाधकाः ॥ १२.८८.२५ ॥
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ବଢ଼ାନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ରହନ୍ତୁ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପୀଡ଼କ ନ ହୁଅନ୍ତୁ।
12.88.26
दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजकाः ।
प्रयोगं कारयेथास्ते यथा दद्युः करांस्तथा ॥ १२.८८.२६ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଧନ ଛଡ଼ାଇ ନେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଥିବା ଲୋକେ ଦଣ୍ଡନୀୟ। ସେମାନେ କର ଦିଅନ୍ତି ଏପରି ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଅ।
12.88.27
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम् ।
पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः कर्मभेदतः ॥ १२.८८.२७ ॥
କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଏପରି ଯାହା କିଛି—କର୍ମ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ବହୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଇବା ଉଚିତ।
12.88.28
नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः ।
संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते ॥ १२.८८.२८ ॥
ଯଦି କୌଣସି ମଣିଷ କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହୋଇ କିଛି ସଙ୍କଟ ପାଏ, ତେବେ ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ରାଜା ନିନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
12.88.29
धनिनः पूजयेन्नित्यं पानाच्छादनभोजनैः ।
वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं प्रजाः सह मयेति वै ॥ १२.८८.२९ ॥
ଧନବାନମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ପାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୋଜନରେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ, 'ମୋ ସହିତ ମିଳି ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କର।'
12.88.30
अङ्गमेतन्महद्राज्ये धनिनो नाम भारत ।
ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः ॥ १२.८८.३० ॥
ହେ ଭରତ, ରାଜ୍ୟର ଏହି ମହାନ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛନ୍ତି ଧନବାନମାନେ। ଧନରେ ସ୍ଥିତ ସେମାନେ ସର୍ବପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶିଖର; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.88.31
प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च ।
तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चापि रक्षति ॥ १२.८८.३१ ॥
ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶୂର, ଧନବାନ, ସ୍ୱାମୀ, ଧାର୍ମିକ, ତପସ୍ୱୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
12.88.32
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव ।
सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय ॥ १२.८८.३२ ॥
ତେଣୁ, ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ ହୁଅ; ସତ୍ୟ, ସରଳତା, କ୍ରୋଧହୀନତା ଓ ଦୟା ପାଳନ କର।
12.88.33
एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसि ।
सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशबलान्वितः ॥ १२.८८.३३ ॥
ଏହିପରି ତୁମେ ଦଣ୍ଡ, କୋଷ, ମିତ୍ର ଓ ଭୂମି ମଧ୍ୟ ପାଇବ; ହେ ରାଜନ୍, ସତ୍ୟ ଓ ସରଳତାରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ମିତ୍ର, କୋଷ ଓ ବଳରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ।