महाभारत · अध्याय 12.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.88.1
यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते ।
कथं प्रवर्तेत करस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.८८.१ ॥
राजा समर्थ असूनही कोषाची इच्छा धरत असेल, तर हे महामते, कर कसा चालवावा? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.88.2
यथादेशं यथाकालं यथाबुद्धि यथाबलम् ।
अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः ॥ १२.८८.२ ॥
राजाने देश, काळ, बुद्धी आणि बल यांनुसार प्रजेला उपदेश करावा; धर्म आणि अर्थ जाणणाऱ्या राजाने त्यांच्या हितात रत राहावे.
12.88.3
यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च ।
तथा धर्माणि सर्वाणि राजा राष्ट्रेषु वर्तयेत् ॥ १२.८८.३ ॥
त्यांचे आणि स्वतःचे कल्याण कशात आहे याचा विचार राजा करू शकेल अशा रीतीने, राजाने राष्ट्रांमध्ये सर्व धर्म प्रवर्तित करावेत.
12.88.4
मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न प्रपातयेत् ।
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥ १२.८८.४ ॥
राजाने राष्ट्राचे मध काढावे तसे दोहन करावे, भ्रमरांना पाडू नये; वासराचा विचार करून दोहन करावे आणि स्तन चिरडू नयेत.
12.88.5
जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिपः ।
व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रान्संदशेन्न च पीडयेत् ॥ १२.८८.५ ॥
राजाने जळवेप्रमाणे राष्ट्राचे रक्त मृदुतेनेच प्यावे; व्याघ्रिणीप्रमाणे पुत्रांना उचलावे, पण चावू नये आणि पीडा देऊ नये.
12.88.6
यथा शल्यकवानाखुः पदं धूनयते सदा ।
अतीक्ष्णेनाभ्युपायेन तथा राष्ट्रं समापिबेत् ॥ १२.८८.६ ॥
साळिंदर आणि उंदीर जसे नेहमी पाय हलवतात, तसे राजाने तीक्ष्ण नसलेल्या उपायाने राष्ट्राचे पूर्ण शोषण करावे.
12.88.7
अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ।
ततो भूयस्ततो भूयः क्रमवृद्धिं समाचरेत् ॥ १२.८८.७ ॥
थोडे थोडे देणाऱ्याकडून, वाढणारे थोडे थोडे द्यावयास लावावे. मग पुन्हा, मग पुन्हा, अशी क्रमाक्रमाने वृद्धी साधावी.
12.88.8
दमयन्निव दम्यानि शश्वद्भारं विवर्धयेत् ।
मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत् ॥ १२.८८.८ ॥
जसा दमन करणारा दमनीय प्राण्यांवर सतत भार वाढवून दमन करतो, तसेच आधी मृदुपणे, प्रयत्नपूर्वक पाश हळूहळू लावावेत.
12.88.9
सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः ।
उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्त्ययत्नतः ॥ १२.८८.९ ॥
एकदा पाशांत अडकलेले ते दुर्दम राहणार नाहीत. योग्य रीतीनेच त्यांचा उपभोग (शासन) करावा; तेव्हा ते सहज वश होतील.
12.88.10
तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषं प्रति ।
यथा मुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्या इतरे जनाः ॥ १२.८८.१० ॥
म्हणून एखाद्या माणसाविषयी सर्व उपाय योजणे कठीण असते. प्रमुखांना सांत्वन देऊन इतर लोकांचा उपभोग (शासन) करावा.
12.88.11
ततस्तान्भेदयित्वा तु परस्परविवक्षितान् ।
भुञ्जीत सान्त्वयंश्चैव यथासुखमयत्नतः ॥ १२.८८.११ ॥
मग एकमेकांविषयी द्वेष करणाऱ्यांमध्ये फूट पाडून, सांत्वन देतच, सुखाने आणि सहजपणे त्यांचा उपभोग (शासन) करावा.
12.88.12
न चास्थाने न चाकाले करांस्तेभ्यो निपातयेत् ।
आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि ॥ १२.८८.१२ ॥
अयोग्य ठिकाणी आणि अयोग्य वेळी त्यांच्याकडून कर वसूल करू नयेत; क्रमाने, सांत्वनपूर्वक, यथासमयी आणि विधीनुसारच वसूल करावेत.
12.88.13
उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता ।
अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः ॥ १२.८८.१३ ॥
ही उपाययोजना मी सांगत आहे; माझा हेतू फसवणूक नाही. अयोग्य उपायाने घोडे आवरू पाहणारा त्यांना अधिक चिडवतो.
12.88.14
पानागारनिवोशाश्च वेश्याः प्रापणिकास्तथा ।
कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः ॥ १२.८८.१४ ॥
मद्यालयांत राहणारे, वेश्या, व्यापारी, नट-गायक, जुगाऱ्यांसह असलेले, आणि अशा प्रकारचे इतर काही लोक.
12.88.15
नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः ।
एते राष्ट्रेऽभितिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ १२.८८.१५ ॥
राष्ट्राची हानी करणारे हे सर्व आवरले पाहिजेत. राष्ट्रात राहून हे भोळ्या प्रजेला त्रास देतात.
12.88.16
न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि ।
इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता ॥ १२.८८.१६ ॥
संकटाशिवाय कोणाकडूनही काहीही याचू नये. प्राण्यांसाठीची ही व्यवस्था पूर्वी मनूने घालून दिली आहे.
12.88.17
सर्वे तथाऽनुजीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह ।
सर्व एव इमे लोका न भवेयुरसंशयम् ॥ १२.८८.१७ ॥
येथे सर्वांनी आपापल्या कर्मावर उपजीविका करावी. येथे सर्वांनी कर्म न केल्यास, निःसंशय हे सर्व लोक राहणार नाहीत.
12.88.18
प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति ।
भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः ॥ १२.८८.१८ ॥
यांना आवरण्यास समर्थ असलेला जो राजा यांना आवरत नाही, तो त्या पापाचा चौथा भाग भोगतो, असे श्रुतिवचन आहे.
12.88.19
भोक्ता तस्य तु पापस्य सुकृतस्य यथातथा ।
नियन्तव्याः सदा राज्ञा पापा ये स्युर्नराधिप ॥ १२.८८.१९ ॥
त्या पापाचा आणि पुण्याचा भोक्ता तोच. हे नराधिपा, जे पापी असतील त्यांना राजाने सदैव आवरले पाहिजे.
12.88.20
कृतपापस्त्वसौ राजा य एतान्न नियच्छति ।
तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते। ॥ १२.८८.२० ॥
जो राजा यांना आवरत नाही, तो पापी ठरतो; आणि त्याचप्रमाणे केलेल्या धर्माचा चौथा भाग त्याला मिळतो.
12.88.21
स्थानान्येतानि संयम्य प्रसङ्गो भूतिनाशनः ।
कामे प्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत् ॥ १२.८८.२१ ॥
ही स्थाने संयमित कर; आसक्ती वैभवाचा नाश करते. कामात गुंतलेला मनुष्य कोणते अकार्य टाळेल?
12.88.22
मद्यमांसपरस्वानि तथा दारधनानि च ।
आहरेद्रागवशगस्तथा शास्त्रं प्रदर्शयेत् ॥ १२.८८.२२ ॥
मद्य, मांस, परधन, पत्नी आणि धन — रागाच्या अधीन झालेला मनुष्य ते हिसकावून घेतो; तसेच शास्त्राचेही तो केवळ दिखाऊ प्रदर्शन करतो.
12.88.23
आपद्येव तु याचन्ते येषां नास्ति परिग्रहः ।
दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्भयान्न तु ॥ १२.८८.२३ ॥
ज्यांना आधार नाही आणि जे संकटातच याचना करतात, त्यांना धर्मानुसार द्यावे — करुणेने, भीतीने नव्हे.
12.88.24
मा ते राष्ट्रे याचनका भवेयुर्मा च दस्यवः ।
उपादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ॥ १२.८८.२४ ॥
तुझ्या राष्ट्रात याचक आणि दरोडेखोर नसावेत. हे केवळ हिसकावणारे आहेत; हे प्राण्यांचे कल्याण वाढवणारे नाहीत.
12.88.25
ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः ।
तेते राष्ट्रेषु वर्तन्तां मा भूतानां प्रबाधकाः ॥ १२.८८.२५ ॥
जे प्राण्यांवर कृपा करतात आणि प्रजेची वृद्धी करतात, ते राष्ट्रांत राहोत; प्राण्यांना पीडा देणारे होऊ नयेत.
12.88.26
दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजकाः ।
प्रयोगं कारयेथास्ते यथा दद्युः करांस्तथा ॥ १२.८८.२६ ॥
हे महाराजा, धन हिसकावून घेण्यास प्रवृत्त करणारे दंडनीय आहेत. ते कर देतील अशा रीतीने त्यांच्याकडून कार्य करवावे.
12.88.27
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम् ।
पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः कर्मभेदतः ॥ १२.८८.२७ ॥
शेती, गोरक्षण, व्यापार आणि अशा प्रकारचे जे काही असेल ते—कर्मांच्या विभागणीनुसार अनेक पुरुषांकडून करवावे.
12.88.28
नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः ।
संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते ॥ १२.८८.२८ ॥
एखादा माणूस शेती, गोरक्षण व व्यापारात गुंतलेला असताना काही संकटात सापडला, तर त्यामुळे राजा निंदिला जातो.
12.88.29
धनिनः पूजयेन्नित्यं पानाच्छादनभोजनैः ।
वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं प्रजाः सह मयेति वै ॥ १२.८८.२९ ॥
धनवंतांचा नेहमी पान, वस्त्र व भोजनाने सत्कार करावा; त्यांना सांगावे, 'माझ्यासह प्रजेवर कृपा करा.'
12.88.30
अङ्गमेतन्महद्राज्ये धनिनो नाम भारत ।
ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः ॥ १२.८८.३० ॥
हे भारता, राज्याचा हा महान अवयव म्हणजे धनवंत होत. धनात स्थित असलेले सर्व प्राण्यांचे शिखर आहेत; यात संशय नाही.
12.88.31
प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च ।
तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चापि रक्षति ॥ १२.८८.३१ ॥
प्राज्ञ, शूर, धनवान, स्वामी, धार्मिक, तपस्वी, सत्यवादी आणि बुद्धिमान हेच त्याचे रक्षण करतात.
12.88.32
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव ।
सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय ॥ १२.८८.३२ ॥
म्हणून, हे राजा, सर्व प्राण्यांवर प्रेम ठेव; सत्य, सरळपणा, क्रोधाचा अभाव आणि दया यांचे पालन कर.
12.88.33
एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसि ।
सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशबलान्वितः ॥ १२.८८.३३ ॥
अशा प्रकारे तू दंड, कोश, मित्र आणि भूमी प्राप्त करशील; हे राजा, सत्य आणि सरळपणात तत्पर राहून मित्र, कोश व बल यांनी युक्त होशील.