महाभारत · अध्याय 12.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.9.1
मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनः श्रोत्रेऽन्तरात्मनि ।
धारयन्नपि ते श्रुत्वा रोचते वचनं मम ॥ १२.९.१ ॥
आपण क्षणभरही एकाग्र मनाने, कानात व अंतरात्म्यात धारण करून ऐकलेत, तर माझे बोलणे आपल्याला आवडेल.
12.9.2
सार्थगम्यमहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः ।
गच्छेयं तं गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत ॥ १२.९.२ ॥
व्यापाऱ्यांच्या टोळ्या ज्या मार्गाने जातात त्या मार्गाने आपल्यासाठी मी पुन्हा कधीच जाणार नाही; ग्रामसुखांचा त्याग करून मी त्याच मार्गाने जाईन.
12.9.3
क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्था कोस्तीति पृच्छ माम् ।
अथवा नेच्छसि प्रष्टुमपृच्छन्नपि मे शृणु ॥ १२.९.३ ॥
एकट्याने जाण्याजोगा सुरक्षित मार्ग कोणता आहे, हे मला विचारा. किंवा विचारू इच्छित नसाल, तर न विचारताही माझे बोलणे ऐका.
12.9.4
हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः ।
अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह ॥ १२.९.४ ॥
ग्रामसुखाचा आचार सोडून, महान तप करीत, अरण्यात फळे-मुळे खाऊन मी हरणांसोबत संचार करीन.
12.9.5
जुह्वानोऽग्निं यथाकालमुभौ कालावुपस्पृशन् ।
कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः ॥ १२.९.५ ॥
यथाकाली अग्नीत आहुती देत, दोन्ही संध्याकाळी आचमन करत, कृश होऊन, मर्यादित आहार घेत, चर्म, वल्कल आणि जटा धारण करत.
12.9.6
शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः ।
तपसा विधिदृष्टेन शरीरमुपशोषयन् ॥ १२.९.६ ॥
थंडी, वारा व ऊन सहन करत, भूक-तहान व श्रम सोसत, विधिसम्मत तपाने शरीर सुकवत.
12.9.7
मनःकर्णसुखा नित्यं श्रृण्वन्नुच्चावचा गिरः ।
मुदितानामरण्येषु नदतां मृगपक्षिणाम्। ॥ १२.९.७ ॥
मन आणि कानांना सदैव सुखद वाटणारे, उंच-सखल स्वर ऐकत, अरण्यांत आनंदाने ओरडणाऱ्या मृग आणि पक्ष्यांचे.
12.9.8
आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम् ।
नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः ॥ १२.९.८ ॥
फुललेल्या वृक्षवेलींचे मृदु सुगंध हुंगत, अरण्यात नानारूपी सुंदर वनवासी जीव पाहत.
12.9.9
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कूलवासिनः ।
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किंपुनर्ग्रामवासिनाम् ॥ १२.९.९ ॥
वानप्रस्थांचे आणि काठावरच्या रहिवाशांचेही दर्शन मी अप्रिय रीतीने घेणार नाही, मग ग्रामवासीयांचे काय.
12.9.10
एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् ।
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन् ॥ १२.९.१० ॥
एकांतात राहून विचार करत, शिजलेल्या व न शिजलेल्या वनान्नावर उपजीविका करून, शब्दांनी आणि जलाने पितर व देवांना तृप्त करत.
12.9.11
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् ।
सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम् ॥ १२.९.११ ॥
अशा प्रकारे आरण्यक शास्त्रांचा कठोर ते अधिक कठोर विधी पाळत मी या देहाच्या समाप्तीची वाट पाहीन.
12.9.12
अथवैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ।
चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम् ॥ १२.९.१२ ॥
किंवा मी एकटाच, रोज एकेका वृक्षाखाली भिक्षा मागत फिरत, मुंडित मस्तकाचा मुनी होऊन या देहाला झिजवीन.
12.9.13
पांसुभिः समभिच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ।
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥ १२.९.१३ ॥
धुळीने माखलेला, रिकाम्या घराचा आश्रय घेतलेला, किंवा वृक्षमुळाशी निवास करणारा, प्रिय आणि अप्रिय सर्व त्यागलेला.
12.9.14
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ॥ १२.९.१४ ॥
शोक न करणारा, हर्ष न पावणारा, स्वतःची निंदा आणि स्तुती समान मानणारा, निराशी, ममतारहित, द्वंद्वांपासून मुक्त आणि परिग्रहरहित होऊन.
12.9.15
आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः ।
अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु कैरपि ॥ १२.९.१५ ॥
आत्म्यात रमणारा, प्रसन्न मनाचा, जड, आंधळा आणि बहिरा दिसणारा, इतरांशी कधीही कोणताही करार किंवा संवाद न करणारा.
12.9.16
जङ्गमाजङ्गमान्सर्वानविहिंसंश्चतुर्विधान् ।
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति ॥ १२.९.१६ ॥
चर आणि अचर, चार प्रकारच्या सर्व प्राण्यांची हिंसा न करता; आपापल्या स्वधर्मात स्थित सर्व प्रजांकडे, सर्व प्राणिमात्राकडे समभावाने.
12.9.17
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीः क्वचित् ।
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः ॥ १२.९.१७ ॥
कोणाचीही थट्टा न करता, कधीही भुवया न उंचावता; सदैव प्रसन्न मुखाचा आणि सर्व इंद्रिये उत्तम प्रकारे संयमित ठेवणारा.
12.9.18
अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं प्रव्रजन्नेव केनचित् ।
न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिच्छन्विशेषतः ॥ १२.९.१८ ॥
प्रव्रजन करताना कोणाकडेही मार्ग न विचारता; कोणत्याही देशाला किंवा दिशेला विशेषतः जाण्याची इच्छा न धरता.
12.9.19
गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन् ।
ऋजुः प्रणिहितो गच्छन्स्त्रीसंस्थापरिवर्जकः ॥ १२.९.१९ ॥
चालताना तो निरपेक्ष राहतो, मागे वळून पाहत नाही, सरळ आणि एकाग्र होऊन चालतो, आणि स्त्रियांचा सहवास टाळतो.
12.9.20
स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि ।
द्वन्द्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन् ॥ १२.९.२० ॥
स्वभावच पुढे चालतो; भोजनही जे मिळेल तेच; आणि विरुद्ध द्वंद्वांचा तो विचार करत नाही.
12.9.21
अल्पं वा स्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातुचित् ।
अन्येष्वपि चरँल्लाभमलाभे सप्त पूरयन् ॥ १२.९.२१ ॥
थोडे किंवा रुचकर भोजन, आधी न मिळाल्यास, कधी इतरांकडे फिरून मिळवतो; लाभ न झाल्यास सात घरी मागून पूर्ती करतो.
12.9.22
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके ॥ १२.९.२२ ॥
धूर थांबला, उखळे खाली ठेवली, निखारे विझले, लोक जेवून झाले, भांड्यांची ये-जा संपली, भिक्षेकरी निघून गेले, अशा वेळी (तो भिक्षा मागतो).
12.9.23
एककालं चरन्भैक्षं त्रीनथ द्वे च पञ्च वा ।
स्नेहपाशं विमुच्याहं चरिष्यामि महीमिमाम् ॥ १२.९.२३ ॥
एका वेळी भिक्षा मागत, तीन, दोन किंवा पाच घरांतून, स्नेहपाश सोडून मी ही पृथ्वी फिरेन.
12.9.24
अलाभे सति वा लाभे समदर्शी महातपाः ।
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् ॥ १२.९.२४ ॥
लाभ झाला किंवा नाही झाला, समदर्शी महातपस्वी जगण्याची इच्छा करणाऱ्याप्रमाणे किंवा मरण्याची इच्छा करणाऱ्याप्रमाणे काहीही करत नाही.
12.9.25
जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विपन् ।
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकपुक्षतः।
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः ॥ १२.९.२५ ॥
जीवन आणि मरण यांची इच्छा न करता व द्वेषही न करता; एकजण कुऱ्हाडीने एक हात तोडत असता आणि दुसरा चंदन लावत असता, त्या दोघांबद्दल अमंगल वा मंगल असा विचार न करता.
12.9.26
याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः ।
सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः ॥ १२.९.२६ ॥
जिवंत असताना जी जी अभ्युदयकारक कर्मे करणे शक्य असतात, ती सर्व पूर्णपणे सोडून, क्षणार्धात स्थिर झाल्यासारखा.
12.9.27
तेषु नित्यमसक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः ।
अपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मपः ॥ १२.९.२७ ॥
त्यामध्ये सदैव अनासक्त राहून, सर्व इंद्रियक्रिया त्यागून, संकल्प न सोडता, आत्म्याचे दोष चांगले धुतले गेलेला.
12.9.28
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः ।
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १२.९.२८ ॥
सर्व आसक्तींपासून मुक्त होऊन, सर्व पाश ओलांडून, कोणाच्याही वशात न राहता, वायू (मातरिश्वा) सारख्या स्वभावाचा.
12.9.29
वीतरागश्चरन्नेवं तुष्टिं प्राप्स्यामि मानसीम् ।
तृष्णया हि महत्पापमज्ञानादस्मि कारितः ॥ १२.९.२९ ॥
वीतराग होऊन असे विचरण करीत मी मनाचे समाधान मिळवीन. तृष्णेमुळेच मोठे पाप माझ्याकडून घडले; अज्ञानामुळे मी प्रेरित झालो.
12.9.30
कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः ।
कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम ब्रिभ्रति ॥ १२.९.३० ॥
काही मानव शुभाशुभ कर्मे करून, कार्यकारणाने बांधलेल्या आपल्या जनांचे नाव धारण करतात.
12.9.31
आयुपोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्राणं कलेवरम् ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत् ॥ १२.९.३१ ॥
आयुष्याच्या अंती, प्राण क्षीण झाल्यावर हा देह सोडून तो जीव ते पाप स्वीकारतो, कारण ते कर्त्याच्या कर्माचे फल आहे.
12.9.32
एवं संसारचक्रेऽस्मिन्व्याविद्धे रथचक्रवत् ।
समेति भूतग्रामोऽयं भूतग्रामेण कार्यवान् ॥ १२.९.३२ ॥
अशा प्रकारे, रथचक्रासारख्या फिरणाऱ्या या संसारचक्रात हा भूतसमूह दुसऱ्या भूतसमूहाशी मिळतो; तो कार्यफलाने बद्ध असतो.
12.9.33
जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम् ।
अपारमिव चास्वस्थं संसारं त्यजतः सुखम् ॥ १२.९.३३ ॥
जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी आणि वेदनांनी पीडित, अपार आणि अस्वस्थ अशा या संसाराचा त्याग करणाऱ्यालाच सुख मिळते.
12.9.34
दिवः पतत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु ।
को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्त्ववित् ॥ १२.९.३४ ॥
देव स्वर्गातून पडत असताना आणि महर्षी आपल्या स्थानांवरून च्युत होत असताना, कारणतत्त्व जाणणारा कोण इच्छा करील?
12.9.35
कृत्वा हि विविधं कर्म तत्तद्विविधलक्षणम् ।
पार्थिवैर्नृपतिः स्वल्पैः कारणैरेव बध्यते ॥ १२.९.३५ ॥
विविध प्रकारची, प्रत्येक वेगळ्या लक्षणांची कर्मे करून, राजा क्षुल्लक लौकिक कारणांनीच बद्ध होतो.
12.9.36
तस्मात्प्रज्ञामुतमिदं चिरान्मां प्रत्युपस्थितम् ।
तत्प्राप्य प्रार्थये स्थानमव्ययं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १२.९.३६ ॥
म्हणून, बऱ्याच काळानंतर हे प्रज्ञेचे अमृत माझ्याजवळ आले आहे. ते मिळवून मी त्या अव्यय, शाश्वत, ध्रुव स्थानाची इच्छा करतो.
12.9.37
एतया संततं धृत्या चरन्नेवंप्रकारया ।
जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम्।
देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥ १२.९.३७ ॥
या धैर्याने सतत अशा प्रकारे आचरण करीत, जन्म, मृत्यू, जरा, व्याधी आणि वेदनांनी पीडित झालेल्या या देहाला मी निर्भय मार्ग स्वीकारून स्थिर करीन.