Mahābhārata · Adhyāya 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
Cuando la nube de lluvia cae a su tiempo y el rey sigue el dharma, esto sucede; es él quien sostiene a los súbditos con felicidad.
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
Quien no sabe quitar la suciedad de las ropas, como el lavandero, o no sabe purificar las joyas, tal es él.
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
Así es con los mejores de los dos veces nacidos, los kṣatriyas y los vaiśyas; y el cuarto varṇa, el śūdra, se halla establecido en diversas tareas.
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
El servicio es el deber del śūdra, la agricultura del vaiśya, el gobierno mediante el castigo del rey; el estudio de castidad, la austeridad, las fórmulas sagradas y la veracidad pertenecen a los dos veces nacidos.
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
Entre ellos, el kṣatriya que sabe purificarlos como se limpian los recipientes, y quitar por completo las faltas de conducta, ése es el padre, ése es el señor de las criaturas.
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
Oh toro de los Bharatas, las edades Kṛta, Tretā, Dvāpara y Kali; toda la conducta de los reyes es la edad, y el rey mismo se llama edad.
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
El orden social de cuatro castas, los Vedas y las cuatro etapas de la vida — todo ello se desorienta cuando el rey se vuelve negligente.
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
Los fuegos sagrados, los tres fuegos, el saber triple y los sacrificios con sus ofrendas — todo se desorienta cuando el rey se vuelve negligente.
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
Solo el rey es el hacedor de los seres, y solo el rey es su destructor. El rey de naturaleza justa se convierte en su hacedor; el de naturaleza injusta, en su destructor.
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
Las esposas del rey, sus hijos, sus parientes y sus amigos — todos se reúnen y se lamentan cuando el rey se vuelve negligente.
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
Elefantes, caballos, vacas, camellos, mulas y asnos — cuando la conducta del rey es injusta, todos los seres vivos sufren.
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
Para proteger a los débiles, el creador creó la fuerza; así lo dice Māndhātṛ. Pero aquello sin fuerza, gran ser en el que todo está establecido, es lo supremo.
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
Quien cuida de los seres vivos y los seres que dependen de él: cuando el rey permanece en adharma, oh señor de la tierra, todos se lamentan.
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
La mirada del débil, del sabio y de la serpiente venenosa: considero que es lo más insoportable. No te acerques al débil.
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
Querido hijo, nunca desprecies a los débiles; las miradas de los débiles pueden quemarte junto con tus parientes.
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
Pues nada brota en la familia de quien ha sido quemado por el débil; lo queman por completo, hasta la raíz. No te acerques al débil.
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
En verdad, la debilidad es mejor que la fuerza; y de una fuerza quemada por la debilidad no queda nada, aunque fuera la más poderosa.
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
Si los humillados, los muertos y los afligidos no encuentran protector, entonces el castigo provocado por un poder no humano golpea al propio señor de los hombres.
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
Querido hijo, estando en el poder, no devores al pueblo débil. Que los ojos de los débiles no te quemen por dentro como el fuego al interior.
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
Las lágrimas que caen de los falsamente acusados que lloran hieren a los hijos y al ganado de quienes los acusan falsamente.
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
Si no aparece en uno mismo, ni en los hijos, ni en los nietos o bisnietos, la acción malvada hecha da su fruto de inmediato, como la vaca que da leche.
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
Cuando el débil, siendo golpeado, no encuentra protector, allí cae un gran y terrible castigo ordenado por el destino.
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
Cuando los funcionarios del reino comienzan a mendigar como brahmanes, esos hombres, con apariencia de mendigos, derriban continuamente al rey.
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
Cuando muchos funcionarios reales en el reino del rey actúan injustamente, esa es una gran falta del rey.
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
Cuando un rey, no obteniendo la riqueza por medios justos, sino por deseo o bajo el dominio de la riqueza, la toma de los pobres que suplican, esa es la gran ruina del rey.
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
Un gran árbol nace y crece, y los seres vivos se refugian en él. Cuando el árbol es cortado o quemado, quienes dependen de él quedan sin hogar.
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
Cuando en el reino la gente practica el dharma supremo, llamando a la cualidad del rey refinamiento, pero por confusión sobre el dharma se practica por ellos la injusticia, entonces uno debe abandonar tanto las buenas como las malas acciones.
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
Donde los pecadores se mueven abiertamente, allí Kali encuentra lugar en la asamblea del rey. Donde el rey no gobierna a los hombres con su poder, el reino de ese soberano no prospera.
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
El rey que honra a sus ministros y los emplea debidamente en el consejo y en la guerra, su reino crece, y disfruta de toda la tierra por mucho tiempo.
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
También aquí, el rey que examina con cuidado las buenas acciones y las palabras bien dichas, honrándolas, alcanza el dharma supremo.
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
Cuando el rey reparte con justicia y disfruta, no desprecia a los demás y mata al poderoso pero arrogante, eso se declara dharma del rey.
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
Cuando el rey protege a todos con la palabra, el cuerpo y la acción, y no tolera ni siquiera la falta de su propio hijo, eso se declara dharma del rey.
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
Cuando el rey reparte y disfruta, los hombres débiles se vuelven fuertes; eso se declara dharma del rey.
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
Cuando el rey protege los reinos, ahuyenta a los bandidos y vence en la batalla, eso se declara dharma del rey.
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
Cuando alguien comete el mal con obra o palabra, el rey no debe tolerarlo ni siquiera en un ser querido; eso se declara dharma del rey.
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
Cuando el rey protege a los sāraṇikas como a hijos y no quebranta el límite de la conducta debida, eso se llama el deber del rey.
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
Cuando el rey, dotado de fe, ofrece sacrificios con abundantes dakṣiṇās, desechando el deseo y la aversión, eso se llama el deber del rey.
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
Cuando el rey enjuga las lágrimas de los desdichados, los desamparados y los ancianos, produciendo alegría entre los hombres, eso se llama el deber del rey.
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
Cuando el rey acrecienta a sus amigos, somete a sus enemigos y honra bien a los virtuosos, eso se llama el deber del rey.
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
Cuando el rey guarda la verdad con afecto, siempre concede tierra y honra a los huéspedes y a los sirvientes, eso se llama el deber del rey.
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
El rey en quien el castigo y el favor están firmemente establecidos obtiene el fruto tanto en este mundo como en el otro.
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
Yama es el rey de los justos, oh Māndhātṛ; él es el señor supremo. Como Yama, restringe los alientos vitales, mientras que Pāvaka no los restringe.
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
Cuando el rey honra y recibe debidamente a los sacerdotes, purohitas y maestros, sin despreciarlos, eso se llama el deber del rey.
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
Yama controla a todos los seres sin distinción; de igual modo el rey debe imitarlo y gobernar a sus súbditos según la regla.
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
Un rey, en todos los sentidos, se compara al de mil ojos (Indra). Cualquier deber que vea, ese es el deber, oh toro entre los hombres.
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
Aprende sin negligencia la paciencia, la inteligencia, la firmeza y el juicio; mantén la búsqueda de la naturaleza de los seres, y conoce siempre lo bueno y lo malo.
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
Sostener a todos los seres, dar y hablar con dulzura; a los habitantes de la ciudad y del campo hay que protegerlos como a los propios hijos.
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
Un rey inexperto nunca puede proteger a sus súbditos. Querido hijo, la carga llamada realeza es enorme y muy difícil de sobrellevar.
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
Solo un rey que conoce el arte del castigo, sabio y valiente, puede proteger. Sin castigo, no puede hacerlo ni el débil ni el necio.
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
Con hombres de noble linaje, hábiles, leales y muy instruidos, debes examinarlo todo con tu intelecto, y asimismo a los ascetas y a los moradores de los ermitaños.
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
Por tanto, conocerás el dharma supremo de todos los seres. Ya sea en tu propia tierra o en tierra extranjera, tu dharma no perecerá.
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
Entre el dharma, la riqueza y el deseo, el dharma mismo debe ser el más alto. El de alma justa prospera en la felicidad tanto en este mundo como en el siguiente.
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
Incluso los hombres muy honrados abandonan a sus esposas e hijos. Acoger a todos los seres, dar y hablar con dulzura son las cualidades que necesita un rey.
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
La vigilancia y la pureza traen gran prosperidad al rey. Oh Māndhātṛ, nunca seas negligente en estas cosas.
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
El rey debe ser vigilante y observar los puntos débiles, los suyos y los de su enemigo. Que el enemigo no vea su debilidad; que él persiga los puntos débiles del enemigo.
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
Esta es la conducta de Vāsava, de Yama y de Varuṇa, y de todos los reyes sabios. Observa también su esencia.
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
Por tanto, oh gran rey, practica esta conducta seguida por los reyes sabios. Oh mejor de los hombres, sigue el camino divino.
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
Oh Bhārata, dioses, sabios, antepasados y músicos celestiales de gran poder alaban al rey que sigue una conducta justa, tanto aquí como en el más allá.
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
Oh Bhārata, cuando Ucathya le habló así, Māndhātṛ lo hizo sin vacilar y, solo, obtuvo la tierra.
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
Oh señor de la tierra, tú también, igual que Māndhātṛ, habiendo cumplido plenamente el dharma, protege la tierra, y obtendrás un lugar en el cielo.