ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
ସମୟରେ ବର୍ଷା କରୁଥିବା ମେଘ ଏବଂ ଧର୍ମାଚରଣ କରୁଥିବା ରାଜା ଥିଲେ ଏହା ଘଟେ; ସେ ହିଁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୁଖରେ ପାଳନ କରେ।
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
ବସ୍ତ୍ରର ମଇଳା କାଢ଼ିବା ଜାଣି ନ ଥିବା ଧୋବା, କିମ୍ବା ରତ୍ନ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଜାଣି ନ ଥିବା ଲୋକ ଯେପରି, ସେ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
ଏହିପରି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ସ୍ଥିତି; ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଣ ଶୂଦ୍ର ନାନା କର୍ମରେ ସ୍ଥିତ।
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
ଶୂଦ୍ରର କର୍ମ ସେବା; ବୈଶ୍ୟର କର୍ମ କୃଷି; ରାଜାର କର୍ମ ଦଣ୍ଡନୀତି; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱିଜାତିମାନଙ୍କର।
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପରି ଶୀଳଦୋଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର କରିବା ଜାଣେ, ସେ ହିଁ ପିତା, ସେ ହିଁ ପ୍ରଜାପତି।
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗ; ରାଜାର ସମସ୍ତ ଆଚରଣ (ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ); ରାଜା ହିଁ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟ, ବେଦ ଓ ଚାତୁରାଶ୍ରମ୍ୟ — ରାଜା ପ୍ରମାଦ କଲେ ଏ ସବୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
ଅଗ୍ନି, ତ୍ରେତା, ତ୍ରୟୀ ବିଦ୍ୟା ଓ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ — ରାଜା ପ୍ରମାଦ କଲେ ଏ ସବୁ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ।
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତା ରାଜା ହିଁ; ବିନାଶକ ମଧ୍ୟ ରାଜା ହିଁ। ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା କର୍ତ୍ତା ହୁଏ; ଅଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ବିନାଶକ ହୁଏ।
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ ଓ ସୁହୃଦ୍ — ରାଜା ପ୍ରମାଦ କଲେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଶୋକ କରନ୍ତି।
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
ହସ୍ତୀ, ଅଶ୍ୱ, ଗାଇ, ଓଟ, ଖଚ୍ଚର ଓ ଗଧ — ଅଧର୍ମାଚାରୀ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଳେଶ ପାଆନ୍ତି।
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଧାତା ବଳ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ବୋଲି ମାନ୍ଧାତା କୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯାହାରେ ସବୁକିଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେହି ଅବଳ ମହାନ ସତ୍ତା ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
ଯିଏ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ହେ ରାଜନ୍, ରାଜା ଅଧର୍ମରେ ଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୋକ କରନ୍ତି।
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
ଦୁର୍ବଳର ଦୃଷ୍ଟି, ମୁନିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବିଷଧର ସାପର ଦୃଷ୍ଟି ସବୁଠାରୁ ଅସହନୀୟ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ; ଦୁର୍ବଳ ପାଖକୁ ଯାଅ ନାହିଁ।
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ଦୁର୍ବଳମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ଅବଜ୍ଞା କର ନାହିଁ; ଦୁର୍ବଳମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତୁମକୁ ଓ ତୁମ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ।
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
ଦୁର୍ବଳ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧଙ୍କ କୁଳରେ କିଛି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେମାନେ ମୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ କରନ୍ତି। ଦୁର୍ବଳ ପାଖକୁ ଯାଅ ନାହିଁ।
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
ପ୍ରକୃତରେ ଦୁର୍ବଳତା ବଳଠାରୁ ଶ୍ରେୟ; ଅତି ବଳବାନ ବଳ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତାଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହେଲେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ।
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
ଅପମାନିତ, ହତ ଓ କ୍ଲେଶିତ ଲୋକେ ଯଦି ରକ୍ଷକ ନ ପାଆନ୍ତି, ତେବେ ଅମାନୁଷିକ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦଣ୍ଡ ସେହି ନରାଧିପଙ୍କୁ ହିଁ ବଧ କରେ।
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
ହେ ବତ୍ସ, ବଳରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ କର ନାହିଁ। ଦୁର୍ବଳମାନଙ୍କ ଆଖି ଅଗ୍ନି ପରି ତୁମ ଅନ୍ତରକୁ ନ ଜାଳୁ।
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଯେଉଁ ଲୁହ ପଡ଼େ, ତାହା ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗକାରୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
ନିଜେ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କରେ, ନାତିମାନଙ୍କରେ କିମ୍ବା ପଣତିମାନଙ୍କରେ ଫଳ ନ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ, କୃତ ପାପକର୍ମ ତୁରନ୍ତ ଫଳ ଦିଏ, ଗାଈ ଦୁଧ ଦେବା ପରି।
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
ଦୁର୍ବଳ ଜଣେ ପ୍ରହାରିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଜଣେ ରକ୍ଷକ ନ ପାଇଲେ, ସେଠି ଦୈବକୃତ ମହା ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ପଡ଼େ।
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
ଦେଶର ଅଧିକାରୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ସେମାନେ ଭିକ୍ଷୁ ବେଶରେ ବାରମ୍ବାର ରାଜାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଅନେକ ରାଜକର୍ମଚାରୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଆଚରଣ କଲେ, ତାହା ରାଜାଙ୍କ ମହା ଦୋଷ।
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
ରାଜା ନ୍ୟାୟିକ ଉପାୟରେ ଧନ ଆହରଣ ନ କରି, କାମନା ବା ଧନର ବଶରେ ଯାଚକ ଦୀନମାନଙ୍କଠାରୁ ତାହା ନିଏ, ତେବେ ତାହା ରାଜାର ମହାବିନାଶ।
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
ମହାନ ବୃକ୍ଷ ଜନ୍ମି ବଢ଼େ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାହାରି ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି। ବୃକ୍ଷ କଟାଯିବାରେ ବା ଜଳିବାରେ ତାହାର ଆଶ୍ରିତମାନେ ଘରହୀନ ହୁଅନ୍ତି।
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଲୋକେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ଓ ରାଜଗୁଣକୁ ସଂସ୍କାର କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମର ଭ୍ରମରେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମ ଆଚରିତ ହେଲେ, ମଣିଷ ସୁକୃତ ଓ ଦୁଷ୍କୃତ ଉଭୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
ଯେଉଁଠି ପାପୀମାନେ ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ ବୁଲନ୍ତି, ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ସଭାରେ କଳି ସ୍ଥାନ ପାଏ। ଯେଉଁଠି ରାଜା ଶକ୍ତିରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହି ଭୂପତିଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ବଢ଼େ ନାହିଁ।
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
ଯେଉଁ ରାଜା ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟୋଜିତ କରନ୍ତି, ସେହି ରାଜାଙ୍କ ରାଷ୍ଟ୍ର ବଢ଼େ; ସେ ବହୁକାଳ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ରାଜା ଭଲ କର୍ମ ଓ ସୁଭାଷିତ ବାକ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାରି ସମ୍ମାନ ଦିଏ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ପାଏ।
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
ରାଜା ନ୍ୟାୟ ସହିତ ବାଣ୍ଟି ଭୋଗ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ ନକଲେ, ଏବଂ ବଳବାନ ଓ ଦର୍ପୀକୁ ବଧ କଲେ, ତାହା ରାଜଧର୍ମ କୁହାଯାଏ।
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
ରାଜା ବାକ୍ୟ, ଶରୀର ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ ପୁତ୍ରର ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ସହନ ନକଲେ, ତାହା ରାଜଧର୍ମ କୁହାଯାଏ।
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
ରାଜା ବାଣ୍ଟି ଭୋଗ କଲେ ଦୁର୍ବଳ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ବଳବାନ ହୁଅନ୍ତି; ତାହା ରାଜଧର୍ମ କୁହାଯାଏ।
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ର ରକ୍ଷା କଲେ, ଡକାୟତମାନଙ୍କୁ ତଡ଼ିଦିଏ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ଲାଭ କଲେ, ତାହା ରାଜଧର୍ମ କୁହାଯାଏ।
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
କର୍ମ କିମ୍ବା ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜା ତାହା ସହ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ; ତାହା ରାଜଧର୍ମ କୁହାଯାଏ।
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ସାରଣିକମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେହା ରାଜଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣାଯୁକ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଏବଂ କାମ-ଦ୍ୱେଷକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେହା ରାଜଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦୀନ, ଅନାଥ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଲୁହ ପୋଛନ୍ତି ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେହା ରାଜଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବଢ଼ାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେହା ରାଜଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ପ୍ରେମରେ ସତ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସର୍ବଦା ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅତିଥି ଓ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେହା ରାଜଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦୁହେଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥାଆନ୍ତି, ସେ ରାଜା ଏ ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
ଯମ ଧାର୍ମିକମାନଙ୍କର ରାଜା, ହେ ମାନ୍ଧାତା, ସେ ପରମେଶ୍ୱର। ଯମ ପରି ପ୍ରାଣକୁ ସଂଯମ କରେ; କିନ୍ତୁ ପାବକ କରେ ନାହିଁ।
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
ଋତ୍ୱିକ୍, ପୁରୋହିତ ଓ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି, ଅବମାନନା ନ କରି, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାକୁ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ।
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
ଯମ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭେଦ ବିନା ସଂଯମ କରେ; ସେହିପରି ରାଜା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ।
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
ରାଜା ସର୍ବଥା ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହିତ ତୁଳନୀୟ। ସେ ଯେଉଁ ଧର୍ମକୁ ଦେଖେ, ତାହା ଧର୍ମ, ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ।
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
ଅପ୍ରମାଦରେ କ୍ଷମା, ବୁଦ୍ଧି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ମତି ଶିଖ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାର ଜିଜ୍ଞାସା ରଖ; ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ସର୍ବଦା ଜାଣ।
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଳନ, ଦାନ ଓ ମଧୁର ବାଣୀ; ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
ଅଦକ୍ଷ ରାଜା କଦାପି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ। ହେ ତାତ, ରାଜ୍ୟ ନାମକ ଭାର ଅତି ବଡ଼ ଏବଂ ବହନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
ଦଣ୍ଡନୀତି ଜାଣୁଥିବା, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶୂରବୀର ରାଜା ହିଁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି। ଦଣ୍ଡ ବିନା, ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିହୀନ ଲୋକଙ୍କ ପକ୍ଷେ ତାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜାତ, ଦକ୍ଷ, ଭକ୍ତ, ବହୁଶ୍ରୁତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ତପସ୍ୱୀ ଓ ଆଶ୍ରମବାସୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରମ ଧର୍ମ ଜାଣିବ। ସ୍ୱଦେଶରେ ହେଉ କି ବିଦେଶରେ, ତୁମର ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ।
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବା ଉଚିତ। ଧର୍ମାତ୍ମା ଏ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖ ପାଏ।
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
ସମ୍ମାନିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଆପଣାଇବା, ଦାନ ଓ ମଧୁର ବାଣୀ (ଏସବୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଗୁଣ)।
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
ଅପ୍ରମାଦ ଓ ଶୌଚ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ମହାନ ସମୃଦ୍ଧି ଆଣନ୍ତି। ହେ ମାନ୍ଧାତା, ଏଥିରେ ସର୍ବଦା ପ୍ରମାଦ କରନାହିଁ।
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
ରାଜା ଅପ୍ରମତ୍ତ ହୋଇ ନିଜର ଓ ଶତ୍ରୁର ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖିବେ। ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ନ ଦେଖୁ; ସେ ଶତ୍ରୁର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁ।
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
ଏହା ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର), ଯମ, ବରୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କର ଆଚରଣ। ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କର।
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
ତେଣୁ ହେ ମହାରାଜ, ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ସେବିତ ଏହି ଆଚରଣ ଅବଲମ୍ବନ କର। ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିବ୍ୟ ପଥରେ ଚାଲ।
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
ହେ ଭାରତ, ଧର୍ମାଚରଣୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
ହେ ଭାରତ, ଉଚଥ୍ୟଙ୍କ ଏପରି କହିବା ପରେ ମାନ୍ଧାତା ନିର୍ଭୟରେ ସେହିପରି କଲେ ଏବଂ ଏକାକୀ ପୃଥିବୀ ଲାଭ କଲେ।
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
ହେ ମହୀପତି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ଧାତାଙ୍କ ପରି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଧର୍ମ କରି ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।