ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವ ಮೋಡವೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ರಾಜನೂ ಇದ್ದಾಗ ಇದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸುಖದಿಂದ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
ಬಟ್ಟೆಯ ಕೊಳೆಯನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ತಿಳಿಯದ ಅಗಸನು, ಅಥವಾ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ತಿಳಿಯದವನು ಹೇಗೋ, ಅವನೂ ಹಾಗೆಯೇ.
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
ಹೀಗೆಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು; ನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಣವಾದ ಶೂದ್ರನು ವಿವಿಧ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
ಶೂದ್ರನ ಕರ್ಮ ಸೇವೆ; ವೈಶ್ಯನ ಕರ್ಮ ಕೃಷಿ; ರಾಜನ ಕರ್ಮ ದಂಡನೀತಿ; ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ತಪಸ್ಸು, ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು.
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
ಅವರಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವಂತೆ ನಡತೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೆಗೆಯಲು ತಿಳಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೇ ತಂದೆ; ಅವನೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ.
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ ಯುಗಗಳು; ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ನಡೆಗಳೇ (ಯುಗದ ಲಕ್ಷಣ); ರಾಜನೇ ಯುಗವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯ, ವೇದಗಳು, ಚಾತುರಾಶ್ರಮ್ಯ — ರಾಜನು ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡಿದಾಗ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
ಅಗ್ನಿ, ತ್ರೇತ, ತ್ರಯೀ ವಿದ್ಯೆ, ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಗಳು — ರಾಜನು ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡಿದಾಗ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ತನೂ ರಾಜನೇ; ವಿನಾಶಕನೂ ರಾಜನೇ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅಧರ್ಮಾತ್ಮನು ವಿನಾಶಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು, ಪುತ್ರರು, ಬಂಧುಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು — ರಾಜನು ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ.
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಹಸುಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಹೇಸರಗತ್ತೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು — ಅಧರ್ಮ ನಡತೆಯ ರಾಜನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ದುಃಖಿಸುತ್ತವೆ.
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
ದುರ್ಬಲರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಧಾತೃ ಬಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನೆಂದು ಮಾಂಧಾತೃ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆಯೋ ಆ ಬಲಹೀನವಾದ ಮಹಾ ಶಕ್ತಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಜೀವಿಗಳು, ರಾಜನು ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ, ಓ ರಾಜನೇ.
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
ದುರ್ಬಲನ ದೃಷ್ಟಿ, ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿ, ವಿಷಸರ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿ — ಇವು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಿಸಲಾಗದವು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ದುರ್ಬಲನ ಬಳಿ ಹೋಗಬೇಡ.
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
ಮಗುವೇ, ದುರ್ಬಲರನ್ನು ಸದಾ ಅಲಕ್ಷಿಸಬೇಡ; ದುರ್ಬಲರ ದೃಷ್ಟಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ದಹಿಸಬಹುದು.
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
ದುರ್ಬಲನಿಂದ ಸುಟ್ಟವನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಚಿಗುರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಬೇರಿನವರೆಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ದುರ್ಬಲನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಬೇಡ.
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
ನಿಜವಾಗಿ ದುರ್ಬಲತೆ ಬಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಅತಿ ಬಲವಾದ ಬಲವೂ ದುರ್ಬಲತೆಯಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಬಲದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
ಅಪಮಾನಿತರು, ಹತರು, ಪೀಡಿತರು ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ, ಅಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ದಂಡ ಆ ನರಾಧಿಪನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ.
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
ಮಗನೇ, ಬಲದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೀನು ದುರ್ಬಲ ಜನರನ್ನು ಪೀಡಿಸಬೇಡ. ದುರ್ಬಲರ ಕಣ್ಣುಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಒಳಗೆ ಸುಡದಿರಲಿ.
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವರು ಅಳುವಾಗ ಬೀಳುವ ಕಣ್ಣೀರು, ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪ ಹೊರಿಸುವವರ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪಶುಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
ತನ್ನಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಮರಿಮಕ್ಕಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಫಲ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ, ಮಾಡಿದ ಪಾಪಕರ್ಮ ತಕ್ಷಣ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಹಸು ಹಾಲು ನೀಡುವಂತೆ.
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
ದುರ್ಬಲನು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದೈವ ರಚಿತವಾದ ದೊಡ್ಡ ಭಯಂಕರ ದಂಡನೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
ದೇಶದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಂತೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡತೊಡಗಿದಾಗ, ಅಂತಹವರು ಭಿಕ್ಷುವಿನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ರಾಜನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
ರಾಜನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜಸೇವಕರು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಅದು ರಾಜನ ಮಹಾ ದೋಷ.
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
ರಾಜನು ನ್ಯಾಯಯುತ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ಆಸೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಧನದ ವಶದಿಂದ ಯಾಚಿಸುವ ದೀನರಿಂದ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಅದು ರಾಜನಿಗೆ ಮಹಾ ನಾಶ.
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
ದೊಡ್ಡ ಮರ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಜೀವಿಗಳು ಅದನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ. ಮರ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅಥವಾ ಸುಟ್ಟಾಗ, ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವರು ಮನೆ ಇಲ್ಲದವರಾಗುತ್ತಾರೆ.
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಜನರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ರಾಜಗುಣವನ್ನು ಸಂಸ್ಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಧರ್ಮಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಅವರಿಂದ ಅಧರ್ಮ ಆಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಸುಕೃತ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕೃತ ಎರಡನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
ಪಾಪಿಗಳು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಡೆ, ರಾಜನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜನರನ್ನು ಆಳದ ಕಡೆ, ಆ ಭೂಪತಿಯ ರಾಜ್ಯ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
ಅಮಾತ್ಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಯೋಗ್ಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವ ರಾಜನ ರಾಷ್ಟ್ರ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಭಾಷಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷಿಸಿ ಗೌರವಿಸುವ ರಾಜನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
ರಾಜನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ, ಇತರರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸದಿದ್ದಾಗ, ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಗರ್ವಿಷ್ಠನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
ರಾಜನು ವಾಚಾ, ಕಾಯ, ಕರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದಾಗ, ಮಗನ ತಪ್ಪನ್ನೂ ಸಹಿಸದಿದ್ದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
ರಾಜನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ, ದುರ್ಬಲ ಮನುಷ್ಯರು ಬಲಿಷ್ಠರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
ರಾಜನು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದಾಗ, ದರೋಡೆಕೋರರನ್ನು ಓಡಿಸಿದಾಗ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಮಾತಿನಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡುವವನನ್ನು, ಪ್ರಿಯನಾದರೂ ರಾಜನು ಸಹಿಸಬಾರದು; ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
ರಾಜನು ಸಾರಣಿಕರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಿ, ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿಯದಿದ್ದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
ರಾಜನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕಾಮ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
ರಾಜನು ದೀನರು, ಅನಾಥರು, ವೃದ್ಧರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಜನರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
ರಾಜನು ಮಿತ್ರರನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿ, ಸಾಧುಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
ರಾಜನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಸದಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸೇವಕರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
ದಂಡ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ ಎರಡೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ರಾಜನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
ಯಮ ಧಾರ್ಮಿಕರ ರಾಜ, ಮಾಂಧಾತನೇ, ಅವನು ಪರಮೇಶ್ವರ. ಯಮನಂತೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು; ಆದರೆ ಅಗ್ನಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
ಋತ್ವಿಜರು, ಪುರೋಹಿತರು, ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ, ಅವಮಾನಿಸದೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ರಾಜನ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
ಯಮ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಂತೆಯೇ ರಾಜನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು, ವಿಧಿಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಆಳಬೇಕು.
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯಾವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಧರ್ಮ, ಓ ಪುರುಷರ್ಷಭ.
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
ಅಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಕ್ಷಮೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಧೃತಿ, ಮತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಲಿ; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನಿಡು; ಒಳ್ಳೆಯದು ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಸದಾ ತಿಳಿ.
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು, ದಾನ ಮತ್ತು ಮಧುರ ಮಾತು; ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರನ್ನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
ಅಸಮರ್ಥ ರಾಜನು ಎಂದಿಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಪ್ರಿಯ ಮಗನೇ, ರಾಜ್ಯವೆಂಬುದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಾರ, ಅದನ್ನು ಹೊರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟ.
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
ದಂಡನೀತಿ ತಿಳಿದ, ಜ್ಞಾನಿಯಾದ, ಶೂರನಾದ ರಾಜನೇ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ದಂಡವಿಲ್ಲದೆ, ದುರ್ಬಲ ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿಹೀನನಿಂದ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ನಿಪುಣರಾದ, ನಿಷ್ಠಾವಂತರಾದ, ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ಜನರ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಹಾಗೆಯೇ.
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವೆ. ನಿನ್ನ ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರಬೇಕು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನುಷ್ಯರೂ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು (ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು), ದಾನ, ಮಧುರ ಮಾತು (ಇವು ರಾಜನಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಗುಣಗಳು).
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
ಅಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಶೌಚ ರಾಜನಿಗೆ ಮಹಾ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ಓ ಮಾಂಧಾತನೇ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ತೋರಬೇಡ.
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
ರಾಜನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಶತ್ರು ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಕಾಣದಿರಲಿ; ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಕು.
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
ಇದು ವಾಸವ (ಇಂದ್ರ), ಯಮ, ವರುಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ನಡತೆ. ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಪಾಲಿಸು.
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಓ ಮಹಾರಾಜನೇ, ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಆಚರಿಸಿದ ಈ ನಡತೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸು. ಓ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದಿವ್ಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆ.
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
ಓ ಭಾರತ, ಧರ್ಮಾಚಾರದ ರಾಜನನ್ನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾರೆ.
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
ಓ ಭಾರತ, ಉಚಥ್ಯನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮಾಂಧಾತನು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಅದೇ ರೀತಿ ಮಾಡಿ, ಒಬ್ಬನೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು.
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
ಓ ಮಹೀಪತಿ, ನೀನೂ ಮಾಂಧಾತನಂತೆ ಸಮ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.