મહાભારત · અધ્યાય 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
સમયસર વરસતો મેઘ અને ધર્મનું આચરણ કરનાર રાજા હોય ત્યારે આ થાય છે; તે જ પ્રજાઓને સુખથી પાળે છે.
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
વસ્ત્રોનો મેલ કાઢતાં ન આવડતો ધોબી, અથવા રત્નોને શુદ્ધ કરતાં ન આવડતો જેવો હોય, તેવો જ તે છે.
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
આ રીતે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યોની સ્થિતિ છે; ચોથો વર્ણ શૂદ્ર વિવિધ કર્મોમાં સ્થિત છે.
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
શૂદ્રનું કર્મ સેવા; વૈશ્યનું કર્મ ખેતી; રાજાનું કર્મ દંડનીતિ; બ્રહ્મચર્ય, તપ, મંત્ર અને સત્ય દ્વિજાતિઓમાં છે.
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
તેમાં જે ક્ષત્રિય પાત્રોને શુદ્ધ કરવાની જેમ શીલના દોષો સંપૂર્ણ દૂર કરવાનું જાણે, તે જ પિતા છે, તે જ પ્રજાપતિ છે.
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગો છે; રાજાનાં સર્વ આચરણો (યુગનાં લક્ષણ છે); રાજા જ યુગ કહેવાય છે.
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
ચાતુર્વર્ણ્ય, વેદો અને ચાતુરાશ્રમ્ય — રાજા પ્રમાદ કરે ત્યારે આ સર્વ વિભ્રમિત થાય છે.
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
અગ્નિ, ત્રેતા, ત્રયી વિદ્યા અને દક્ષિણા સહિત યજ્ઞો — રાજા પ્રમાદ કરે ત્યારે આ સર્વ વિભ્રમિત થાય છે.
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
પ્રાણીઓનો કર્તા રાજા જ છે અને વિનાશક પણ રાજા જ છે. ધર્માત્મા રાજા કર્તા બને છે; અધર્માત્મા રાજા વિનાશક બને છે.
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
રાજાની પત્નીઓ, પુત્રો, બાંધવો અને મિત્રો — રાજા પ્રમાદ કરે ત્યારે સૌ ભેગા થઈને શોક કરે છે.
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
હાથીઓ, ઘોડાઓ, ગાયો, ઊંટ, ખચ્ચર અને ગધેડા — અધર્મી આચરણવાળા રાજાના શાસનમાં સર્વ પ્રાણીઓ દુઃખ પામે છે.
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
નિર્બળોના રક્ષણ માટે ધાતાએ બળ સર્જ્યું એમ માંધાતા કહે છે. પરંતુ જેમાં સર્વ સ્થિત છે, તે અબળ મહાન તત્ત્વ શ્રેષ્ઠ છે.
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
જે જીવોનું પાલન કરે છે અને જે જીવો તેના પર આધારિત છે, હે રાજન, રાજા અધર્મમાં સ્થિત હોય ત્યારે તે સૌ શોક કરે છે.
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
દુર્બળની દૃષ્ટિ, મુનિની દૃષ્ટિ અને ઝેરી સાપની દૃષ્ટિ સૌથી અસહ્ય છે એમ હું માનું છું; દુર્બળની પાસે ન જા.
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
હે તાત, દુર્બળોને સદા તુચ્છ ન માનજે; દુર્બળોની દૃષ્ટિ તને અને તારા સગાંઓને બાળી શકે છે.
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
દુર્બળથી બળેલા માણસના કુળમાં કંઈ ઊગતું નથી; તેઓ મૂળ સુધી સંપૂર્ણપણે બાળી નાખે છે. દુર્બળની પાસે ન જા.
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
ખરેખર નિર્બળતા બળથી શ્રેષ્ઠ છે; અને અતિશય બળવાન બળ પણ નિર્બળતાથી બળેલા બળમાં કંઈ બાકી રહેતું નથી.
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
અપમાનિત, હણાયેલા અને પીડિત લોકોને જો રક્ષક ન મળે, તો અમાનુષી શક્તિથી થયેલો દંડ તે નરાધિપને જ હણે છે.
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
હે વત્સ, બળમાં સ્થિર રહીને તું નિર્બળ પ્રજાને પીડા ન આપ. નિર્બળોની આંખો અગ્નિની જેમ તારા અંતરને બાળે નહીં.
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
ખોટા આરોપથી પીડાતા અને રડતા લોકોના જે આંસુ પડે છે, તે ખોટા આરોપ મૂકનારાઓના પુત્રો અને પશુઓનો નાશ કરે છે.
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
પોતાનામાં, પુત્રોમાં, પૌત્રોમાં કે પ્રપૌત્રોમાં ફળ ન દેખાય તોપણ, કરેલું પાપકર્મ તરત ફળ આપે છે, જેમ ગાય દૂધ આપે છે.
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
નિર્બળ માણસ માર ખાતો હોય અને કોઈ રક્ષક ન મળે, ત્યાં દૈવે રચેલો મોટો ભયંકર દંડ પડે છે.
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
દેશના અધિકારીઓ બ્રાહ્મણોની જેમ ભિક્ષા માગવા લાગે ત્યારે, એવા લોકો ભિક્ષુના વેશમાં વારંવાર રાજાનો નાશ કરે છે.
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
રાજાના રાજ્યમાં ઘણા રાજપુરુષો અન્યાયથી વર્તે, ત્યારે તે રાજાનો મોટો દોષ છે.
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
રાજા ન્યાયી માર્ગે ધન મેળવતો નથી, કામના કે ધનના વશમાં આવીને યાચક દીનોમાંથી તે લે છે, તો તે રાજાનો મોટો વિનાશ છે.
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
મહાન વૃક્ષ જન્મે છે અને વધે છે; જીવો તેનો જ આશ્રય લે છે. વૃક્ષ કપાય કે બળે ત્યારે તેના આશ્રિતો બેઘર બને છે.
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
રાષ્ટ્રમાં લોકો શ્રેષ્ઠ ધર્મનું આચરણ કરે અને રાજગુણને સંસ્કાર કહે, પરંતુ ધર્મના મોહથી તેમના દ્વારા અધર્મ આચરાય, તો માણસે સુકૃત અને દુષ્કૃત બંને છોડી દેવા.
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
જ્યાં પાપીઓ પ્રગટપણે ફરે છે, ત્યાં રાજાની સભામાં કલિ સ્થાન પામે છે. જ્યાં રાજા શક્તિથી માણસો પર શાસન કરતો નથી, ત્યાં તે ભૂપતિનું રાજ્ય વધતું નથી.
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
જે રાજા અમાત્યોનું સન્માન કરીને, યોગ્ય રીતે મંત્રણા અને યુદ્ધમાં તેમને નિયુક્ત કરે છે, તે રાજાનું રાષ્ટ્ર વધે છે; તે લાંબા સમય સુધી સંપૂર્ણ પૃથ્વીનો ઉપભોગ કરે છે.
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
અહીં પણ જે રાજા સારા કર્મ અને સુભાષિત વાણીને બરાબર પારખીને સન્માન આપે છે, તે સર્વોત્તમ ધર્મ પામે છે.
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
રાજા ન્યાયપૂર્વક વહેંચીને ભોગવે છે, બીજાનું અપમાન કરતો નથી, અને બળવાન પણ ઘમંડી શત્રુનો વધ કરે છે, ત્યારે તે રાજધર્મ કહેવાય છે.
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
રાજા વાણી, શરીર અને કર્મથી સૌનું રક્ષણ કરે છે અને પુત્રનો દોષ પણ સહન કરતો નથી, ત્યારે તે રાજધર્મ કહેવાય છે.
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
રાજા વહેંચીને ભોગવે છે ત્યારે નિર્બળ માણસો પણ બળવાન થાય છે; તે રાજધર્મ કહેવાય છે.
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
રાજા રાષ્ટ્રોનું રક્ષણ કરે છે, ચોર-લૂંટારાઓને ભગાડે છે અને યુદ્ધમાં જીત મેળવે છે, ત્યારે તે રાજધર્મ કહેવાય છે.
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
કર્મ કે વાણીથી પાપ કરનાર પ્રિય હોય તોપણ રાજાએ તે સહન ન કરવું; તે રાજધર્મ કહેવાય છે.
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
જ્યારે રાજા સારણિકોનું પુત્રોની જેમ રક્ષણ કરે છે અને મર્યાદા તોડતો નથી, તે જ રાજાનો ધર્મ કહેવાય છે.
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
જ્યારે રાજા શ્રદ્ધાથી પૂર્ણ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞો કરે છે અને કામ-દ્વેષની ઉપેક્ષા કરે છે, તે જ રાજાનો ધર્મ કહેવાય છે.
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
જ્યારે રાજા દીન, અનાથ અને વૃદ્ધોના આંસુ લૂછીને મનુષ્યોમાં હર્ષ ઉત્પન્ન કરે છે, તે જ રાજાનો ધર્મ કહેવાય છે.
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
જ્યારે રાજા મિત્રોને વધારે છે, શત્રુઓને દબાવે છે અને સાધુઓનું સન્માન કરે છે, તે જ રાજાનો ધર્મ કહેવાય છે.
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
જ્યારે રાજા પ્રેમથી સત્યનું પાલન કરે છે, સદા ભૂમિનું દાન કરે છે અને અતિથિઓ તથા સેવકોનું સન્માન કરે છે, તે જ રાજાનો ધર્મ કહેવાય છે.
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
જેમાં નિગ્રહ અને અનુગ્રહ બંને સ્થિર હોય, તે રાજા આ લોકમાં અને પરલોકમાં ફળ પામે છે.
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
યમ ધાર્મિકોનો રાજા છે, હે માંધાત, તે પરમેશ્વર છે. યમની જેમ પ્રાણોને સંયમિત કરે છે, પણ અગ્નિ કરતો નથી.
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
ઋત્વિજો, પુરોહિતો અને આચાર્યોનો સત્કાર કરીને, તેમનું અપમાન ન કરીને, જ્યારે રાજા તેમને સારી રીતે સ્વીકારે છે, તે જ રાજાનો ધર્મ કહેવાય છે.
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
યમ બધા જીવોને ભેદ વિના નિયંત્રિત કરે છે; તેમ રાજાએ અનુસરવું અને વિધિપૂર્વક પ્રજાનું શાસન કરવું.
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
રાજા સર્વ રીતે સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) સાથે સરખાવાય છે. તે જે ધર્મ જુએ છે તે જ ધર્મ છે, હે પુરુષર્ષભ.
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
અપ્રમાદથી ક્ષમા, બુદ્ધિ, ધૈર્ય અને મતિ શીખો; પ્રાણીઓના તત્ત્વની જિજ્ઞાસા રાખો; સારું અને ખોટું હંમેશા જાણો.
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
સર્વ જીવોનું પાલન, દાન અને મધુર વાણી; નગરજનો અને ગ્રામજનોનું પોતાની પ્રજાની જેમ રક્ષણ કરવું જોઈએ.
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
અકુશળ રાજા ક્યારેય પ્રજાનું રક્ષણ કરી શકતો નથી. હે તાત, રાજ્ય નામનો ભાર અતિ મોટો છે અને તેને વહન કરવો અત્યંત કઠિન છે.
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
દંડનીતિ જાણનાર, પ્રાજ્ઞ, શૂરવીર રાજા જ રક્ષણ કરી શકે છે. દંડ વિના, નિર્બળ કે બુદ્ધિહીન વ્યક્તિથી તે શક્ય નથી.
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, કુશળ, ભક્ત, બહુશ્રુત લોકો દ્વારા બુદ્ધિથી બધું પરખવું જોઈએ; તપસ્વીઓ અને આશ્રમવાસીઓ વિશે પણ એમ જ.
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
તેથી તું સર્વ પ્રાણીઓનો પરમ ધર્મ જાણીશ. સ્વદેશમાં હોય કે પરદેશમાં, તારો ધર્મ નાશ નહીં પામે.
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
ધર્મ, અર્થ અને કામમાં પણ ધર્મ જ શ્રેષ્ઠ હોવો જોઈએ. ધર્માત્મા આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ સુખ પામે છે.
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
સન્માનિત માણસો પણ પત્નીઓ અને પુત્રોનો ત્યાગ કરે છે. પ્રાણીઓને અપનાવવા, દાન અને મધુર વાણી (આ ગુણો રાજા માટે આવશ્યક છે).
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
અપ્રમાદ અને શૌચ રાજાને મહાન સમૃદ્ધિ આપે છે. હે માંધાતા, એમાં સદા પ્રમાદ ન કરો.
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
રાજા અપ્રમત્ત રહીને પોતાના અને શત્રુના દોષ જુએ. શત્રુ તેનો દોષ ન જુએ; તે શત્રુના દોષોનો પીછો કરે.
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
આ વાસવ (ઇન્દ્ર), યમ, વરુણ અને સર્વ રાજર્ષિઓનું આચરણ છે. તેનું તત્ત્વ પણ પાળ.
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
તેથી હે મહારાજ, રાજર્ષિઓએ સેવેલું આ આચરણ કર. હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, દિવ્ય માર્ગે ચાલ.
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
હે ભારત, ધર્માચારી રાજાની આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ મહાતેજસ્વી દેવ, ઋષિ, પિતૃ અને ગંધર્વો પ્રશંસા કરે છે.
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
હે ભારત, ઉચથ્યે એમ કહ્યું ત્યારે માંધાતાએ નિર્ભયપણે તેમ કર્યું અને એકલાએ જ પૃથ્વી મેળવી.
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
હે મહીપતિ, તમે પણ માંધાતાની જેમ સમ્યક્ રીતે ધર્મ કરીને પૃથ્વીનું રક્ષણ કરો; સ્વર્ગમાં સ્થાન પામશો.