महाभारत · अध्याय 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
वेळेवर पाऊस पाडणारा मेघ आणि धर्माचरण करणारा राजा असतील तरच हे घडते; तोच प्रजेला सुखाने पोसतो.
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
वस्त्रांचा मळ काढता न येणारा धोबी, किंवा रत्ने शुद्ध करता न येणारा जसा असतो, तसाच तो (राजा) असतो.
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
याच प्रकारे द्विजश्रेष्ठ, क्षत्रिय आणि वैश्य यांचे स्थान आहे; चौथा वर्ण शूद्र नाना कर्मांत स्थित आहे.
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
शूद्राचे कर्म सेवा; वैश्याचे कर्म शेती; राजाचे कर्म दंडनीती; ब्रह्मचर्य, तप, मंत्र आणि सत्य हे द्विजातींचे धर्म आहेत.
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
त्यांच्यात जो क्षत्रिय भांडी स्वच्छ करावीत तसे त्यांचे दोष — शीलदोष — पूर्णपणे दूर करण्यास जाणतो, तोच पिता व तोच प्रजापती.
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
हे भरतर्षभा, कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली ही युगे; राजाची सर्व वर्तने (युगाची लक्षणे) आहेत; राजाच युग म्हटला जातो.
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
चातुर्वर्ण्य, वेद आणि चातुराश्रम्य — राजा प्रमाद करतो तेव्हा हे सर्व गोंधळून जाते.
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
अग्नी, त्रेता, त्रयी विद्या आणि दक्षिणांसह यज्ञ — राजा प्रमाद करतो तेव्हा हे सर्व गोंधळते.
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
प्राण्यांचा कर्ता राजाच आहे आणि विनाशकही राजाच आहे. धर्मात्मा राजा कर्ता होतो; अधर्मात्मा राजा विनाशक होतो.
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
राजाच्या पत्न्या, पुत्र, बांधव आणि सुहृद — राजा प्रमाद करतो तेव्हा सर्वजण एकत्र येऊन शोक करतात.
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
हत्ती, घोडे, गायी, उंट, खेचर आणि गाढवे — अधर्मी आचरणाच्या राजाच्या राज्यात सर्व प्राणी दुःख भोगतात.
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
दुर्बलांच्या रक्षणासाठीच धात्याने बल निर्माण केले, असे मांधाता म्हणतात. परंतु ज्यात सर्व प्रतिष्ठित आहे, ते अबल पण महान तत्त्व श्रेष्ठ आहे.
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
जो प्राण्यांचे पालन करतो आणि जे प्राणी त्याच्यावर अवलंबून आहेत, हे राजा, राजा अधर्मात असता ते सर्व शोक करतात.
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
दुर्बलाची दृष्टी, मुनीची दृष्टी आणि विषारी सापाची दृष्टी ही सर्वात असह्य आहे असे मी मानतो; दुर्बलाजवळ जाऊ नकोस.
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
हे तात, दुर्बलांना सदैव तुच्छ मानू नकोस; दुर्बलांची दृष्टी तुला आणि तुझ्या बांधवांना जाळू शकते.
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
दुर्बलाने जळलेल्याच्या कुळात काही उगवत नाही; ते मुळापर्यंत पूर्ण जाळतात. दुर्बलाजवळ जाऊ नकोस.
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
खरोखर दुर्बलता बलापेक्षा श्रेष्ठ आहे; आणि अति बलवान बलही दुर्बलतेने जळलेल्या बलात काही उरत नाही.
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
अपमानित, मारलेले आणि पीडित लोकांना रक्षक सापडला नाही, तर अमानुष शक्तीने केलेला दंड त्या नराधिपालाच मारतो.
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
हे वत्सा, बळावर उभा राहून तू दुर्बल प्रजेला छळू नकोस. दुर्बलांचे डोळे अग्नीप्रमाणे तुझ्या अंतरंगाला जाळू नयेत.
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
खोट्या आरोपाने पीडित झालेल्या आणि रडणाऱ्या माणसांचे जे अश्रू गळतात, ते खोटे आरोप करणाऱ्यांच्या पुत्रांना आणि पशूंना नष्ट करतात.
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
स्वतःमध्ये, पुत्रांमध्ये, नातवंडांमध्ये किंवा पणतवंडांमध्येही फळ दिसत नसले, तरी केलेले पापकर्म लगेच फळ देते, जसे गाय दूध देते.
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
दुर्बल माणूस मारला जात असताना त्याला रक्षणकर्ता सापडला नाही, तर तिथे दैवनिर्मित महान भयंकर दंड कोसळतो.
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
देशातील अधिकारी ब्राह्मणांसारखे भिक्षा मागू लागतात, तेव्हा असे लोक भिक्षूच्या वेषात वारंवार राजाचा नाश करतात.
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
राजाच्या राज्यात अनेक राजपुरुष अन्यायाने वागू लागले, तर ते राजाचे मोठे पाप आहे.
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
राजा न्याय्य मार्गाने संपत्ती मिळवत नाही, कामनेने किंवा धनाच्या वशाने याचक दीनांकडून ती घेतो, तेव्हा ते राजाचे मोठे पतन होय.
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
मोठा वृक्ष जन्मतो आणि वाढतो; प्राणी त्याचाच आश्रय घेतात. वृक्ष तोडला किंवा जाळला गेला, तर त्याचे आश्रित बेघर होतात.
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
राष्ट्रात लोक उत्तम धर्माचे आचरण करतात आणि राजगुणाला संस्कार म्हणतात, पण धर्माच्या भ्रमाने त्यांच्याकडून अधर्म आचरला गेला, तर माणसाने सुकृत आणि दुष्कृत दोन्ही सोडावे.
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
जिथे पापी उघडपणे फिरतात, तिथे राजाच्या सभेत कलि स्थान मिळवतो. जिथे राजा शक्तीने माणसांवर शासन करत नाही, तिथे त्या भूपतीचे राज्य वाढत नाही.
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
जो राजा अमात्यांचा सन्मान करून, योग्य रीतीने मंत्रणेत आणि युद्धात त्यांना नियुक्त करतो, त्या राजाचे राष्ट्र वाढते; तो दीर्घकाल संपूर्ण पृथ्वीचा उपभोग घेतो.
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
येथेही जो राजा चांगले कर्म आणि सुभाषित वाणी नीट पारखून सन्मान करतो, तो सर्वोत्तम धर्म प्राप्त करतो.
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
राजा न्यायाने वाटून उपभोग घेतो, इतरांचा अपमान करत नाही आणि बलवान पण गर्विष्ठ शत्रूला मारतो, तेव्हा तो राजधर्म म्हटला जातो.
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
राजा वाचेने, शरीराने आणि कर्माने सर्वांचे रक्षण करतो आणि पुत्राचाही दोष सहन करत नाही, तेव्हा तो राजधर्म म्हटला जातो.
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
राजा वाटून उपभोग घेतो तेव्हा दुबळी माणसेही बलवान होतात; तो राजधर्म म्हटला जातो.
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
राजा राष्ट्रांचे रक्षण करतो, दरोडेखोरांना हाकलतो आणि युद्धात विजय मिळवतो, तेव्हा तो राजधर्म म्हटला जातो.
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
कर्माने किंवा वाचेने पाप करणारा प्रिय असला तरी राजाने तो सहन करू नये; तो राजधर्म म्हटला जातो.
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
राजा सारणिकांचे पुत्रांप्रमाणे रक्षण करतो आणि मर्यादा मोडत नाही, तोच राजाचा धर्म म्हणला जातो.
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
राजा श्रद्धेने भरपूर दक्षिणायुक्त यज्ञ करतो आणि काम-द्वेषाकडे दुर्लक्ष करतो, तोच राजाचा धर्म म्हणला जातो.
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
राजा दीन, अनाथ आणि वृद्धांचे अश्रू पुसून माणसांमध्ये हर्ष निर्माण करतो, तोच राजाचा धर्म म्हणला जातो.
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
राजा मित्रांना वाढवतो, शत्रूंना दाबतो आणि साधूंचा सन्मान करतो, तोच राजाचा धर्म म्हणला जातो.
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
राजा प्रेमाने सत्याचे पालन करतो, सदैव भूमीचे दान करतो आणि अतिथी व सेवकांचा सन्मान करतो, तोच राजाचा धर्म म्हणला जातो.
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
ज्या राजाच्या ठायी निग्रह आणि अनुग्रह दोन्ही प्रतिष्ठित असतात, तो राजा या लोकी आणि परलोकी फल मिळवतो.
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
यम हा धार्मिकांचा राजा आहे, हे मांधात, तो परमेश्वर आहे. यमाप्रमाणे प्राणांना संयमित करतो; अग्नी तसे करत नाही.
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
ऋत्विज, पुरोहित आणि आचार्य यांचा सत्कार करून, त्यांचा अपमान न करता, जेव्हा राजा त्यांना योग्य रीतीने स्वीकारतो, तोच राजाचा धर्म म्हटला जातो.
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
यम सर्व प्राण्यांना भेदभाव न करता नियंत्रित करतो; त्याचप्रमाणे राजाने अनुकरण करावे आणि यथाविधी प्रजेवर नियमन करावे.
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
राजा सर्व प्रकारे सहस्राक्ष (इंद्र) यांच्याशी तुलना केला जातो. तो जो धर्म पाहतो, तोच धर्म, हे पुरुषर्षभा.
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
अप्रमादाने क्षमा, बुद्धी, धैर्य आणि मती शिका; भूतांच्या तत्त्वाची जिज्ञासा ठेवा; साधु आणि असाधु सदैव जाणा.
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
सर्व भूतांचे संग्रहण (पालन), दान आणि मधुर वाणी; नागरिक व ग्रामीण जनांचे आपल्या प्रजेप्रमाणे रक्षण करावे.
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
अकुशल राजा कधीही प्रजेचे रक्षण करू शकत नाही. हे तात, राज्य नावाचा भार अतिशय मोठा असून तो वाहणे अत्यंत कठीण आहे.
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
दंडनीती जाणणारा, प्राज्ञ, शूर राजाच रक्षण करू शकतो. दंडाशिवाय, दुर्बल किंवा बुद्धिहीन माणसाला ते शक्य नाही.
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
उत्तम कुलात जन्मलेल्या, कुशल, निष्ठावान, बहुश्रुत लोकांच्या साहाय्याने बुद्धीने सर्व काही तपासावे; तपस्वी आणि आश्रमवासींबाबतही तसेच.
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
म्हणून तू सर्व प्राण्यांचा परम धर्म जाणशील. स्वदेशात असो वा परदेशात, तुझा धर्म नष्ट होणार नाही.
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम यांमध्येही धर्मच श्रेष्ठ असावा. धर्मात्मा या लोकात आणि परलोकातही सुख प्राप्त करतो.
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
सन्मानित माणसेही पत्नी आणि पुत्रांचा त्याग करतात. सर्व प्राण्यांना आपलेसे करणे, दान आणि मधुर वाणी (हे गुण राजासाठी आवश्यक आहेत).
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
अप्रमाद आणि शौच हे राजाला मोठी समृद्धी देतात. हे मान्धाता, यांच्याविषयी सतत प्रमाद करू नकोस.
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
राजाने अप्रमत्त राहून स्वतःचे व शत्रूचे दोष पाहावेत. शत्रूने त्याचा दोष पाहू नये; त्याने शत्रूच्या दोषांचा पाठपुरावा करावा.
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
हे वासव (इंद्र), यम, वरुण आणि सर्व राजर्षींचे वर्तन आहे. त्याचे तत्त्वही पाळ.
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
म्हणून हे महाराजा, राजर्षींनी आचरलेले हे वर्तन कर. हे पुरुषश्रेष्ठा, दिव्य मार्गावर चाल.
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
हे भारता, धर्मवर्तनी राजाची इहलोकी आणि परलोकीही महातेजस्वी देव, ऋषी, पितर आणि गंधर्व स्तुती करतात.
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
हे भारता, उचथ्याने असे सांगितल्यावर मान्धात्याने निर्भयपणे तसेच केले आणि एकट्यानेच पृथ्वी मिळवली.
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
हे महीपते, तुम्हीही मांधात्याप्रमाणे उत्तम प्रकारे धर्म आचरून पृथ्वीचे रक्षण करा; स्वर्गात स्थान प्राप्त कराल.