มหาภารตะ · อัธยายะ 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
เมื่อเมฆฝนตกตามฤดูกาล และพระราชาดำรงอยู่ในธรรม สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้น พระองค์นั้นแหละย่อมค้ำจุนประชาให้อยู่เป็นสุข
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
ผู้ที่ไม่รู้วิธีขจัดคราบสกปรกออกจากผ้า เหมือนช่างซักผ้าที่ไม่รู้ หรือไม่รู้วิธีชำระอัญมณี ผู้นั้นก็เป็นเช่นนั้นเอง
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
เป็นฉันนั้นสำหรับบรรดาผู้เกิดสองครั้งที่ประเสริฐ กษัตริย์ และแพศย์ ส่วนศูทรผู้เป็นวรรณะที่สี่ ดำรงอยู่ในกิจหน้าที่ต่าง ๆ
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
การรับใช้เป็นหน้าที่ของศูทร การทำเกษตรเป็นของแพศย์ การปกครองด้วยการลงทัณฑ์เป็นของพระราชา ส่วนการครองพรหมจรรย์ ตบะ มนตร์ และความสัตย์ ย่อมเป็นของผู้เกิดสองครั้ง
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
ในหมู่เหล่านั้น กษัตริย์ผู้รู้วิธีชำระชนเหล่านั้นให้บริสุทธิ์ เหมือนชำระภาชนะ และรู้วิธีขจัดความผิดในความประพฤติให้หมดสิ้น ผู้นั้นคือบิดา ผู้นั้นคือเจ้าแห่งสรรพสัตว์
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภรตะ ยุคกฤต ยุคเตรตา ยุคทวาปร และยุคกลี การประพฤติทั้งหมดของกษัตริย์คือยุค และตัวกษัตริย์เองก็เรียกว่ายุค
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
วรรณะทั้งสี่ พระเวท และอาศรมทั้งสี่ ทั้งหมดนี้ย่อมสับสนหลงทาง เมื่อพระราชาประมาทเลินเล่อ
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
ไฟบูชา ไฟเตรตา ไตรเวท ความรู้ และยัญพิธีพร้อมทั้งทักษิณา ทั้งหมดนี้ย่อมสับสนหลงทาง เมื่อพระราชาประมาทเลินเล่อ
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
พระราชาเท่านั้นเป็นผู้สร้างสรรพสัตว์ และพระราชาเท่านั้นเป็นผู้ทำลายล้าง พระราชาผู้มีจิตใจในธรรมย่อมเป็นผู้สร้าง ส่วนพระราชาผู้มีจิตใจอธรรมย่อมเป็นผู้ทำลาย
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
ภรรยา บุตร ญาติ และมิตรสหายของพระราชา ต่างมาประชุมกันและโศกเศร้า เมื่อพระราชาประมาทเลินเล่อ
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
ช้าง ม้า วัว อูฐ ลา และลาตัวผู้ เมื่อความประพฤติของพระราชาเป็นไปในทางอธรรม สรรพสัตว์เหล่านี้ทั้งหมดย่อมได้รับความทุกข์
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
เพื่อคุ้มครองผู้อ่อนแอ พระผู้สร้างจึงสร้างกำลังขึ้น ดังที่มานธาตฤกล่าวไว้ แต่สิ่งที่ไร้กำลังและยิ่งใหญ่ ซึ่งสรรพสิ่งตั้งอยู่ในสิ่งนั้น ย่อมยิ่งใหญ่กว่า
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
ผู้ที่เลี้ยงดูสรรพสัตว์ และสัตว์ทั้งหลายที่พึ่งพาผู้นั้น โอ้เจ้าแห่งแผ่นดิน เมื่อพระราชาดำรงอยู่ในอธรรม ทั้งหมดย่อมโศกเศร้า
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
สายตาของผู้อ่อนแอ สายตาของฤๅษี และสายตาของงูพิษ ข้าพเจ้าเห็นว่าสิ่งเหล่านี้ทนได้ยากที่สุด อย่าเข้าใกล้ผู้อ่อนแอเลย
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
ลูกรัก อย่าดูหมิ่นผู้อ่อนแอเป็นอันขาด สายตาของผู้อ่อนแอจะเผาลูกพร้อมทั้งญาติของลูกได้
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
เพราะเมื่อถูกผู้อ่อนแอเผาแล้ว ในตระกูลนั้นย่อมไม่มีสิ่งใดงอกขึ้นมาได้ สายตาเหล่านั้นจะเผาไหม้ทั้งรากทีเดียว อย่าเข้าใกล้ผู้อ่อนแอเลย
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
แท้จริงแล้ว ความอ่อนแอประเสริฐกว่ากำลัง และกำลังที่ถูกความอ่อนแอเผาไหม้แล้ว ไม่เหลืออะไรเลย แม้จะเป็นกำลังที่แข็งแกร่งที่สุดก็ตาม
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
หากผู้ถูกดูหมิ่น ผู้ถูกฆ่า และผู้ถูกทรมาน หาผู้คุ้มครองไม่พบ ทัณฑ์ที่เกิดจากอำนาจที่มิใช่มนุษย์ย่อมสังหารพระราชาผู้เป็นเจ้าแห่งมนุษย์นั้นเอง
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
ลูกรัก เมื่อเจ้าอยู่ในอำนาจ อย่ากินประชาชนผู้อ่อนแอเลย อย่าให้สายตาของผู้อ่อนแอเผาไหม้เจ้าจากภายในเหมือนไฟเผาตัวตนภายใน
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
น้ำตาที่ไหลจากผู้ถูกกล่าวหาเท็จและร่ำไห้ น้ำตาเหล่านั้นย่อมทำลายบุตรและปศุสัตว์ของผู้กล่าวหาเท็จเหล่านั้น
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
หากมิได้ปรากฏในตนเอง ไม่ว่าในบุตร หรือในหลานและเหลน กรรมชั่วที่ทำไว้ย่อมให้ผลในทันที เหมือนโคให้น้ำนม
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
เมื่อผู้อ่อนแอถูกทำร้ายแล้วไม่พบผู้คุ้มครอง ณ ที่นั้น การลงโทษอันยิ่งใหญ่และน่ากลัวซึ่งเทวะกำหนดไว้ย่อมตกลงมา
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
เมื่อเจ้าหน้าที่ของแผ่นดินซึ่งปฏิบัติหน้าที่อยู่ เริ่มขอทานเหมือนพราหมณ์ คนเช่นนั้นในรูปของขอทานย่อมประหารกษัตริย์อยู่เนืองๆ
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
เมื่อเจ้าหน้าที่หลวงจำนวนมากในแคว้นของพระราชาประพฤติอธรรม นั่นคือความผิดอันยิ่งใหญ่ของพระราชา
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
เมื่อพระราชาไม่ได้ทรัพย์มาด้วยวิธีที่ชอบธรรม แต่เพราะความปรารถนาหรืออยู่ใต้อำนาจของทรัพย์ แล้วเอาจากผู้ยากจนที่ขออยู่ นั่นคือความพินาศอันยิ่งใหญ่ของพระราชา
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
ต้นไม้ใหญ่งอกขึ้นและเติบโต สรรพสัตว์พึ่งพิงอาศัยอยู่ในต้นไม้นั้น เมื่อต้นไม้ถูกตัดหรือถูกเผา ผู้ที่อาศัยต้นไม้ก็ไม่มีที่อยู่
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
เมื่อประชาชนในแคว้นประพฤติธรรมอันสูงสุด และกล่าวว่าคุณสมบัติของกษัตริย์คือความมีอารยธรรม แต่เพราะความหลงในธรรม อธรรมก็ถูกประพฤติโดยพวกเขา ดังนั้นควรละทั้งกรรมดีและกรรมชั่ว
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
ที่ใดคนบาปเดินอย่างเปิดเผย ที่นั้นกลิยุคย่อมได้ที่ในสภาของพระราชา เมื่อพระราชาไม่ปกครองมนุษย์ด้วยพลังอำนาจ แคว้นของพระมหากษัตริย์นั้นย่อมไม่เจริญรุ่งเรือง
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
พระราชาผู้ให้เกียรติเหล่าอำมาตย์ และใช้งานพวกเขาอย่างถูกต้องในการปรึกษาและในสงคราม แคว้นของพระองค์ย่อมเจริญขึ้น และพระองค์ย่อมครอบครองแผ่นดินทั้งหมดได้นาน
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
แม้ในโลกนี้ พระราชาที่พิจารณากรรมดีและถ้อยคำอันไพเราะด้วยความรอบคอบ แล้วให้เกียรติ ย่อมบรรลุธรรมอันสูงสุด
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
เมื่อพระราชาแบ่งแผ่นดินอย่างเป็นธรรมแล้วปกครอง ไม่ดูหมิ่นผู้อื่น และปราบผู้แข็งแรงแต่หยิ่งยโส นั่นเรียกว่าธรรมของกษัตริย์
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
เมื่อพระราชาคุ้มครองทุกสิ่งด้วยวาจา กาย และการกระทำ และไม่ทนต่อความผิดแม้ของบุตรของตน นั่นเรียกว่าธรรมของกษัตริย์
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
เมื่อพระราชาแบ่งแผ่นดินอย่างเป็นธรรมแล้วปกครอง คนอ่อนแอย่อมกลายเป็นคนเข้มแข็ง นั่นเรียกว่าธรรมของกษัตริย์
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
เมื่อพระราชาคุ้มครองแคว้นทั้งหลาย ขับไล่โจร และได้ชัยชนะในการรบ นั่นเรียกว่าธรรมของกษัตริย์
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
เมื่อผู้ใดประพฤติความชั่วด้วยการกระทำหรือด้วยถ้อยคำ พระราชาไม่ควรทนต่อเรื่องนั้น แม้ในผู้ที่พระองค์รัก นั่นเรียกว่าธรรมของกษัตริย์
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
เมื่อพระราชาคุ้มครองคนเลี้ยงสัตว์ดุจบุตร และไม่ทำลายขอบเขตแห่งความเหมาะสม นั่นเรียกว่าหน้าที่ของพระราชา
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
เมื่อพระราชาประกอบยัญพิธีที่ให้ค่าตอบแทนอันอุดมด้วยศรัทธา โดยไม่คำนึงถึงความปรารถนาและความเกลียดชัง นั่นเรียกว่าหน้าที่ของพระราชา
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
เมื่อพระราชาเช็ดน้ำตาของผู้ยากจน ผู้ไร้ที่พึ่ง และผู้เฒ่า ทำให้มนุษย์เกิดความยินดี นั่นเรียกว่าหน้าที่ของพระราชา
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
เมื่อพระราชาเพิ่มพูนมิตร ปราบศัตรู และให้เกียรติแก่ผู้ประเสริฐอย่างดี นั่นเรียกว่าหน้าที่ของพระราชา
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
เมื่อพระราชารักษาความจริงด้วยความเอ็นดู ให้แผ่นดินอยู่เสมอ และให้เกียรติแขกและข้ารับใช้ นั่นเรียกว่าหน้าที่ของพระราชา
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
กษัตริย์ที่มีทั้งการลงโทษและการโปรดปรานตั้งมั่นอยู่ ย่อมได้รับผลทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
ยมเป็นราชาของผู้ประพฤติธรรม โอ มานธาตฤ พระองค์เป็นพระผู้เป็นเจ้าสูงสุด ยมย่อมควบคุมลมหายใจแห่งชีวิต ส่วนปาวกไม่ควบคุม
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
เมื่อกษัตริย์ให้เกียรติและต้อนรับโหตฤ ปุโรหิต และอาจารย์ตามสมควร ไม่ดูหมิ่นท่านเหล่านั้น นั่นเรียกว่าธรรมของกษัตริย์
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
ยมควบคุมสรรพสัตว์ทั้งปวงโดยไม่เลือกปฏิบัติ กษัตริย์ก็ควรประพฤติเช่นนั้น และปกครองประชาราษฎร์ตามวิธีที่ถูกต้อง
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
กษัตริย์ย่อมถูกเปรียบเทียบกับพระอินทร์ผู้มีพันตา ทุกประการ โอ ผู้องอาจในหมู่มนุษย์ ธรรมใดที่พระองค์เห็น ธรรมนั้นคือธรรม
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
จงฝึกความอดทน ปัญญา ความมั่นคง และวิจารณญาณโดยไม่ประมาท จงสืบค้นธรรมชาติแท้ของสรรพสัตว์ และรู้ว่าอะไรดีและอะไรไม่ดีเสมอ
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
การดูแลสรรพสัตว์ การให้ทาน และวาจาอ่อนหวาน ทั้งชาวเมืองและชาวชนบทควรได้รับการคุ้มครองเหมือนลูกของตน
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
กษัตริย์ที่ไม่มีความชำนาญย่อมไม่อาจคุ้มครองประชาราษฎร์ได้เลย ลูกรัก ภาระที่เรียกว่าราชอาณาจักรนั้นหนักยิ่งนัก และแบกรับได้ยากยิ่ง
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
เฉพาะกษัตริย์ผู้รู้วิธีลงทัณฑ์ ผู้มีปัญญาและกล้าหาญเท่านั้นที่คุ้มครองได้ ผู้อ่อนแอหรือผู้ไร้ปัญญาไม่อาจทำได้โดยปราศจากการลงทัณฑ์
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
จงพิจารณาทุกสิ่งด้วยปัญญาโดยอาศัยผู้ที่มีตระกูลสูงส่ง ผู้ชำนาญ ภักดี และมีความรู้กว้างขวาง รวมถึงนักพรตและผู้อยู่ในอาศรมด้วย
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
เพราะเหตุนี้ ท่านจะรู้จักธรรมอันสูงสุดของสรรพสัตว์ ไม่ว่าจะในแผ่นดินของตนหรือในแดนต่างถิ่น ธรรมของท่านจะไม่สูญสิ้นไป
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
ในบรรดาธรรม ทรัพย์ และกาม ธรรมนั้นเองควรเป็นสิ่งสูงสุด ผู้มีจิตประพฤติธรรมย่อมเจริญด้วยความสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
แม้มนุษย์ผู้ได้รับการเคารพอย่างยิ่งยังละทิ้งภรรยาและบุตร การรวบรวมสรรพสัตว์ไว้ การให้ทาน และวาจาอ่อนหวาน เป็นคุณสมบัติที่กษัตริย์ต้องมี
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
ความไม่ประมาทและความบริสุทธิ์นำความเจริญอันยิ่งใหญ่มาสู่กษัตริย์ โอ มานธาตฤ อย่าได้ประมาทในสองสิ่งนี้เป็นนิจ
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
กษัตริย์ควรไม่ประมาทและคอยสังเกตจุดอ่อน ทั้งของตนเองและของศัตรู อย่าให้ศัตรูเห็นจุดอ่อนของตน จงติดตามจุดอ่อนของศัตรู
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
นี่คือความประพฤติของวาสวะ ยมและวรุณ และของราชฤๅษีทั้งปวง จงรักษาแก่นสารของความประพฤตินี้ด้วย
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
เพราะฉะนั้น โอ มหาราชา จงปฏิบัติความประพฤติที่ราชฤๅษีทั้งหลายดำเนินตามนี้ โอ ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์ จงก้าวเข้าสู่เส้นทางอันเป็นทิพย์
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
โอ ภารตะ เทพ ฤๅษี บรรพบุรุษ และคนธรรพ์ผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ ย่อมสรรเสริญกษัตริย์ผู้ดำเนินตามความประพฤติอันชอบธรรม ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
โอ ภารตะ เมื่อท่านอุจถยะกล่าวกับมานธาตฤดังนี้ มานธาตฤก็ทำตามโดยไม่ลังเล และพระองค์เพียงผู้เดียวได้ครองแผ่นดิน
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
โอ เจ้าแห่งแผ่นดิน พระองค์ก็เช่นเดียวกับมานธาตฤ เมื่อปฏิบัติธรรมอย่างถูกต้องแล้ว จงคุ้มครองแผ่นดิน แล้วพระองค์จะได้สถานที่ในสวรรค์