మహాభారతం · అధ్యాయం 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
కాలానికి తగినట్లు వర్షించే మేఘం, ధర్మాన్ని అనుసరించే రాజు ఉన్నప్పుడే ఇది జరుగుతుంది; అదే ప్రజలను సుఖంగా పోషిస్తుంది.
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
బట్టల మురికిని తొలగించడం తెలియని చాకలివాడు, లేదా రత్నాలను శుద్ధి చేయడం తెలియనివాడు ఎలాగో, అలాగే అతడు.
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
ఇలాగే బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు; నాలుగవ వర్ణమైన శూద్రుడు వివిధ కర్మలలో నిలిచి ఉన్నాడు.
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
శూద్రునికి కర్మ సేవ; వైశ్యునికి వ్యవసాయం; రాజుకు దండనీతి; బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, మంత్రాలు, సత్యం ద్విజులకు సంబంధించినవి.
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
వారిలో పాత్రలను శుద్ధి చేసినట్లు, శీలదోషాలను పూర్తిగా తొలగించడం తెలిసిన క్షత్రియుడే తండ్రి; అతడే ప్రజాపతి.
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
భరతశ్రేష్ఠా, కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి అనే యుగాలు; రాజు యొక్క ప్రవర్తనలన్నీ, రాజే యుగమని చెప్పబడతాడు.
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
చాతుర్వర్ణ్యం, వేదాలు, చాతురాశ్రమ్యం — రాజు ప్రమాదం చేసినప్పుడు ఇవన్నీ గందరగోళమవుతాయి.
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
అగ్ని, త్రేత, త్రయీ విద్య, దక్షిణలతో కూడిన యజ్ఞాలు — రాజు ప్రమాదం చేసినప్పుడు ఇవన్నీ గందరగోళమవుతాయి.
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
ప్రాణులకు కర్త రాజే; వినాశకుడూ రాజే. ధర్మాత్ముడైన రాజు సృష్టికర్త అవుతాడు; అధర్మాత్ముడు వినాశకుడవుతాడు.
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
రాజు భార్యలు, కుమారులు, బంధువులు, మిత్రులు — రాజు ప్రమాదం చేసినప్పుడు అందరూ కలిసి శోకిస్తారు.
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
ఏనుగులు, గుర్రాలు, ఆవులు, ఒంటెలు, కంచర గాడిదలు, గాడిదలు — అధర్మ ప్రవర్తన గల రాజు పాలనలో సమస్త ప్రాణులూ కష్టాలు పడతాయి.
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
బలహీనుల రక్షణ కోసమే ధాత బలాన్ని సృష్టించాడని మాంధాత చెబుతాడు. కానీ దేనిలో సమస్తం నిలిచి ఉందో ఆ బలహీనమైన మహా శక్తే అత్యున్నతమైనది.
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
ప్రాణులను సేవించేవాడు, అతనిని అనుసరించే ప్రాణులు, రాజు అధర్మంలో నిలిచినప్పుడు అందరూ శోకిస్తారు, ఓ రాజా.
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
దుర్బలుని దృష్టి, మునియొక్క దృష్టి, విషసర్పం యొక్క దృష్టి అత్యంత అసహ్యమైనవని నేను భావిస్తాను; దుర్బలుని సమీపించవద్దు.
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
ప్రియ పుత్రా, దుర్బలులను ఎల్లప్పుడూ తక్కువగా భావించకు; దుర్బలుల దృష్టులు నిన్ను, నీ బంధువులను దహించవచ్చు.
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
దుర్బలునిచే దహించబడిన వాని కులంలో ఏదీ మొలకెత్తదు; వారు వేరు వరకు పూర్తిగా దహించివేస్తారు. దుర్బలుని సమీపించవద్దు.
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
నిజంగా అబలత్వం బలంకంటే శ్రేష్ఠమైనది; అత్యంత బలవంతమైన బలమైనా, అబలత్వంచే దహించబడిన బలంలో ఏదీ మిగలదు.
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
అవమానింపబడి, హతమై, క్లేశించినవారు రక్షకుని కనుగొనకపోతే, అమానుషంగా విధించబడిన దండం ఆ నరాధిపుడినే సంహరిస్తుంది.
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
ప్రియ పుత్రా, బలంలో నిలిచి నువ్వు బలహీనులైన ప్రజలను హింసించకు. బలహీనుల కళ్లు నిన్ను అగ్నిలా లోపల దహించకూడదు.
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
అబద్ధపు నేరారోపణకు గురైనవారు ఏడ్చినప్పుడు రాలే కన్నీళ్లు, అబద్ధపు ఆరోపణలు చేసినవారి పుత్రులను, పశువులను నాశనం చేస్తాయి.
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
తనలోనూ, కుమారులలోనూ, మనవలలోనూ, మునిమనవలలోనూ ఫలం కనిపించకపోయినా, చేసిన పాపకర్మ వెంటనే ఫలిస్తుంది, ఆవు పాలిచ్చినట్లు.
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
బలహీనుడు కొట్టబడుతున్నప్పుడు రక్షకుడిని కనుగొనకపోతే, అక్కడ దైవం విధించిన మహా భయంకర దండన పడుతుంది.
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
దేశ పరిపాలకులు బ్రాహ్మణుల్లా భిక్షమెత్తడం ప్రారంభించినప్పుడు, అలాంటివారు భిక్షువుల వేషంలో పదే పదే రాజును నాశనం చేస్తారు.
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
రాజు రాజ్యంలో అనేకమంది రాజోద్యోగులు అన్యాయంగా ప్రవర్తించినప్పుడు, అది రాజుకు గొప్ప దోషం.
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
రాజు న్యాయమైన మార్గంలో ధనాన్ని సమకూర్చక, కోరిక వల్ల లేదా ధన వశంలో పడి, యాచించే దీనులనుండి దానిని తీసుకుంటే, అది రాజుకు గొప్ప వినాశనం.
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
గొప్ప చెట్టు పుట్టి పెరుగుతుంది; ప్రాణులు దానినే ఆశ్రయిస్తాయి. చెట్టు నరకబడినప్పుడు లేదా కాలినప్పుడు, దానిపై ఆధారపడినవారు నిలయం లేనివారవుతారు.
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
రాష్ట్రంలో ప్రజలు శ్రేష్ఠమైన ధర్మాన్ని ఆచరించి, రాజగుణాన్ని సంస్కారమని చెప్పినప్పుడు, ధర్మ భ్రమవల్ల వారిచే అధర్మం ఆచరించబడితే, మనిషి సుకృతాన్నీ దుష్కృతాన్నీ విడిచిపెట్టాలి.
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
పాపులు బహిరంగంగా సంచరించే చోట, రాజు సభలో కలి చోటు చేసుకుంటాడు. రాజు శక్తితో మనుషులను పాలించని చోట, ఆ భూపతి రాజ్యం వృద్ధి చెందదు.
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
మంత్రులను గౌరవించి, తగిన విధంగా మంత్రాంగంలో మరియు యుద్ధంలో వారిని నియమించే రాజు యొక్క రాష్ట్రం వృద్ధి చెందుతుంది; అతడు చిరకాలం సమస్త భూమిని అనుభవిస్తాడు.
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
ఇక్కడ కూడా మంచి కర్మను, చక్కగా పలికిన మాటను పరిశీలించి గౌరవించే రాజు అత్యుత్తమ ధర్మాన్ని పొందుతాడు.
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
రాజు న్యాయంగా పంచి అనుభవించినప్పుడు, ఇతరులను అవమానించనప్పుడు, బలమైన గర్విష్ఠుడిని నాశనం చేసినప్పుడు, అదే రాజధర్మం అని చెప్పబడుతుంది.
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
రాజు మాట, శరీరం, కర్మ ద్వారా అందరినీ రక్షించినప్పుడు, కొడుకు తప్పును కూడా సహించనప్పుడు, అదే రాజధర్మం అని చెప్పబడుతుంది.
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
రాజు పంచి అనుభవించినప్పుడు, బలహీనులైన మనుషులు బలవంతులవుతారు; అదే రాజధర్మం అని చెప్పబడుతుంది.
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
రాజు రాజ్యాలను రక్షించినప్పుడు, దొంగలను తరిమివేసినప్పుడు, యుద్ధంలో జయించినప్పుడు, అదే రాజధర్మం అని చెప్పబడుతుంది.
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
ఎక్కడైనా కర్మ లేదా మాట ద్వారా పాపం చేసినవాడిని, ప్రియుడైనా సరే, రాజు సహించకూడదు; అదే రాజధర్మం అని చెప్పబడుతుంది.
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
రాజు సారణికులను కుమారులవలె రక్షించి, మర్యాదను భంగపరచనప్పుడు, అదే రాజధర్మమని చెప్పబడుతుంది.
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
రాజు శ్రద్ధతో సమృద్ధ దక్షిణలతో యజ్ఞాలు చేస్తూ, కామద్వేషాలను విడిచినప్పుడు, అదే రాజధర్మమని చెప్పబడుతుంది.
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
రాజు దీనులు, అనాథలు, వృద్ధుల కన్నీళ్లు తుడిచి, ప్రజలలో ఆనందాన్ని కలిగించినప్పుడు, అదే రాజధర్మమని చెప్పబడుతుంది.
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
రాజు మిత్రులను వృద్ధి చేసి, శత్రువులను అణచి, సాధువులను బాగా గౌరవించినప్పుడు, అదే రాజధర్మమని చెప్పబడుతుంది.
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
రాజు ప్రేమతో సత్యాన్ని పాలించి, నిత్యం భూమిని దానం చేస్తూ, అతిథులను, సేవకులను గౌరవించినప్పుడు, అదే రాజధర్మమని చెప్పబడుతుంది.
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
శిక్ష, అనుగ్రహం రెండూ స్థిరంగా ఉన్న రాజు, ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఫలాన్ని పొందుతాడు.
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
యముడు ధార్మికులకు రాజు, ఓ మాంధాతా, అతడు పరమేశ్వరుడు. యముడిలా ప్రాణాలను నియమించేవాడు; అగ్ని నియమించడు.
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
ఋత్విజులను, పురోహితులను, ఆచార్యులను సత్కరించి, అవమానించకుండా సక్రమంగా స్వీకరించినప్పుడు, అదే రాజుయొక్క ధర్మమని చెప్పబడుతుంది.
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
యముడు అన్ని ప్రాణులను భేదం లేకుండా నియంత్రిస్తాడు; అలాగే రాజు అనుసరించాలి, విధిప్రకారం ప్రజలను పరిపాలించాలి.
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
రాజు అన్ని విధాలుగా సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునితో పోల్చబడతాడు. అతడు ఏ ధర్మాన్ని దర్శిస్తాడో అదే ధర్మం, ఓ పురుషశ్రేష్ఠా.
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
అప్రమత్తంగా ఉండి క్షమ, బుద్ధి, ధైర్యం, మతిని నేర్చుకో; ప్రాణుల తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే జిజ్ఞాసను కలిగి ఉండు; మంచి చెడులను ఎల్లప్పుడూ తెలుసుకో.
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
అన్ని ప్రాణులను ఆదరించడం, దానం, మధురమైన మాట; పట్టణవాసులను, గ్రామవాసులను తన సంతానంలా రక్షించాలి.
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
అసమర్థుడైన రాజు ఎప్పుడూ ప్రజలను రక్షించలేడు. ప్రియ కుమారా, రాజ్యమనేది అతి భారమైనది, మోయడానికి అత్యంత కష్టమైనది.
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
దండనీతి తెలిసిన, విజ్ఞుడైన, శూరుడైన రాజే రక్షించగలడు. దండం లేకుండా, బలహీనుడు లేదా బుద్ధిహీనుడు దానిని చేయలేడు.
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
ఉత్తమ కులంలో పుట్టిన, నైపుణ్యం గల, భక్తి కలిగిన, బహుశ్రుతులైన వారి ద్వారా బుద్ధితో అన్నింటినీ పరీక్షించాలి; తాపసులు, ఆశ్రమవాసుల విషయంలో కూడా.
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
కాబట్టి నీవు సర్వప్రాణులకు సంబంధించిన పరమ ధర్మాన్ని తెలుసుకుంటావు. నీ స్వదేశంలో గానీ పరదేశంలో గానీ నీ ధర్మం నశించదు.
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
ధర్మం, అర్థం, కామం వీటిలో ధర్మమే ఉత్తమంగా ఉండాలి. ధర్మాత్ముడు ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ సుఖాన్ని పొందుతాడు.
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
గౌరవింపబడిన మనుషులు కూడా భార్యలను, పుత్రులను త్యజిస్తారు. ప్రాణులను ఆదరించడం, దానం, మధురమైన మాట (ఇవి రాజుకు అవసరమైన గుణాలు).
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
అప్రమాదం, శౌచం రాజుకు గొప్ప సంపదను కలిగిస్తాయి. ఓ మాంధాతా, వీటిలో ఎల్లప్పుడూ నిర్లక్ష్యం వహించకు.
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
రాజు అప్రమత్తుడై తన, శత్రువుల బలహీనతలను చూడాలి. శత్రువు అతని బలహీనతను చూడకూడదు; అతడు శత్రువు బలహీనతలను అనుసరించాలి.
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
ఇది వాసవుడు (ఇంద్రుడు), యముడు, వరుణుడు మరియు సమస్త రాజర్షుల ఆచారం. దాని సారాన్ని కూడా పాటించు.
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
కాబట్టి ఓ మహారాజా, రాజర్షులు ఆచరించిన ఈ ఆచారాన్ని అనుసరించు. ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, దివ్య మార్గంలో నడువు.
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
ఓ భారతా, ధర్మాచారం కలిగిన రాజును ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ మహాతేజస్వులైన దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, గంధర్వులు కీర్తిస్తారు.
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
ఓ భారతా, ఉచథ్యుడు ఇలా చెప్పగా మాంధాతుడు భయం లేకుండా అలాగే చేసి, ఒంటరిగానే భూమిని పొందాడు.
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
ఓ మహీపతీ, నీవు కూడా మాంధాతవలె సమ్యక్కుగా ధర్మాన్ని ఆచరించి భూమిని రక్షించు; స్వర్గంలో స్థానాన్ని పొందుతావు.