ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਵਰ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮੈਲ ਕੱਢਣੀ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਧੋਬੀ, ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਵਰਣ ਸ਼ੂਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕਰਮ ਸੇਵਾ; ਵੈਸ਼ ਦਾ ਕਰਮ ਖੇਤੀ; ਰਾਜੇ ਦਾ ਕਰਮ ਦੰਡਨੀਤੀ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਤਪ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੋ-ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਚਰਣ (ਯੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣ) ਹਨ; ਰਾਜਾ ਹੀ ਯੁਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ੍ਯ — ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸਭ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
ਅਗਨੀ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਤ੍ਰਯੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਹਿਤ ਯਜ੍ਞ — ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਰਾਜਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਵੀ ਰਾਜਾ ਹੀ ਹੈ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ — ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਊਠ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਗਧੇ — ਅਧਰਮੀ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਾਤਾ ਨੇ ਬਲ ਸਿਰਜਿਆ, ਐਸਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਬਲ ਪਰ ਮਹਾਨ ਸੱਤਾ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ।
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਾ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਮੁਨੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਹਿ ਹੈ ਐਸਾ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾ।
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤੁੱਛ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇ ਸਾੜੇ ਹੋਏ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਗਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾ।
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਬਲ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਸੜੇ ਬਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ।
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
ਅਪਮਾਨਿਤ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਜੇ ਰੱਖਿਅਕ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ, ਤਾਂ ਅਮਾਨੁਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਦੰਡ ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤਾ। ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਨਾ ਸਾੜਨ।
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਆਏ ਅਤੇ ਰੋਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੋ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
ਜੇ ਆਪਣੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਰਿਆਂ ਜਾਂ ਪੜਪੋਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
ਜਦੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਰੱਖਿਅਕ ਨਾ ਲੱਭੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੈਵ ਦਾ ਰਚਿਆ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਲੱਗਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨਿਆਂਪੂਰਵਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਕਾਮਨਾ ਜਾਂ ਧਨ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਦੀਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ।
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਜੰਮਦਾ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੁੱਖ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂ ਸੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਬੇਘਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਣ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਲਿ ਥਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਭੂਪਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਅਮਾਤਿਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਿਰਕਾਲ ਤੱਕ ਸਮੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਜੋ ਰਾਜਾ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਬਚਨ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪਰਖ ਕੇ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਪਰ ਹੰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
ਰਾਜਾ ਬਚਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
ਰਾਜਾ ਵੰਡ ਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
ਰਾਜਾ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
ਕਰਮ ਜਾਂ ਬਚਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਨਾ ਸਹੇ; ਉਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸਾਰਣਿਕਾਂ ਦੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦਾ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਦਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀਨਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੋਵੇਂ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
ਯਮ ਧਾਰਮਿਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਯਮ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਨੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
ਰਿਤਵਿਜਾਂ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
ਯਮ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
ਰਾਜਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਰਿਸ਼ਭ।
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਖਿਮਾ, ਬੁੱਧੀ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਮਤਿ ਸਿੱਖੋ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਰੱਖੋ; ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਣੋ।
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ; ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
ਅਕੁਸ਼ਲ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਤਾਤ, ਰਾਜ ਨਾਮਕ ਬੋਝ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੂਰਬੀਰ ਰਾਜਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
ਉੱਤਮ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਨਿਪੁੰਨ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਪਸਵੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਜਾਣੇਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਂ ਜਾਂ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਰਮ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ (ਇਹ ਗੁਣ ਰਾਜੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ)।
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਰਾਜੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਂਧਾਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰੋ।
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
ਰਾਜਾ ਅਪ੍ਰਮਤ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੇਖੇ। ਵੈਰੀ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾ ਵੇਖੇ; ਉਹ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੇ।
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
ਇਹ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ), ਯਮ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਪਾਲ।
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਇਸ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾ। ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲ।
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਧਰਮਾਚਾਰੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਚਥ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮਾਂਧਾਤਾ ਵਾਂਗ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਪਾਓਗੇ।