മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.91.1
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदेषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२.९१.१ ॥
കാലത്ത് മഴ പെയ്യുന്ന മേഘവും ധർമ്മം പാലിക്കുന്ന രാജാവും ഉണ്ടാകുമ്പോഴാണ് ഇത് സംഭവിക്കുന്നത്; അതാണ് പ്രജകളെ സുഖത്തോടെ പോഷിപ്പിക്കുന്നത്.
12.91.2
यो न जानाति निर्हर्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रत्नानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२.९१.२ ॥
വസ്ത്രങ്ങളിലെ അഴുക്ക് നീക്കാൻ അറിയാത്ത അലക്കുകാരനും, രത്നങ്ങൾ ശുദ്ധമാക്കാൻ അറിയാത്തവനും എങ്ങനെയോ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ് അവനും.
12.91.3
एवमेतद्द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां तथा ।
शूद्रश्चतुर्थो वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थितः ॥ १२.९१.३ ॥
ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ; നാലാമത്തെ വർണമായ ശൂദ്രൻ വിവിധ കർമ്മങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
12.91.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२.९१.४ ॥
ശൂദ്രന്റെ കർമ്മം സേവ; വൈശ്യന്റെ കർമ്മം കൃഷി; രാജാവിന്റെ കർമ്മം ദണ്ഡനീതി; ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്സ്, മന്ത്രങ്ങൾ, സത്യം എന്നിവ ദ്വിജന്മാർക്കുള്ളവയാണ്.
12.91.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद पात्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हर्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२.९१.५ ॥
അവരിൽ പാത്രങ്ങൾ ശുദ്ധമാക്കുന്നതുപോലെ ശീലദോഷങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി നീക്കാൻ അറിയുന്ന ക്ഷത്രിയൻ തന്നെയാണ് പിതാവ്; അവനാണ് പ്രജാപതി.
12.91.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२.९१.६ ॥
ഭരതർഷഭാ, കൃതം, ത്രേതാ, ദ്വാപരം, കലി എന്നീ യുഗങ്ങൾ; രാജാവിന്റെ എല്ലാ വൃത്തികളും (യുഗത്തിന്റേതാണ്); രാജാവ് തന്നെയാണ് യുഗം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.
12.91.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत्प्रमुह्येत यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.७ ॥
ചാതുർവർണ്യവും വേദങ്ങളും ചാതുരാശ്രമ്യവും — രാജാവ് പ്രമാദം വരുത്തുമ്പോൾ ഇവയെല്ലാം തകിടംമറിയുന്നു.
12.91.8
अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश्च सहदक्षिणाः ।
सर्व एव प्रमुह्यन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.८ ॥
അഗ്നി, ത്രേത, ത്രയീവിദ്യ, ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങൾ — രാജാവ് പ്രമാദം വരുത്തുമ്പോൾ ഇവയെല്ലാം തകിടംമറിയുന്നു.
12.91.9
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२.९१.९ ॥
ജീവികളുടെ കർത്താവും രാജാവുതന്നെ; നാശകനും രാജാവുതന്നെ. ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് കർത്താവാകുന്നു; അധർമ്മാത്മാവ് നാശകനാകുന്നു.
12.91.10
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२.९१.१० ॥
രാജാവിന്റെ ഭാര്യമാരും പുത്രന്മാരും ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും — രാജാവ് പ്രമാദം വരുത്തുമ്പോൾ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചുകൂടി ശോകിക്കുന്നു.
12.91.11
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति जन्तवः ॥ १२.९१.११ ॥
ആനകൾ, കുതിരകൾ, പശുക്കൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, കോവർകഴുതകൾ, കഴുതകൾ — അധർമ്മവൃത്തിയുള്ള രാജാവിന്റെ ഭരണത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളും ക്ലേശിക്കുന്നു.
12.91.12
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तु महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.९१.१२ ॥
ദുർബലരെ രക്ഷിക്കാനാണ് ധാതാവ് ബലത്തെ സൃഷ്ടിച്ചതെന്ന് മാന്ധാതാവ് പറയുന്നു. എന്നാൽ എല്ലാം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ആ അബലമായ മഹത്തായ തത്ത്വമാണ് ശ്രേഷ്ഠം.
12.91.13
यश्च भूतं संभजते ये च भूतास्तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे शोचन्ति पार्थिव ॥ १२.९१.१३ ॥
ജീവികളെ പരിപാലിക്കുന്നവനും അവനെ ആശ്രയിക്കുന്ന ജീവികളും, രാജാവ് അധർമ്മത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ എല്ലാവരും ദുഃഖിക്കുന്നു, ഹേ രാജാവേ.
12.91.14
दुर्बलस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२.९१.१४ ॥
ദുർബലന്റെ നോട്ടവും മുനിയുടെ നോട്ടവും വിഷസർപ്പത്തിന്റെ നോട്ടവും ഏറ്റവും സഹിക്കാനാവാത്തതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; ദുർബലനെ സമീപിക്കരുത്.
12.91.15
दुर्बलांस्तात मन्येथा नित्यमेवाविमानि तान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२.९१.१५ ॥
പ്രിയ മകനേ, ദുർബലരെ എപ്പോഴും നിസ്സാരമായി കാണരുത്; ദുർബലരുടെ നോട്ടങ്ങൾ നിന്നെയും ബന്ധുക്കളെയും ദഹിപ്പിച്ചേക്കാം.
12.91.16
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहन्त्येव मा स्म दुर्बलमासद ॥ १२.९१.१६ ॥
ദുർബലനാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടവന്റെ കുലത്തിൽ ഒന്നും മുളയ്ക്കില്ല; അവർ വേര് വരെ പൂർണമായി ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ദുർബലനെ സമീപിക്കരുത്.
12.91.17
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचितवशिष्यते ॥ १२.९१.१७ ॥
തീർച്ചയായും ദുർബലത ബലത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്; അതിബലമുള്ള ബലവും ദുർബലതയാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട ബലത്തിൽ ഒന്നും ശേഷിക്കുന്നില്ല.
12.91.18
विमानितो हतः क्लिष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दन्ते ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२.९१.१८ ॥
അപമാനിതരും കൊല്ലപ്പെട്ടവരും പീഡിതരുമായവർ സംരക്ഷകനെ കണ്ടെത്തിയില്ലെങ്കിൽ, മാനുഷികമല്ലാത്ത ശക്തിയാൽ ചെയ്യപ്പെട്ട ദണ്ഡം ആ നരാധിപനെ തന്നെ കൊല്ലുന്നു.
12.91.19
मा स्म तात बलस्थस्त्वं भुञ्जीथा दुर्बलं जनम् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि दहन्त्वग्निरिवाशयम् ॥ १२.९१.१९ ॥
പ്രിയ പുത്രാ, ബലത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് നീ ദുർബലരായ ജനങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കരുത്. ദുർബലരുടെ കണ്ണുകൾ അഗ്നിപോലെ നിന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കാതിരിക്കട്ടെ.
12.91.20
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशंसिनां ॥ १२.९१.२० ॥
വ്യാജമായി കുറ്റം ചുമത്തപ്പെട്ടവർ കരയുമ്പോൾ വീഴുന്ന കണ്ണീർ, വ്യാജ ആരോപണം ഉന്നയിക്കുന്നവരുടെ പുത്രന്മാരെയും കന്നുകാലികളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു.
12.91.21
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्नृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिब ॥ १२.९१.२१ ॥
സ്വയത്തിലോ പുത്രന്മാരിലോ പൗത്രന്മാരിലോ പ്രപൗത്രന്മാരിലോ ഫലം കാണാത്തപ്പോഴും, ചെയ്ത പാപകർമ്മം ഉടൻ ഫലം നൽകുന്നു, പശു പാൽ ചുരത്തുന്നതുപോലെ.
12.91.22
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२.९१.२२ ॥
ദുർബലൻ അടിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഒരു രക്ഷകനെ കണ്ടെത്താതിരുന്നാൽ, അവിടെ ദൈവം വിധിച്ച മഹാഭയങ്കരമായ ശിക്ഷ പതിക്കുന്നു.
12.91.23
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुरूपेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२.९१.२३ ॥
രാജ്യത്തെ ഉദ്യോഗസ്ഥർ ബ്രാഹ്മണരെപ്പോലെ ഭിക്ഷ യാചിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, അത്തരക്കാർ ഭിക്ഷുവേഷത്തിൽ രാജാവിനെ പലപ്പോഴും നശിപ്പിക്കുന്നു.
12.91.24
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२.९१.२४ ॥
രാജാവിന്റെ രാജ്യത്ത് പല രാജഭൃത്യന്മാരും അന്യായമായി പെരുമാറുമ്പോൾ, അത് രാജാവിന്റെ മഹാപാപമാണ്.
12.91.25
यदा युक्त्या नयेदर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२.९१.२५ ॥
രാജാവ് ന്യായമായ മാർഗ്ഗത്തിൽ സമ്പത്ത് നേടാതെ, ആഗ്രഹത്താലോ ധനവശത്താലോ, യാചിക്കുന്ന ദരിദ്രരിൽനിന്ന് അത് എടുക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അത് രാജാവിന് വലിയ നാശമാണ്.
12.91.26
महान्वृक्षो जायते वर्धते च ।
तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते च ।
तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२.९१.२६ ॥
വലിയ വൃക്ഷം ജനിച്ചു വളരുന്നു; ജീവികൾ അതിനെ ആശ്രയിക്കുന്നു. വൃക്ഷം വെട്ടപ്പെടുമ്പോഴോ എരിയുമ്പോഴോ, അതിനെ ആശ്രയിച്ചവർ വീടില്ലാത്തവരാകുന്നു.
12.91.27
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति ।
संस्कारं का राजगुणं ब्रुवाणाः।
तैश्चाधर्मश्चरितो धर्ममोहा ।
त्तूप जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२.९१.२७ ॥
രാഷ്ട്രത്തിൽ ജനങ്ങൾ ഉത്തമ ധർമ്മം ആചരിച്ച്, രാജഗുണത്തെ സംസ്കാരമെന്ന് പറയുമ്പോൾ, ധർമ്മഭ്രമത്താൽ അവരാൽ അധർമ്മം ആചരിക്കപ്പെട്ടാൽ, മനുഷ്യൻ സുകൃതവും ദുഷ്കൃതവും ഉപേക്ഷിക്കണം.
12.91.28
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति ।
सभां कलिर्विन्दते तत्र राज्ञः।
यत्र राजा शास्ति नरान्न शक्त्या ।
न तद्राज्यं वर्धते भूमिपस्य ॥ १२.९१.२८ ॥
പാപികൾ പരസ്യമായി സഞ്ചരിക്കുന്നിടത്ത്, രാജസഭയിൽ കലി സ്ഥാനം നേടുന്നു. രാജാവ് ശക്തിയാൽ മനുഷ്യരെ ഭരിക്കാത്തിടത്ത്, ആ ഭൂപതിയുടെ രാജ്യം വളരുന്നില്ല.
12.91.29
यश्चामात्यान्मानयित्वा यथा हि ।
मन्त्रे च युद्धे च नृपोऽनुयुञ्ज्यात्।
बिबर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य ।
भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२.९१.२९ ॥
അമാത്യന്മാരെ ബഹുമാനിച്ച്, യഥോചിതമായി ആലോചനയിലും യുദ്ധത്തിലും അവരെ നിയോഗിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ രാഷ്ട്രം വളരുന്നു; അവൻ ദീർഘകാലം സമസ്ത ഭൂമിയും ഭുജിക്കുന്നു.
12.91.30
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२.९१.३० ॥
ഇവിടെയും നല്ല കർമ്മത്തെയും നന്നായി പറഞ്ഞ വാക്കിനെയും പരിശോധിച്ച് ആദരിക്കുന്ന രാജാവ് ഉത്തമമായ ധർമ്മം നേടുന്നു.
12.91.31
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नचान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३१ ॥
രാജാവ് നീതിപൂർവ്വം പങ്കുവെച്ച് ഭരിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെ അവഹേളിക്കാതിരിക്കുകയും ബലവാനും അഹങ്കാരിയുമായവനെ വധിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അത് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.32
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३२ ॥
രാജാവ് വാക്കിനാലും ശരീരത്താലും കർമ്മത്താലും എല്ലാവരെയും രക്ഷിക്കുകയും മകന്റെ തെറ്റുപോലും പൊറുക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അത് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.33
संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर्दुर्बलान्नरान् ।
तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३३ ॥
രാജാവ് പങ്കുവെച്ച് ഭരിക്കുമ്പോൾ ദുർബലരായ മനുഷ്യർ ബലവാന്മാരാകുന്നു; അത് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.34
यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यूनपोहति ।
यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३४ ॥
രാജാവ് രാജ്യങ്ങളെ രക്ഷിക്കുകയും കവർച്ചക്കാരെ ഓടിക്കുകയും യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അത് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.35
पापमाचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा ।
प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३५ ॥
കർമ്മത്താലോ വാക്കിനാലോ പാപം ചെയ്യുന്നവൻ പ്രിയനായാലും രാജാവ് പൊറുക്കരുത്; അത് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.36
यदा सारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३६ ॥
രാജാവ് സാരണികന്മാരെ പുത്രന്മാരെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കുകയും മര്യാദയെ ലംഘിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതാണ് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.37
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयाऽन्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३७ ॥
രാജാവ് ശ്രദ്ധയോടെ സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്യുകയും കാമദ്വേഷങ്ങളെ അവഗണിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതാണ് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.38
कृपणानाथवृद्धानां यदाऽश्रु परिमार्जति ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३८ ॥
രാജാവ് ദീനരുടെയും അനാഥരുടെയും വൃദ്ധരുടെയും കണ്ണുനീർ തുടച്ച് മനുഷ്യർക്ക് സന്തോഷം നൽകുമ്പോൾ, അതാണ് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.39
विवर्धयति मित्राणि तथाऽरींश्चापि कर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.३९ ॥
രാജാവ് മിത്രങ്ങളെ വളർത്തുകയും ശത്രുക്കളെ അടക്കുകയും സാധുക്കളെ നന്നായി ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതാണ് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.40
सत्यं पालयति प्रीत्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयेदतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४० ॥
രാജാവ് സ്നേഹത്തോടെ സത്യത്തെ പാലിക്കുകയും എപ്പോഴും ഭൂമി ദാനം ചെയ്യുകയും അതിഥികളെയും ഭൃത്യന്മാരെയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, അതാണ് രാജധർമ്മമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.41
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा स प्राप्नुते फलम् ॥ १२.९१.४१ ॥
ശിക്ഷയും അനുഗ്രഹവും രണ്ടും സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന രാജാവ് ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ഫലം നേടുന്നു.
12.91.42
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्यमवत्प्राणानसंयच्छंस्तु पावकः ॥ १२.९१.४२ ॥
യമൻ ധാർമ്മികരുടെ രാജാവാണ്; മാന്ധാതാവേ, അവൻ പരമേശ്വരനാണ്. യമനെപ്പോലെ പ്രാണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവൻ; അഗ്നി നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല.
12.91.43
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमत्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२.९१.४३ ॥
ഋത്വിക്കുകളെയും പുരോഹിതരെയും ആചാര്യന്മാരെയും സത്കരിച്ചും അവമതിക്കാതെയും ശരിയായി സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അതാണ് രാജാവിന്റെ ധർമ്മം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
12.91.44
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तथा राज्ञाऽनुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२.९१.४४ ॥
യമൻ എല്ലാ ജീവികളെയും വിവേചനമില്ലാതെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; അതുപോലെ രാജാവ് അനുകരിക്കണം, വിധിപ്രകാരം പ്രജകളെ ഭരിക്കണം.
12.91.45
सहस्राक्षेण राजा हि सर्वथैवोपमीयते ।
स पश्यति च यं धर्म स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.४५ ॥
രാജാവ് എല്ലാ വിധത്തിലും സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ കാണുന്ന ധർമ്മമാണ് ധർമ്മം, ഓ പുരുഷർഷഭാ.
12.91.46
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां तत्त्वजिज्ञासा साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२.९१.४६ ॥
അപ്രമാദത്തോടെ ക്ഷമ, ബുദ്ധി, ധൃതി, മതി എന്നിവ പഠിക്കുക; ജീവികളുടെ തത്ത്വം അന്വേഷിക്കുക; നന്മയും തിന്മയും എപ്പോഴും അറിയുക.
12.91.47
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वप्रजा यथा ॥ १२.९१.४७ ॥
എല്ലാ ജീവികളെയും പരിപാലിക്കുന്നത്, ദാനം, മധുരമായ വാക്ക്; നഗരവാസികളെയും ഗ്രാമവാസികളെയും സ്വന്തം സന്താനങ്ങളെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കണം.
12.91.48
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुर्वहम् ॥ १२.९१.४८ ॥
അവിദഗ്ധനായ രാജാവിന് ഒരിക്കലും പ്രജകളെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല. പ്രിയ പുത്രാ, രാജ്യം എന്ന ഭാരം അതിമഹത്തും വഹിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരവുമാണ്.
12.91.49
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनाऽपि वा ॥ १२.९१.४९ ॥
ദണ്ഡനീതി അറിയുന്ന, ജ്ഞാനിയായ, ധീരനായ രാജാവിനേ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയൂ. ദണ്ഡമില്ലാതെ, ദുർബലനോ ബുദ്ധിഹീനനോ അത് സാധിക്കില്ല.
12.91.50
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वं बुद्ध्या परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२.९१.५० ॥
ഉത്തമകുലത്തിൽ ജനിച്ച, സമർഥരായ, ഭക്തരായ, ബഹുശ്രുതരായ ആളുകളാൽ ബുദ്ധികൊണ്ട് എല്ലാം പരിശോധിക്കണം; തപസ്വികളെയും ആശ്രമവാസികളെയും കുറിച്ചും അങ്ങനെതന്നെ.
12.91.51
अतस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनङ्क्ष्यति ॥ १२.९१.५१ ॥
അതിനാൽ നീ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെയും പരമധർമ്മം അറിയും. സ്വദേശത്തിലോ പരദേശത്തിലോ നിന്റെ ധർമ്മം നശിക്കുകയില്ല.
12.91.52
धर्मेचार्थे च कामे च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिंल्लोके परे चैव धर्मात्मा सुखमेधते ॥ १२.९१.५२ ॥
ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയിലും ധർമ്മമാണ് ഉത്തമമായിരിക്കേണ്ടത്. ധർമ്മാത്മാവ് ഈ ലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും സുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
12.91.53
त्यजन्ति दारान्पुत्रांश्च मनुष्याः परिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२.९१.५३ ॥
ആദരിക്കപ്പെടുന്ന മനുഷ്യർ പോലും ഭാര്യമാരെയും പുത്രന്മാരെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ജീവികളെ ചേർത്തണയ്ക്കൽ, ദാനം, മധുരവാക്ക് (ഇവ രാജാവിന് ആവശ്യമായ ഗുണങ്ങൾ).
12.91.54
अप्रमादश्च शौचं च राज्ञो भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२.९१.५४ ॥
ജാഗ്രതയും ശുചിത്വവും രാജാവിന് മഹത്തായ ഐശ്വര്യം നൽകുന്നു. ഹേ മാന്ധാതാവേ, ഇവയിൽ ഒരിക്കലും അശ്രദ്ധ കാണിക്കരുത്.
12.91.55
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२.९१.५५ ॥
രാജാവ് ജാഗ്രതയോടെ തന്റെയും ശത്രുവിന്റെയും ദൗർബല്യങ്ങൾ കാണണം. ശത്രു അവന്റെ ദൗർബല്യം കാണരുത്; അവൻ ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യങ്ങളെ പിന്തുടരണം.
12.91.56
एतद्वॄत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२.९१.५६ ॥
ഇത് വാസവന്റെയും (ഇന്ദ്രന്റെ), യമന്റെയും, വരുണന്റെയും, എല്ലാ രാജർഷിമാരുടെയും ആചാരമാണ്. അതിന്റെ തത്ത്വവും പാലിക്കുക.
12.91.57
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय पुरुषर्षभ ॥ १२.९१.५७ ॥
അതിനാൽ ഹേ മഹാരാജാവേ, രാജർഷിമാർ സേവിച്ച ഈ ആചാരം സ്വീകരിക്കുക. ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ദിവ്യമായ മാർഗ്ഗത്തിൽ നടക്കുക.
12.91.58
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्ति महौजसः ॥ १२.९१.५८ ॥
ഹേ ഭാരതാ, ധർമ്മാചാരമുള്ള രാജാവിനെ ഈ ലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും മഹാതേജസ്വികളായ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും പിതൃക്കളും ഗന്ധർവന്മാരും കീർത്തിക്കുന്നു.
12.91.59
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोचथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कश्च एकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२.९१.५९ ॥
ഹേ ഭാരതാ, ഉചഥ്യൻ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞപ്പോൾ മാന്ധാതാവ് ഭയമില്ലാതെ അപ്രകാരം ചെയ്തു; ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ ഭൂമിയെ നേടി.
12.91.60
भवानपि तथा सम्यङ्भान्धातेव महीपते ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्ष स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२.९१.६० ॥
ഓ മഹീപതേ, നീയും മാന്ധാതാവിനെപ്പോലെ ശരിയായി ധർമ്മം ചെയ്ത് ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കുക; സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സ്ഥാനം നേടും.