મહાભારત · અધ્યાય 12.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.93.1
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः ।
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥ १२.९३.१ ॥
જ્યાં બળવાન નિર્બળ પર અધર્મ આચરે છે, તે આચરણ પર જે જીવે છે તેઓ તેના અનુવંશજ બને છે.
12.93.2
राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् ।
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥ १२.९३.२ ॥
પાપને પ્રોત્સાહન આપનાર, અવિનીત રાજાને જે અનુસરે છે, તેનું રાષ્ટ્ર ઝડપથી નાશ પામે છે.
12.93.3
यद्वॄत्तमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः ।
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥ १२.९३.३ ॥
સામાન્ય સ્થિતિમાં માણસો જે આચરણથી જીવે છે, તે જ આચરણ વિષમ સ્થિતિમાંના માણસના સ્વજનો પણ સહન કરતા નથી.
12.93.4
साहसप्रवृत्ते र्यत्र किंचिदुल्वणमाचरेत् ।
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२.९३.४ ॥
સાહસમાં પ્રવૃત્ત રાજા જ્યાં કંઈ ઉગ્ર કાર્ય કરે છે, શાસ્ત્રલક્ષણ રહિત તે રાજા ઝડપથી નાશ પામે છે.
12.93.5
सद्वॄत्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.५ ॥
સજ્જનો જે આચરણ કરે છે તેનું જે ક્ષત્રિય અનુસરણ કરતો નથી, તે જીતાયેલાઓ અને ન જીતાયેલાઓ પ્રત્યે ક્ષાત્રધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય છે.
12.93.6
द्विषन्तं कृतकल्याणं गृहीत्वा नृपतिं रणे ।
यो न नयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.६ ॥
યુદ્ધમાં શત્રુ હોવા છતાં જેણે ભલાઈ કરી છે, એવા રાજાને પકડીને જે દ્વેષથી તેને યોગ્ય રીતે લઈ જતો નથી, તે ક્ષાત્રધર્મથી ભ્રષ્ટ થાય છે.
12.93.7
शक्तः आत्सुसुखो राजा कुर्यात्तारणमापदि ।
प्रियो अति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥ १२.९३.७ ॥
સમર્થ અને પોતાના સુખમાં સ્થિત રાજાએ આપત્તિમાં (પ્રજાનો) ઉદ્ધાર કરવો. તે પ્રાણીઓને અત્યંત પ્રિય થાય છે અને તેની શ્રી નષ્ટ થતી નથી.
12.93.8
अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
अचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रिये प्रियमाचरेत् ॥ १२.९३.८ ॥
જેની સાથે અપ્રિય વર્તન થયું હોય, તેની સાથે ફરી પ્રિય વર્તન કરવું. જે અપ્રિય વ્યક્તિ સાથે પણ પ્રિય આચરણ કરે છે, તે જલદી પ્રિય બને છે.
12.93.9
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न कामान्न च संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२.९३.९ ॥
અસત્ય બોલવાનું ટાળવું; માગ્યા વિના જ પ્રિય કાર્ય કરવું. કામથી, ક્રોધથી કે દ્વેષથી ધર્મનો ત્યાગ ન કરવો.
12.93.10
अमाययैव वर्तेत न च सत्यं त्यजेद्बुधः ।
दमं धर्मं च शीलं च क्षत्रधर्मं प्रजाहितम् ॥ १२.९३.१० ॥
બુદ્ધિમાને કપટ વિના જ આચરણ કરવું; સત્યનો ત્યાગ ન કરવો. દમ, ધર્મ, શીલ અને પ્રજાહિતકારી ક્ષાત્રધર્મ પણ પાળવા.
12.93.11
नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभाविगिरं सृजेत् ।
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥ १२.९३.११ ॥
પ્રશ્નો સામે શરમાવું નહીં; બીજાને દબાવનારી વાણી બોલવી નહીં. ઉતાવળ ન કરવી, ઈર્ષ્યા ન કરવી; આ રીતે બીજો વશ થાય છે.
12.93.12
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न तप्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥ १२.९३.१२ ॥
પ્રિય વસ્તુમાં અતિશય હર્ષિત ન થવું; અપ્રિયમાં બળવું નહીં. કાર્યોની મુશ્કેલીઓમાં સંતાપ ન કરવો; પ્રજાહિતનું સ્મરણ રાખવું.
12.93.13
यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः ।
तस्य कर्माणि सिद्ध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥ १२.९३.१३ ॥
જે રાજા સદા ગુણાનુસાર પ્રિય કાર્ય કરે છે, તેનાં કર્મો સિદ્ધ થાય છે અને શ્રી તેને ત્યજતી નથી.
12.93.14
निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये ।
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥ १२.९३.१४ ॥
પ્રતિકૂળથી નિવૃત્ત થઈ પ્રિયમાં વર્તતા ભક્તનું રાજાએ સન્માન કરવું; આ જ સજ્જનોનું આચરણ છે.
12.93.15
अप्रकीर्णेन्द्रियग्राममत्यन्तानुगतं शुचिम् ।
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥ १२.९३.१५ ॥
જેની ઇન્દ્રિયો વિખરાયેલી નથી, જે અત્યંત અનુગત, શુદ્ધ, સમર્થ અને અનુરક્ત છે, તેને મહાન કાર્યમાં નિયુક્ત કરવો.
12.93.16
श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यत्र दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति।
समर्थान्पूजयेद्यश्च न च स्पर्धेत यश्चतैः ॥ १२.९३.१६ ॥
શ્રેયનું લક્ષણ આ છે: જ્યાં પરાક્રમ દેખાય ત્યાં રહેવું; કીર્તિને પ્રધાન માનવી, સમયે સ્થિર રહેવું, સમર્થોનો આદર કરવો અને તેમની સાથે સ્પર્ધા ન કરવી.
12.93.17
एवमेतैर्गुणैर्युक्तो योऽनुरज्यति भूमिपम् ।
भर्तुरर्थेष्वप्रमत्तं नियुञ्ज्यादर्थकर्मणि ॥ १२.९३.१७ ॥
આ ગુણોથી યુક્ત, ભૂમિપતિ પ્રત્યે અનુરક્ત જે હોય, તેને સ્વામીના અર્થકાર્યોમાં સાવધ રહેનારને અર્થકર્મમાં નિયુક્ત કરવો.
12.93.18
मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् ।
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥ १२.९३.१८ ॥
મૂઢ, ઇન્દ્રિયલોલુપ, લોભી, અનાર્ય આચરણવાળો, શઠ, છળ ન છોડનાર, હિંસક, દુર્બુદ્ધિ અને અલ્પજ્ઞ—આવાને નિયુક્ત ન કરવો.
12.93.19
त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् ।
कार्ये महति युञ्जानो हीयते नृपतिः श्रिया ॥ १२.९३.१९ ॥
કર્તવ્યોનો ત્યાગ કરીને, મદ્ય, જુગાર, સ્ત્રીઓ અને શિકારમાં રત રાજા મહાન કાર્યમાં જોડાયેલો હોય તોપણ શ્રીથી હીન થાય છે.
12.93.20
रक्षितात्मा च यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति ।
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदश्नुते ॥ १२.९३.२० ॥
જે રાજા પોતાનું રક્ષણ કરે છે અને રક્ષણ યોગ્યોનું પણ રક્ષણ કરે છે, તેની પ્રજા વધે છે અને તે મહાન સુખ ભોગવે છે.
12.93.21
ये केचिद्भूमिपतयः सर्वांस्तानन्ववेक्षयेत् ।
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥ १२.९३.२१ ॥
જે કોઈ ભૂમિપતિઓ હોય, તે સૌ પર અજ્ઞાત મિત્રો દ્વારા દૃષ્ટિ રાખવી; તેથી રાજાનો નાશ થતો નથી.
12.93.22
अपकृत्य बलस्थस्व दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
श्येनाभिपतनैरेते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.२२ ॥
શત્રુનું અપકાર કરીને 'હું બળવાન છું, દૂર છું' એમ વિચારી નિશ્ચિંત ન રહેવું; તેઓ બાજના ઝપાટાની જેમ અસાવધ પર તૂટી પડે છે.
12.93.23
दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः ।
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥ १२.९३.२३ ॥
દૃઢ મૂળવાળો અને નિર્મળ મનનો રાજા પોતાનું બળ જાણીને નિર્બળ પર આક્રમણ કરે, જે તેમનાથી વધુ બળવાન હોય તેના પર નહીં.
12.93.24
विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयेत् ।
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥ १२.९३.२४ ॥
પરાક્રમથી ભૂમિ મેળવીને રાજા ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરે; ધર્મપરાયણ રાજાએ યુદ્ધમાં મૃત્યુ વહોરવું.
12.93.25
मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् ।
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेम पालयेत् ॥ १२.९३.२५ ॥
આ બધું મૃત્યુમાં અંત પામે છે; અહીં દોષરહિત કંઈ નથી. તેથી ધર્મમાં સ્થિત રાજાએ ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરવું.
12.93.26
रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ।
मन्त्रचिन्ता सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥ १२.९३.२६ ॥
રક્ષણનું કાર્ય, યુદ્ધ, ધર્મનું અનુશાસન, મંત્રવિચાર અને યોગ્ય સમયે સુખ — આ પાંચથી પૃથ્વી વધે છે.
12.93.27
एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥ १२.९३.२७ ॥
આ જેના વડે સુરક્ષિત છે, તે રાજા, હે રાજશ્રેષ્ઠ, નિરંતર અહીં રહીને આ પૃથ્વીનો ઉપભોગ કરે છે.
12.93.28
नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनानुवीक्षितुम् ।
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते चिरं महीम् ॥ १२.९३.२८ ॥
આ બધાની સતત દેખરેખ એકલો માણસ રાખી શકે નહીં; તેમાં વિશ્વાસુ લોકોની નિમણૂક કરીને રાજા લાંબા સમય સુધી પૃથ્વીનો ઉપભોગ કરે છે.
12.93.29
दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् ।
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते नृपम् ॥ १२.९३.२९ ॥
દાતા, વહેંચનારા, કોમળ સ્વભાવના, શુદ્ધ, જેને પોતાના લોકો છોડતા નથી — એવા રાજાને લોકો નૃપ બનાવે છે.
12.93.30
यस्तु नैःश्रेयसं श्रुत्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥ १२.९३.३० ॥
જે નૈઃશ્રેયસ (પરમ કલ્યાણ) વિશે સાંભળીને તે જ્ઞાન પામે છે અને પોતાનો મત છોડે છે, જગત તેનું અનુસરણ કરે છે.
12.93.31
योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि सर्वदा विमना इव ॥ १२.९३.३१ ॥
અર્થ અને કામ ઇચ્છનારનું વચન પ્રતિકૂળ હોવાથી જે સહન કરતો નથી, અને હંમેશાં પ્રતિકૂળ વાતો સાંભળે છે, ઉદાસ મનવાળાની જેમ.
12.93.32
अग्राम्यचरितां वृत्तिं यो न सेवेत नित्यदा ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२.९३.३२ ॥
અગ્રામ્ય આચરણવાળી વૃત્તિનું જે હંમેશાં સેવન કરતો નથી, તે જીતેલાઓ અને ન જીતેલાઓ પ્રત્યે ક્ષત્રધર્મથી ચ્યુત થાય છે.
12.93.33
निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्।
एतेभ्यो नित्ययुक्तः सन्रक्षेदात्मानमेव तु ॥ १२.९३.३३ ॥
નિગૃહીત અમાત્યોથી, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓથી, પર્વતથી, વિષમ દુર્ગથી, હાથી, ઘોડા અને સરીસૃપથી પણ હંમેશાં સાવધ રહીને પોતાની રક્ષા કરવી.
12.93.34
मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् ।
स वै व्यसनमासाद्य साधुमार्गं न विन्दति ॥ १२.९३.३४ ॥
જે મુખ્ય અમાત્યોને છોડીને નીચ લોકોને પ્રિય બનાવે છે, તે સંકટમાં પડીને સાધુ માર્ગ શોધી શકતો નથી.
12.93.35
यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्प्रद्वेषान्नो बुभूषति ।
अदृढात्मा दृढक्रोधः नास्यार्थो वसतेऽन्तिके ॥ १२.९३.३५ ॥
કલ્યાણકારી ગુણવાળા જ્ઞાતિજનોનું દ્વેષથી ભલું ઇચ્છતો નથી, અદૃઢ આત્મા અને દૃઢ ક્રોધવાળો, તેની પાસે ધન રહેતું નથી.
12.93.36
अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्य प्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२.९३.३६ ॥
હવે જે ગુણસંપન્ન અને હૃદયને પ્રિય લોકોને પણ પ્રેમથી વશ કરે છે, તે લાંબા સમય સુધી યશમાં સ્થિર રહે છે.
12.93.37
नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् ।
प्रिये नातिभृशं तुष्येद्युञ्जीतारोग्यकर्मणि ॥ १२.९३.३७ ॥
અકાળે ધન ન આપવું; અપ્રિય પર ક્યારેય ક્રોધથી બળવું નહીં; પ્રિય પર અતિશય સંતુષ્ટ ન થવું; આરોગ્યદાયક કર્મોમાં લાગવું.
12.93.38
के वाऽनुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः ।
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२.९३.३८ ॥
કયા રાજાઓ અનુરક્ત છે, કોણ ભયથી શરણે આવ્યા છે, અને તેમનામાં મધ્યસ્થોના દોષ કયા છે—આનો સતત વિચાર કરવો.
12.93.39
न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२.९३.३९ ॥
બળવાન હોવા છતાં ક્યારેય દુર્બળ પર વિશ્વાસ ન કરવો, કારણ કે તેઓ ભારુંડ પક્ષીઓની જેમ બેધ્યાન પર તૂટી પડે છે.
12.93.40
अपि सर्वगुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिन ।
अभिद्रुह्यति पापात्मा न तस्माद्विश्वसेज्जनान् ॥ १२.९३.४० ॥
બધા સદ્ગુણોથી યુક્ત, પ્રિય બોલનારા સ્વામીનો પણ પાપી મનવાળો દ્રોહ કરે છે; તેથી લોકો પર વિશ્વાસ ન કરવો.
12.93.41
एतद्राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः ।
मनुष्यविषये युक्तो हन्ति शत्रून्सवासवान् ॥ १२.९३.४१ ॥
આ રાજાઓ માટેનો ગુપ્ત ઉપદેશ છે; નહુષપુત્ર યયાતિએ આ કહ્યું હતું: માનવ વ્યવહારમાં યોગ્ય રીતે જોડાયેલો ઇન્દ્ર સહિત શત્રુઓને હણે છે.